LAISIMNA A MANPHATNA.

Date:

LAISIMNA A MANPHATNA.

Agelh ~ Jeffrey Pau Do Lian. D.MIN, (PH.D)

Asunga om thute:

  • Laisim na mite’n bangci muh

  • Laisim na hoihloh na

  • Laisim na ii manphatna

  • Laisim na ii mimal phattuam na

Thuman sa

Laisimna ii manphatna cih thulu tawh Laihong gelhin ci-a hongcial Cinpu Zomi tungah lungdam hi. Hih thulu tawhkizui in Laisimna ii manphatna gelhnuam ih hihman in amanphatna leh amanphat lohna zong kagenkak nuamhi. Laisimna leh ngeina, laisim hoihna hoihloh nale laisimna in mimal phattuam na bangteng piathei cihte anuai ah kikum ding hihang.

  • Laisimna mite’n bangci muh

Zomi/gam laisimzia

Hunbei sa 1990s lai khawngin Zogam khuaneu te-ah laisimte nasep thadah man hi kicihi. Tuabek thamlo in Laibusaal, laibu kawmtheihnang omlo ahihman in laibu sim sunsun tepen Laisiangtho leh, ‘Awging’ magazine tekhawng bek hi a, laisim utzawdeuhte adingbangin tua magazine hongkihawm kikding kingaklah mahmah hi. Tuaban ah Kawlgama om zomite adingbangin kumpi sanglai hilhdan pen memorize system hi in lesson te memorize nakleh laibu dang kisim tangtang nawnlo hi. Laisim zawhna dingin zingsang khuavak phetin, numei tebang, ansu, tuitawi in lokuan hanga nitak nitumciang inntung kikpan ihih manin sun nasep tawltawh laisim ding kingap nawnlo leh ihsim nading meivaak mahmah zong kineizo lo pah hi. Ih nasep in hunpia zolo banah ihneisa – meivaak, laibu – te akipan kicing zolo ahih man in zomi te laisim lam ah thanem ihi hi.

Tu’ 21st​​ kumzalom takciangin atunga thanemna te paulapin laisimzawh lohna kigen theinawn loding hi; ahangpen khuaneu pente nangawn ah smartphone tawh internet kingahta in facebook leh media tuamtuam pan in ahunzui in ki enthei ta hi. Tua ahihman in abeisa AD 2000 ma-apaulap te kizangthei nawnlo hi. Tuhun in laisim nuamte adingin simtheih nang lamtampi omta ahihman in lungdam huai hi. Kawlgam pan in Laibu leinading tawmmahmah taleh ebook leh google pan in eisim khopding omta ahihman in laisimlo tepen simzawhloh hang hilo zaw in simnop loh hang hizaw tahi.​​ 

  • Laisim na ii hoihloh na

Laisim hoih lohna ahih leh gending tamlua loding hi ahangpen laisim na ii manphatna gennuam ihih manin amanphat lohna lam genlua loding hihang. Ahizongin ahoih lohna genloh phamawh telakah; nikhat in naibangzah sim ding hoih hiam? Ahih keileh ih nasep tawh kizui in laisim nading hunbang cipiak ding cih hizaw kha ding hi.​​ 

Laisim hun mikhat leh khat kibang loding hi. Bang hang hiam cihleh pawlkhat te full-time in nasem a, pawlkhat te full-time in sangkah ahihman in eimau hunneih dantawh zatsiam (adjust) kul ding hi. Gentehna in Harvard sangpen Leitung ah top 1-5 in omden hi. Ahangpen sang naupangte laisimna ihmuh ciang lamdang kisaphial hi. Divinity ah Class ladingin innpan 7am in kapaikhia zel a, Harvard huangsung katunciang University studentte backpack khatsungah puanlum, sumbawm, laibu leh laptop akicing inpua uha hallsung ah asun azan cilo in laisim uhhi. Annek leh kisil kal simloh laisim himai hi. Kawlgam a omte’n za ngei dinghihang, “nai khatval laisimki concentrate theilo hi” ci-in kigen hi. Ahizongin Leitung sang minthang te ah nikhat in nai 10-15 sung Laisim uh hi. Laisim hun tamlua leh ih mit inzolo thei hi. Akizom in nai 5 sungbang dingkhiavet lo intutsuak lehzong asawt ciangin ihcigik, golh in kawngnatna khawng hong kipan thei ahihman in nai 1bang ihtut khit teh dingkhia in minute 5 lamsiau (walk) ​​ zelding hoihhi. Ih concentrate theih nadingin khua ulsa luantheihna gentehna, gym, tennis, soccer, leh jogging te nikhat nai1 bang hihden zoleng nuam tuam mahmah hi. Hihpen cidam nalam tawh kisai zawpian sa ing. Ahizong in Laisim tamlua leh​​ ahoihlohna keituah khak napan ahihman in honghawmsawn hi ing.​​ 

Laisim lohna in softpower tawh hongsukkhak pawlkhat omhi. Gentehna in Laisiangtho simlo in thugen siate abekbek ihngaih takciang amau muhna, upna, leh theihna tawh Pasian kammal kigawmsakden ihihman in Laisiangtho eimau mahmah in ihsimciang eimuhna tawh zong enkak kawmin thugensiate atawh ki critic thei hi. Tua ahihman in Laisim lomi te in thukikup dingdang omlo ahihman in mimal thubek kikum uh a, laisim mite in ideas/ngaihsutna kibanglo te kikum uh hi. Laisim in azang theite in tua experience kikum uh hi. Laisim lohziakin idea kikup ding leh experience kikupding hun hongngah sakzolo in tuahangin minam dangte nungsang ah a omden minam te kisuak khading hi.​​ 

  • Laisim na ii manphat na

Laisim lohziak a ihtheih loh thupawlkhat tawh pan ni. Lai atam simlo te ngaihsutna (concept) leh Laisim zelzel te ngaihsut na kibanglo hi. Laisimlo minam te in midang te thumuhna, thungaihsutna, nasepzia, leh nuntak khausak zia muhpih lo in eimau mimal (khat) bekmuhna tawh en ahihman in muhna toi(narrow) mahmah hi. Gentehna in Laisimlo mite in lai-atzia theilo pah hi. Midangten’ bang gennuam hiam cih theilo ahihman in, mite’n facebook leh online media te ah agelh ciang a ma muhna (view) bektawh critic ahihman in ahoihlo lam (negative) tunzel hi. Tua hangin mipilgam pan Kawlgam hongzin te in Kawlgam alut ma un, Kawlgam thu simphot uh a, ngeina leh biakna te​​ ahizongin mikhuasak ziate atheisa in hongpai uh hi. Kampau khial, akilawmlo a gamta tamlo uh hi. Ahizongin Kawlgam pan US lam azin mite atamzaw in US gamthu, ngeina leh khuasakzia laibu pan asimlo ahong paitam zaw ahihman in US ateng Kawlgam mite nasep hunleh vaidang tetheih pihlo ahihman in inn a hawhnop hun, kihopih hunte akipan Kawlgam bangsa kha uh ahih man in amukhial zong omkha ding hi. Laisim mikhat gamkhangto te atunciang theisiam pah hi banghang hiamcihleh aman nasimkhol ahih man ahihi.​​ 

 

  • Laisim na ii mimal phattuam na

  • Laisim na in (brain exercises) khuak nasem sak

  • Laisim na in thu ngaihsutna (concentration) khangsak

  • Laisim na in naupang te’ kimleh pam thutheihna khangsak

  • Laisim na in laimal/kammal leh kampau khangsak

  • Laisim na in naupangte thungaihsutna khangsak

  • Laisim na in naupang te mailam nigmna khangsak

  • Laisim na in lungnuam sak

  • Laisim na in lawmhoih khat ahi hi

  • Laisim naupang te asimlo tesang in lawhcing zaw

Nungkal sungin naibangzah lai nasim a?

Hih dotna tawh kizui in US gamsung a om mite in 1992 pan in University of Michigan a Health and Retirement Study (HRS) amuhna uhtawh kizawitawn mahmah hi. Upa pensen lakhin mi 20,000 te’ khuak cidamna lam aki ettak ciangin laisim na in cidamna pia hi cih kimu thei hi, ci uh hi. 2016 kum in Yale School of Public Health pan in apaisa kum 12 sung HRS data te akaih khoptakuh ciangin mihing 3,600, lakpan’ kum 50 tungsiahte data hongkai khawm uh a, fiction or nonfiction, poetry or prose te atawm pen minute 30 ciang asimdente leh lai asimvet lote a tehkak ciangun’ laisimdente kumsawt nungta zaw cih mu uh hi. Alam dangzaw laikhatah kalsim in nai thum tabang​​ newspaper​​ asim dente pen 23% asimlo te sangin cidam zaw a, asizong tawmzaw cilailai uh hi.​​ 

Naupang khaguk akipan nule pate ii laisim nagei ah akhangkhia te pen sang hongkah uhciang lailam ah akhangual tesangin hatzaw uh a, IQ (intelligence Quotient) leh nasepciang zong nakpi tak lawhcing zaw ci uh hi. Laisim na leh paunam dang sinna in khuak cidamna leh khuaknasepna panpih mahmah cihna ahi hi. ​​ (Cited Reader’s digest)​​ 

Bang laibute simding? Newspaper leh magazine simsangin Academic Book, Laibu simna in ihkhuak thahatsak zaw ci hi. Ahangpen laibu ihsim ciang ngaih sutna thuk hongtunpih zaw a, newspaper leh magazine te ihsim takteh atungtham / athupi leh thulu zui in kisimziau in theory leh concept thupi tamlo zaw hi. Laibu ihsim ciang chapter in kikhente (akibang lianlo idea) ihkhuak in ngaihsun khawm ahihman in tua akibang lo chapter ngaihsun khawpna in ngaihsutnaleh ihkhuak taisak hi.​​ 

Fiction laibu te simna in EQ khangsak hi banghang hiam cih leh 2013 research te muh na ah chapter zui a laisimte ii EQ pen kaalkhat khitteh akhantoh lam kithei zo ci hi. Fiction simna bek hoih cihna hilo a, newspaper leh magazine, website te simna in zong ihkhuak cidam na hongpia veve hi. Scientist ten’ laisim nahang in ih khua theihna hongkep (cognitive reserve) sak hi ci hi. Tua (Cognitive reserve) in stroke leh nervous system akisia te thahat sak kik thei hi ci hi.​​ 

Thukhupna

Hih thuluisung a omthute in Laisim na miten bangci muh, ei Zomi sunga laisimloh nahangin ih muhna te uh toi(narrow) in kipumkhat theilo ihihna uhzong kagelh hi. Laisim hoihloh natheileng Laisim nopna zong hongom khathei ding in ka um hi. Laisim na in mimal, gam, leh leitung adingin amanpha nasep khat ahih man in aphattuam pihthei ding in ka lam en hi.​​ 

 

 

Laigelh siapa kiang ah hih article I ngetna tungtawn in ahong khak ahi hi. Lungdam mahmah hang. I biak Pasian in hong zatsak semsem ta hen.

from:jeffrey Pau Do Lian​​ 

to:Cinpu Zomi <cinpuzomi@gmail.com>

date:Tue, Apr 17, 2018 at 12:04 PM

subject:LAISIMNA A MANPHATNA

mailed-by:gmail.com

signed-by:gmail.com

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related