Laisimna i manphatna
Agelh~Khansuan T. Guite
Laisimna (reading/informal education) leh sanglai simna (formal education) pen kinai mahmah na pi’n a kibatlohna om kiukiau se hi. Laisimna i cih tak ciangin informal education lam kawk zaw a, pilna leh siamna sinna sangpi (college/universities) te ah kah ta kei leng thu theihna leh pilna (knowledge and wisdom) a kingah thei ahi hi. Sanglai simna (formal education) lam leuleu pen theihna leh pilna ngahna ding in lampi sialna khat zui a sinna lam kawk zaw hi. Theihna leh pilna ngahna dingin laisimna or sanglai simna te khat zawzaw, ahihkei leh a nih in zong kingah thei hi. A lampi a kibat loh hangin a gah pen pilna leh theihna hi a, kibang hi. Gentehna in leitung mihingte’n i phawk gige ding mi pawlkhat a hi 1) Albert Einstein ahi zongin, 2) Bill Gates ahi zongin, 3) Jack Ma ahi zongin a maute in sanglai simna (formal education) pen mi dangte zah ding a tawp dong tunlo na pi’n a nuntakna uh ah lawhcinna nei veve uhhi. Cihtak ciangin “sanglai sinna (formal education) lo tawh zong kilawh cing thei lua, sangkah thupi kei” cihna lam hilo zaw a, sanglai sinna (formal education) tangtun loh hang in laismna (reading) tungtawn pan in pilna leh theihna tampi kingah thei veve hi cih a gennuam hi zaw hang.
Laisimna (reading) thupi na pen leitung thu, vantung thu theihna ding ciang bek a, a manpha hilo a, mihingte cidamna dingin zong amanpha mahmah nahi hi. Pulitzer Prize a ngah thupuak Amy Ellis Nutt in The Washing Post (August 08,2016) ah a laigelhna sungah hih bangin Yales University pan Researcher te bawl Social Science and Medicine te thukanna na gelh hi. “kum 12 sung laisim mite leh laisim lo mite a kitehtak na ah laisim mite pen sih baihna tawh kipelhna ding 20 % laisimlo mite sangin kiam/tawm zaw hi” ci-in na gelh hi. Cihnopna ah laisim mi khat pen laisimlo mikhat sangin a cidamna lam ah 20% hoih zaw hi cihna hi a, suah kum kibang minih te sung pan in laisim zaw mi khat pen a nuntakna sau zaw ding cihna ahi hi. Banghang ahitam, laisimna leh khansauna kisai kha maw? Eh! kisai mah ei. Laisimna hangin lungsim gikna (stress) tampi vengsak thei hi. Tawmvei laisimna, minute guk (6) sung bekbek laisimna hangin na lungtang pho (heart rate) leh na pumpi kigakna (muscle tension) pen sehthum suah seh nih bang kiamsuk zo hi ci’n, UK gampan kihawm khia The Telegraph thupuak in na gelh hi. (March 30,2009).
Lungsim vangik (stress) tampi tak veng leh tua lungsim vangik hang a piang natna te tawh kipelh theih ding ahi hi. Tua banah lungsim leh pumpi tawl damna dingin laisimna pen a hoih pen ahi hi ci’n Neuropsychologist Dr David Lewis in na gen lai hi. Laisimna pen leitung pumpi, lungsim cidamna ding zong a thupi mahmah khat na hi gige mawk hi.
Laisimna hangin mihingte lunggelna (imagination) tampi khangto hi. Laisim lo mite in midangte muhna leh ngaihsutnate theizo lo hi. Banghanghiam cih leh leitung ah mihing tampi in a mau ngaihsutna, thumuhna, lunggelnate pen laibu sungah na gelh uhhi. Midangte gelna tampi, leh a piang thei ding thute pan malakna te zong laisung mah ah kigelh ahih manin nang ma geltawm mawkmawk sangin mite tung pan in sintheih thu manpha tampi kingah thei hi. Nang’ ngaihsut khak ngeiloh, a beisa thu leh mailam a hong tung ding thugen kigin kholhna zong midangte kiang pan kingah thei ahih manin i nuntakna ah khialhna tawm zaw hi. Gel hamsa si ee, i cih thute zong a beisa hun in mite tuahkhak ngeisa thu hi thei ahih manin tua mite kalsuan zia panin hamsa lo takin kigual zo thei tuam hi.
Laisimna hangin pil zawk, siam zawkna kingah hi. Sanglai sinna (formal education) ah pilna leh theihna ngahna dingin sum leh hun tampi bei in sinkul a, ahi zongin laisimna panin hun tomno leh sum le pai tawmno tawh pilna siamna tampi kingah thei hi. Na theih ngeiloh thu, na muh ngeiloh nate pen laibu sung pan na ngah thei ding a, mite tuahkhak ngei thu (experiences) tampi tak tungtawn pan in zong, nang a dingin kisinna (lesson) tampi na la thei ding hi. Laisim mi khat’ thu theihna leh thu muhna pen lai simlo mi khat’ theihna tawh kilam dang mahmah hi. Laibu tampi na simna hangin midangte ngaihsutna tampi na theih lawh ding a, mite tawh zong kikhawlh theihna ding lampi hong vang sak tuam ding hi. Na thu muh zia hong kilam dang ding a, tua tungtawn in na khuahek zia hong tuam pah ding hi. Na kampau dan, na nuntak dan hong kikhel ding a, mite lak ah na gualhawl zaw ding hi. Laisimna hangin leimong khat a om mite thu ngaihsutna leh thu muhnate na theikhia thei ding, nang nuntakna ah na kalsuan ding zia hong baihsak tuam dinghi.
Laisimna hangin na thu ciaptehna hong hoih sak tuam ding hi. Maryanne Wolf in a laibu gelh, Proust and the Squid: The story and Science of the Reading Brain, sung ah, “mihingte bel laisim ding a suak hi kei…. Laisimna pen mihingte in, na a thak nate sinna ding leh khuak ciaptehna bawl kikna ding a bawlkhiat uh ahi hi” ci-in na gelh hi. Laisimna hangin i lungsim sungah thu dang ngaihsutna khempeuh khawlsak vek in tua i laibu et sungah lungsim piakna kinei ahih manin i khuak kitathiam kik tuam hi. I khuak in thasan in i ngaihsutna khempeuh i laisim sungah a om tak ciangin na kiciamteh thei tektek ahih manin abeisa hun a, mangngilh sa thu tampi tak zong kiphawk kik thei hi. Leitung a thu piang thak tuamtuam tampi tak kisinna zong ahih manin leitung nuntak zia tawh kituak in kalsuan khop ding hamsa lo hi. Laisim mikhat in a laisimna sung pan in a theih thu pen ataktak in a mun ciangin maingap tuam pah ahih manin laisim lo mite sangin kalsau suan zaw hamtang hi.
Laisimna hangin ei leh ei i dinmun leh i lungsim puakna hong kimu sak hi. Laibu pen itna leh lungsim kihong tak in damdam a simna hangin i ngaihsutna ah ei leh ei hong kiphawk sak hi. Midangte tungah i hoihna, i hoihlohna leh khat leh khat kizopna ah kizop zia ding cihte a kipan hong kimu sak ahih manin nuntakna hoih zawkna ding lampi ahi hi. Laibu sung a om thuhoih la hoihte khat khit khat khil ngiatngiat in sim leng i lungsim natna tampi hong damsak thei hi. Midang te tawh kisai muhdan tuamtuam omte zong sansiamna om thei hi. Ei leh ei dinmun i kitheih tak ciangin mite tungah i mundan leh i sandan kisiam tuam ding a, mite tawh kilungtuak in nuntak khopdan kisiam ding hi.
Laisimna pen mimal khat nuntakna ding ahi zongin, minam bup’ mailam kalsuanna ding ahi zongin lam hong lak meivak khat tawh kibang hi. Khantohna kipatna ahi hi. Lai a sim nuamlo mimal, minam bup pen lawm le gual, minam dangte sangin tualniam (backward) zaw den dinghi. Khangual theih zah theilo ding ahih manin mite nuntakna banzo lo ding hi. A diak in tuhun ah nuntakna pen thu theihna bulphuh nuntakna hi ta ahih manin thu theihna dingin laisim lo minam pen kiamsuk lam manawh zaw ding hi. A beisa hun lai in thatang tawh nek zon hun lai-in minam sung leh mimal nuntakna ah laisim pen hun bei sakna bangin kimu kha hi. Ahi zongin in tu ciangin khuahun kikhek a, nekzon zia kilam dang a hih manin khua hun zui a nuntak sawm ding thupi hi.
Thu theihna leh pilna ngahna dingin a zon zia ding lampi nih a hi: laisimna (reading/ informal education) leh sanglai sinna (formal education) te pen i nuntakna sungah a cinn huai thu leh sep huai thu ahi hi. Sanglai sinna pan pilna leh theihna a kingah theih bangin laisimna pan in zong leitung thu, vantung thu tampi ki zong khia thei a, pilna leh theihna tampi kingah thei veve hi. Theihna leh pilna neilo mite pen mite vaihawmna nuai ah om den ding a, makai lubawk lam-in pang ngeilo ding hi. Tua hi a, a kiciang tan theilo thu theihna leh pilna ngahna dingin laisimna i neih ding pen a thupi mahmah ahi hi.

