LAIBU SIM MANPHATNA.
Agelh ~ Muana Khuptong
Muana Khuptong’te pata…
Tulaitak-a US Department of Urban & Housing Development Secretary a sem Dr Ben Carson in a thugenna khat vei ka zak khak thupi ka sak mah mah bang hiam cih leh, a nu pen lai sim thei lo, pilna nei lo, meigong (single mother) in a laipil ding deihsak lua in county library te ah laibu kawm sak in novel khong a bul pan a tawp dong sim suak ding in thu pia a, book report (a laibu simna pan a a thu sin khiat te) lai mai dal 2 dal 3 khong in at sak zel in, limtak sit in mark (grading) khong pia in pen tui san (red ink) tawh highlight khong bawl zel ci hi. A picin nung a a theih kik tak ciang in anu pen lai sim thei lo ahih lam khongnung tel kik hi. Ahizong in aman a neulai aki pat in laibu sim uk ngiat in laibu mah sim sim hi. Mizong mah mah insung pan a khanglian himah tase leh, America a neurosurgeon minthang pen pen khat suak in, siavuan medical doctor pan pension a lakkhit ciang in politics lam ah ki hei in, tulaitak a anasep HUD secretary dinmun bang ngah thei hi. I gennop in ah, laibu sim a manphatna gen nuam ihi hi. Laibu sim sim te pen leitung ah minuai ah om ngeilo hi.
Mi minthang leh pilna sangpi pi ngah icih te zong lai sim simte mah na hi mawk uh hi. Laisim uk lopi in pilna sangpi ki tung thei lo hi. A diakin pilna zong, sangkah siamsin khangno ten I theih ding in ah, elementary pana kipan middle school, high school, college, post graduate dong in laisim sim ding mah na hi mawk hi. Laibu sim na thadah leh pilna sangpi tungzo ngeilo ding hiteh. Degree sangpi pi na ngah a Master leh Doctorate degree na nei phial zong in laibu na sim sim kei leh na theihna (knowledge) tawm ding ahih manin intellectual person, educated or scholar na hi kei ding a, thudottak na hi ngei kei ding hi. Sazuk ki puak a degree pua na hi lel ding hi. Tua ahih manin laibu sim na thadah leh tuni a kipan in Laibu sim sim inla, habit in neih sawm in. Lai sim sim ten upmoh thu mawk gen gen lo in, a dik leh a maan mah gen ngam uh a, zong hangsan uh a, thu a gen ciang un zak nop in upmoh thu, mi gen a amuh uh tamlo ahih man in, lai sim sim te kiang a om pen pilna ki ngahin nuam mawk hi.
Company lian mah mah CEO (Chief Executive Officer) te in average in kumkhat sung in laibu bu 60 bang sim suak den uh ci uh hi. Kompany lian sum tampi pi a ngah na ding a nasem tampi pi a neite nak buai ngel ding uh cileng, laibu sim hun ngah ding na hanciam ve ve uh hi. Leitung bup a sum hau pen pen a nihna Warren Buffet in, “the more you learn, the more you earn: Na simna a tam leh na sum ngahna tam ding hi,” na ci hi. Laibu sim pen hobby ahi kei phial zong in I hobby (I uk) sazian khat ah koih sawm hamtang leng ong piang piang lel hi. Rev Job Thawngno in “Laibu gelh pen ka ut pen ahi kei a, ka sep theih pen ahih manin ka uk khat ka suak sak hi” acih ka za ngei hi. Ukna neilo zong Zomi te lakah laibu gelh tam pen ci leng, uk ngel leh nak nasiat lua ding hi. Mikang te lak ah seminar khong leh tintan tuam tuam ka kah ciang in ong ki dong den khat, “tulaitak bang laibu na sim hiam?” cih hi den mawk hi. Khat vei vei ciang in Laibu sim kician ineih mel loh ciang in ong zum huai sim tham hi.
Thu theihna/pilna in Thahatna ahi hi (Knowledge is power): A khangto gamte ah Laibu pen manpha kisa mah mah hi. Laibu bawl pen mualsuang hoih pen pen khat na hi mawk hi. Tua ahihmanin mi minthang ten laibu mah na gelh tang tang mawk uh hi. Tulaitaka USA gam leh English akizatna gam a tungkha khangno siamsin ten laisim hahkat ni. Laisim bek hilo in, ei laibu gelh te mivom mikang ten ong sim hun uh zong om ding a, best-selling author ihih hun ding khong ka ngak lah mah mah hi. America gam bangah mi deih mah mah laibu khat peuh peuh Pasian thu or novel/fiction ahi zong in publish kha zen zen in New York Times best-selling author nipi kalkhat sung khong hi kha zen zen le cin millionaire na suak ziau thei hi. Tua ahih manin laibu sim sim te mah laibu gelh zong na siam uh hi. America khuapi leh University leh college khong a ka paikhak ciang in library pha tei tei in, lungsim thungetna ah ‘Topa aw nikhat ni ciang in ko Zomi te zong Nangma hang in hih pilna sinna sangte ah sang kah bek hilo, professor khong a sem ding leh laibu khong a gelh zo ding in ong siam in’ ci in thu ka ngen thei zel hi. America te hizah a leitung a uk zawhna pen uh High School man bek khat zong laibu sim sim uh ahih manin picing thei mah mah uh a, thu khat peuh peuh tel ziau ziau thei lel uh hi. A knowledge uh tam mah mah ahih manin thu leh la ah mitung ah om mawk uh hi. Leitung bup ah sum tawh hauhna worth or value akigen ciang in US $ tawh kigen mawk hi. Galvan hoih pen pen te bawl in Technology, trade leh Economy lam ah leitung bup uk zo mawk uh hi. A gam hoih man, a gam letman nahi masa lo in, founding fathers ten Pasian a zahtakna uh leh pilna limtak a ana sin man uh na hi lel tak hi. Pilna a sin ciang un zong a nektak a vuicing leh a zat theih ding in na sin uh hi. I Zolai sim bu a ‘P- Pilna sin, limtak sin’ acih bang maan ka sa mah mah hi.
President Abraham Lincoln zong pilna sinna sang na kah lo in amah leh amah self educated pilna sin na hi hi. Farm sung a teng himah tase leh nasep sang in laibu sim na kin zaw tham ahih manin thadah ci a zahko zong na thuak ngei hih tuak hi. Ahizong in amah laisim na thadah deklo hi. Hodgenville, Kentucky ah suak in, tua kim teng a library a om laibu khempeuh 50 sq mile sung a laibu khempeuh sim khin hi kici hi. King James Bible leh The Pilgrim’s Progress te pen tamvei pi sim suak in sim kik kik hi, kici hi. Tu hun ciang in ei khangthak te hun ah hard copy laibu sang in kindle khong ipad khong ah soft copy in zong laibu ki sim sim thei ta hi. Soft copy a om hang in a laibu hard copy mah in sim tang tang le hang, thu hoih te ciamteh in sim kik kik le hang I nuntakna a ding in zat theih laibu sung ah na om mawk hi. “Don’t judge book by its cover; Laibu a kawm a siat hang in simmoh ken” cih paunak khat om hi. Laibu ahih nak leh nuntakna a zat theih ding a hoih nih leh khat pen om tawntung mawk hi. Ka naupan lai in Lamka lam pan a laibu kisuah ngei “Vangtah kaki sak leh” cih leh love story fiction Paite pau a kigelh “I tung sunni tumlam a suak hita hiam?” cih te, manglai pan a ki let, “The Call of the sea: Itna Tupi sap” Jack E Cauley gelh te tamvei pi ka sim suak a thu hoih tampi tuni dong ka cepteh om lai hi. Paite pau a comics cartoon manlak tawh a suak den “Zo Khankhual” cih zong khasim in suak a, kisim nuam thei mah mah hi. Laisim kici lim lim pen novel khat peuh peuh ahi phial zong in na sim leh tua in lawpna ong pia ding a, tui bang in ong dang taksak ding a, sim beh nopna na nei den ding hi. Na sim kei vaklak leh ‘sakol tuiduh lo kipia zolo’ a cih mah bang in appetite (an kamlimna; laibu simnopna) na nei vet kei ding hi. American gam ah county library te ah laibu a mawkna in kikawm thei hi. Laibu pen sim sim leng, pilna ki nei ding a, pilna neite mah nasepna ah zong anaitha uh hoih pah hi. Laibu sim na zong sat a, laisim na hahkat leh ahau ding a kipan na hih lam manggilh kei in. Laisim ong thadah sak online fb leh video game te koih khia inla, na sang lai hoihtak in zawh sawm inla, na assignment te na sim banah, laibu dang, Inspirational, movitational, Spiritual Formation, Laisiangtho magazine, novel te sim sim in. Tua hileh na lungdam na ong lian mah mah ding hi. Upmawh thu na gen ngam non kei ding a, na kam tawm ding a, mi hehna ding zong na gen ong tawm ding a, online pan ahi zong in comment box ah mi na phin phin kei ding hi. Laisim na in pen pilna ong guan lo thei lo hi. Mipil icih te lai sim sim ten mah na hi thong hi. Mikangte bang in mi laibu gelh khat pen copy right bawl lian lian uh in, ‘intellectual property’ na ci liang uh hi. Mi laigelh khat ei gelh dan a I suah khak a assignment khong a, footnote a author te min, a laibu min leh a publisher te min I gelh khak kei leh, plagiarism ci in mi pilna guksak ci in ong mohmat thei in, thubuai lian pi, vai sah mah mah a ki nei thei na hi mawk hi.
A tawpna ah; Laibu teng khem peuh lak pan a a manpha pen, sim ding ah hoih pen leh nuntakna naak, Pasian kammal ahi, Laisiangtho sim pen, a masa bel in koih in. Laibu dang khempeuh lak ah Laisiangtho pen manpha pen pen a, tua in na lampi ong vak sak ding a, ong daupai sak ding hi. Laisiangtho sim khit ciang in laibu dang sim leng ahoih pen pen ahi hi. Leitung ah laibu hoih tampi ki publish khin a, ahizong in Laisiangtho zaha manpha leh a detdo, laibu dang om nailo hi. Laibu kikhong tam pen pen (best selling) zong Laisiangtho mah tuni dong na hilai hi. Pilna zong Laisiangtho pansan mah in zong leng ki lam khial ngeilo hi. Late 119:105 ah “na thu in lam hong lak meivak ahi a, ka paina lampi khua hong vak sak hi” ci hi. Joshua 1:8 ah, “Hih thukham laibu na mangngilh ngei kei ding hi. A sunga kigelh thute khempeuh tawh kizui-in na gamtat theihna dingin sunlezanin na lungngaingai ding hi. Tua hi leh na ma vang ding a, na nasep tangtung ding hi” ci hi. Laibu bangzah bangzah in I sim zong in pilna tak tak pen Topa Pasian kiang pan a ong pai ahi hi. James 1:5 “Pilna kisam na om uh leh Pasian kiangah ngen un. Mi khempeuh tungah Pasian dikin cingh mahmah ahih manin hong pia ding hi.” Pilna tak tak pen Pasian in nei a, Ama kiang mah a I nget ding ahi hi. Matthai 7:7 ah “Ngen un; na nget uh leh hong kipia ding hi. Zong un; na zon' uh leh na mu ding uh hi. Kongkhak na kiu un; na kiuh uh leh hong kihon ding hi. Bang hang hiam na cih uh leh a ngente khempeuh in ngah ding uh a, a zongte khempeuh in mu ding uh a, a kiute khempeuh-a' ding kong kihon ding hi.” Pilna Pasian kiang ah I ngen ding a, Laibu simna tawh I zong ding a, a kisapna mun ah mi zong I dong ding a, mi kawngkhak I kiu ding hi. Kiniam khiatna tawh eisang a a theizo te zong I dong ngam ding a, mi kong khak zong I kiu ngam ding hi. Ki mawk phatsak leh mi dot noplohna pen haina khat na hi mawk hi. Laisiangtho sim masa in, tua khit ciang in laibu dang te sim pi in sim ciat ni. Hih article asim kha khem peuh Topan na tu na ta khang ah pilna limtak a a sin zo ding in thupha ong pia ta hen!
(Laigelh siapa Muana Khuptong kiangah Laibu Saal/Zomi eLibrary pan “LAIBU SIM MANPHATNA” thului I ngetna tungtawn in ahong khak ahi hi. Siapa tungah lungdam mahmah hang. I biak Pasian in hong zatsak semsem ta hen…)

