Laibu Sim Ni, Lai sim ni!
Agelh ~ Dimno’ Pa
(1)
AD 1800 hun lai-in leitung ah laisim thei mi 12.05% bek hi-a, AD 1900 ciangin 21.4% in sim thei hi. 1950 ciangin 35.96%, 2000 ciangin 81.88%, leh 2014 ciangin 85.3% ciang hong tung to-a, tunung kum 2017 tak ciangin leitung mi 86% bangin laipai sim thei, gelh thei ta uh hi.
Pakistan ah 2009 kum in 54% bek in laipai thei uh a, U.S. ah 2003 kum in 99% in sim thei gelh theih khin ta hi. Kawlgam ah 2011 kum in 92.7% in laipai sim thei, gelh thei hi, ci uh hi. Ahi zongin tua hun lai-in Zogam sungah laipai a sim thei leh a gelh thei ding kitawm mahmah kha lai dingin um mawh ing.
2014 in Pew Research Center te research bawlna ah kum khat sung America pasalte-in average in laibu bu 10 leh, numeite-in bu 14 pen sim uh, ci hi.
Zomite’n average in kum khat in bu khat zong kisim zo nai lo dingin um ing.
(2)
Jews mite leitung ah nam tawm mahmah hinapi-in leitung a leizo phial dingin sum le pai nei uh hi. A gam uh ah bek hi lo-in a omom na mun ah hau mawk uh hi.
America gam a Power neipente list panin 50%
America gam aom a minthang Professor list panin 30%
Amarica gam lai, tumging leh limlah siam tuamtuam list panin 60%
Leitung sumbawl mihaupen te list panin 50%
Cih bangin Jews te tawm mahmah napi-in hauhna leh gualtungtuanna ah kuama dem zawh loh zah dong dingin na om uh hi.
Forbes te leitung mihaupen 40 te lak ah Jews mite 18 kihel zo mawk uh hi. Leitung ah Brand minthang Calvin Klein, Ralph Lauren, Liz Claiborne, Donna Karan, Kenneth Cole, Marc Jacobs, and Guess” te ahi zong, Levi’s, Haggen Dazs, Starbucks, Mattel te leh Hollywood aom MGM, Paramount, Twentieth Century Fox, Columbia, Warner Brothers and Universal Studios cihte khempeuh pen Jews mite neihsa leh amau phuat khiat vive uh himawk hi.
Tunung in Forbes te Leitung mihaupen list sungpan in Jews te 12% kihel uh a, tuate lak ah Larry Ellison of Oracle, Michael Bloomberg of Bloomberg LP Media, Paul Allen of Microsoft, Michael Dell of Dell Computer, Mark Cuban of Dallas Mavericks, Steven Spielberg, Carl Icahn and George Soros cite hi.
2016 in population 14.4 million bek pha uh a, leitungbup i 1% zong a pha lote-in hih zah in leitung hauhna nei cih zen pen lamdang mahmah cih ding himawk hi.
A hauhna, a pilna leh a khantohna uh thu tampi tak om dingte lakpan thu khat in a nu leh a pate un laisim dingin a tate uh pantah hi. A diak in sum met bawlzia tawh kisai sum khol dan ding, sum zat zia ding hilh in pantah uh hi, ci hi. Innkim ah laibu tau nei kim uh a, research a kibawlna khat ah naupang kum 14 a pha khat in kha khat in a tawm pen laibu bu khat ta sim den hi, ci mawk uh hi.
Ih huahna ding, i pilna dingin pilna kisa sam, tua pilna pen Pasian in pilna a piaksa leitung mipilte in laibu in na bawl a, tuate sim ding hi hang.
TV, Tutphah leh Bizu hoih nono tawh i innsung i zemzem sangin tate laisim nang table hoih leh tate sim theih ding laibu tuamtuam tawh i innsung zem in buah ding hi hang.
(3)
Cornell University a researchers te research bawlna ah a khangcing khin mi khat in nikhat in 35,000 vei bang khensatna nei, ci uh hi. Nai 1 in 1458 vei bang hi-a, minute 1 sungin 24 veibang kinei hi. Annek ding tawh kisai bekbek na ngawn ah 226.7 vei bang khensatna kinei cita lawmlawm uh hi.
Hih zahin khensatna tawh a kidim nisim nuntakna ah khensatna man i neih theihna ding, data tampi tak i neih kul ding ahih manin laibu tampi mah i sim hong kul ding hi. Data tampi tak nei in, thu tampi tak thei in hile hang haksatna icih hunte ah tua data te tungtawn in khensatna dik kingah thei pan ding hi. Ih lawhcin lohna zong khensatna i khialhna hang zong hithei a, a lawhcing mite zong khensatna man a khensat man uh zong hithei hi.
Tua manin lai sim in, laibu tampi i kan kul ding hi.
Kum 100 a pha khin mikhat i tuahkhak thu, a kep a theih thu leh la te pen kum 20 a phapan khangno khat in a ngah theihna ding lampi tampi om lo-in khat bek om a, tua in laisim na pan bek hi.
(4)
Laisim manin hau pah ding cihna om lo a, ahi zongin i ettehtheih dingin leitung mipil mihaute in lai nakpitak in sim in, pilna zong pen khawl peuhmah lo uh hi. A dangdang ah mipil mihaute a kibatna tam lo ding hinapi-in, ahi zongin a kibat khat in laisim tek uh hi.
Warren Buffett neihsa pen US $85.3 billion hi-a, nikhat in laimai 500 ta bang sim den hi.
Bill Gates neihsa pen US $90.2 billion hi-a, kalkhat in a tawm pen laibu bu 1 ta sim den hi.
Mark Zuckerberg neihsa pen US $61.7 billion hi-a, amah’n zong laibu nakpi-in sim hi.
Elon Musk neihsa pen US $19.2 billion hi-a, amah’n zong laibu nakpi in sim hi.
Space ah a pai ding Rocket bawldante koi panin thei na hiam, ci-in a kidot leh laibu tampi ka simna panin thei ing, ci hi.
Leitung gam makaite enleng Degree ngah tawm mahmah. Ahi zongin lai a sim te vive uh hi. Abraham Lincoln in laisim, Mahatma Gandhi in laisim, Bogyoke Aung San in laisim, John F. Kennedy in laisim, Albert Einstein in laisim, Thomas Edison in laisim, Mother Teresa in laisim, Madame Curie in laisim, P. Moe Nin in laisim, Aung San Suu Kyi in laisim, U Tant in zong laisim hi.
A kidawk deuh te i gen hi-a, mitampi om lai hi.
Hauhna leh minthangna ahih pah loh hangin mipilte, mihaute, leh makaite in ei sangin lai nakpitak in na sim zaw uh hi.
(5)
Laisim ding cih ciangin leitung tangthu tuamtuam te, Encyclopedia Britannica danin laibu sahpipite, Science laibu, Psychology laibu, Philosophy laibute aci hipah lo hi hang. Ih uuk, simnop i sak lainam khat limlim sim ding hi hang. Cartoon laibu ahi zong, Cingkhup leh Ngambawm tangthu, Penglam tangthu te leh Aesop fables te ahi zongin khat peuhpeuh sim ding hi hang.
A bu tektek ahih loh hangin tuhun ciangin laisim theihna ding nam tuamtuam om ta hi. Facebook, LinkedIn, Twitter leh websites tuamtuam panin kisim thei ta hi. PDFs, ebooks, Kindle, iPad, Tablets leh Nook Book te tawh zong laidal tung a kigelh sim dan mah in kisim thei hi. Smartphone panin i deihdeih in kisim theih ziahziah ta hi.
Mikangte khangto pen ahih ciang mikang laitawh a kigelhte thupi deuh in, hoih deuh cih zong hituan kei. Zolai in a kigelh laigual tommo khat in i muhzia leh I ngaihsut zia hong khel thei lua hi.
Kawllai tawh a kigelh laibu sim ni. Zolai tawh a kigelh zong tuhun ciangin tam mahmah ta hi. Tua te lei in sim ni.
(6)
An ne kei leng nikhat i gilkia a, lai thei kei le hang khantawn in kikial hi. Mi lawhcing tampite-in laisim uh a, lai simsimte mah a sim lote sangin a lawhcing tamzaw hi. Na dang tampite sangin laisimna in hong picing sak baih penpen hi.
Information tampi laibu sungah om in, leitung khantohna technology tuamtuam te zong laibu sungmah ah om hi. Pilna ding, ciimna ding, theih huai thu leh theih huai lo thu, na khempeuhte thu pen laibu sungah om hi, cih nop huai liang hi. Tua manin laisim ding hi hang.
Ih gam khantoh loh pen kumpite tungah tampi kinga hi. Ahi zongin a gammite tungah zong tampi mah kinga hi. Zogam ah mi tampi tak in pilna thupi sak lo-in, pilna neih loh hang cih tawh thugen in kamkum den hi hang. Pilna thupi ngaihsut in, pilna lo tawh i cih masaih khangto nai lo ding hi hang.
Lai thupi sak in, laibu mikim in i sim masiah khangto nai lo ding hi hang.
Zomite laisim ta ni!
Laigelh siapa kiang ah hih article I ngetna tungtawn in ahong gelhsak ahi hi.
Lungdam mahmah hang. I biak Pasian in hong zatsak semsem ta hen…
from: Dimno' Pa <losifar@gmail.com>
to: Cinpu Zomi <cinpuzomi@gmail.com>
date: Fri, Apr 20, 2018 at 1:02 PM
subject: Laibu Sim Ni, Lai sim ni~
mailed-by: gmail.com
signed-by: gmail.com
Laigelh siapa i facebook page ah siam huai, theih huai thu tampi om hi. Thapia tek ni. Meek/click : Vᴏɴᴅᴇɪʜ Kᴇᴘ Dɪɴɢ

