Kipumkhatna In Thahatna Ahi Hi. Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

Date:

Kipumkhatna In Thahatna Ahi Hi

Agelh​​ ~​​ Kap Za Khai (Photoh)

 

Thupatna

Tukum laigelh kidem nading​​ ZCLS in​​ ateel hih thu pen​​ abeisa 2006 kum a kineisa ‘Lailung Khau Bang Hualkhawm Leng’ cih tawh kithukhat taseleh hun khempeuh​​ adingin a kisam penpen thu ahihna hong phawksak banah minam leh biakna sungah kipumkhatna in thahatna bangzah ciang tungta cih et phat ding hong phulsak cih ding hi. Tuhun pen mihing khuasak nuntakziate hun tawh kituakin kikhangto mahmah taleh khat leh khat kizopna, kipawlkhopna leh sepkhopna ah kitumdang semsem hun hi a, 'Amau loin zong ei gia bekin sem thei lua hi hang, kuamah tungah ding lo ding,' cih​​ bangin lungsim tuamtat baih mahmah hun ahi hi. Tua manin zong minam leh gam sungah kipawlna tuamtuam papo bangin hong tam semsem a, kipawlna a tamzah in muhtheih sepna bangmah kimuhloh pen tuhun ahi hi.​​ Kitap khap nading abaih mahmah zahin​​ kipumkhat ding ahaksa mahmah tuhun ah kipumkhatna ii thupitna, a thahatna leh​​ a kisapna ziate hih thulu nuai​​ ah en ding hihang.

 

Kipumkhatna​​ ii​​ Guipi

Kipumkhatna ii​​ guipi tawh kisai leitung mipilte’ muhna tampi om kha dinga, ahi zongin ei Khristiante thupom panin kipumkhatna ii bulpi in​​ Thum kipawlkhawm Pasian​​ (Triune God or Trinity) zia ahi hi. Pa Pasian, Jesuh leh Kha Siangtho-te pen mimal thum ahih hangin a geel​​ uh​​ leh sepna khempeuh ah kipawlkhawm, kizom khawm in kipumkhat uh ahih manin “kipumkhatna Pasian” i ci a, tua Pasian in leitung, vantung, na khempeuh le mihingte a piangsak, a nei Pasian hi-in kipumkhatna lo tawh Pasian’ piansaknate om theilo, picing thei lo hi. Thum kipawlkhawm Pasian ii kipumkhatna in mihingte’ nuntakna bulpi, zungpi, guipi ahi hi.​​ Lai Siangtho sungah kipumkhatnazia thuli na om a:​​ 

(1) Pa Pasian, Tapa leh Kha Siangtho kipumkhatna (1 Jhn. 5:7),​​ 

(2) Pa Pasian, Tapa leh thu-ummite’ kipumkhatna (Jhn. 17:21-23),​​ 

(3) Khris leh thu-ummite kipumkhatna (1 Kor. 10:17),​​ 

(4) Thu-ummite khat leh khat kipumkhatna (Efe. 4:4-6) cih teng kimuthei banah kipumkhatna lakna in zong, pumpi leh nate (1 Kor. 12:20-25), naseppih lawmte (1 Kor. 3:6-9),​​ tuuhon leh tuuhuang khat (Jhn. 10:3-4), zang thum kiheek khauhual (Thuhilh. 4:12), leh a hontat diamdiam Kauphete (Pau. 30:27) cih bangin thu tampi tawh kipumkhatna thupitzia Lai Siangtho sungah kimuthei hi.​​ Tua manin​​ Thum kipawlkhawm Pasian​​ hihna tungtawn ahi zongin, tua Pasian tawh a kizomin ama’ Thu bangin a zuite​​ ihihna tungtawn pan ahi zongin, kipumkhatna​​ thubulpi limlimin i biak Pasian leh Lai Siangtho ahihna kician hi hang.

 

Kipumkhatna cih thu pen kammal tuamtuamin kizang kawikawi a, social kammalte ah innkuan, kipawlkhopna, kilawmtatna, kikhawlkhopna, sepkhop nuntak khopna, liailiai khopna cih bang ahi zongin, politics kammal te ah society, community, state, association cihte leh biakna kammalte ah pawlpi, association, convention cih bangin kammal atuamtuam in kizang kawikawi hi. Kipumkhatna cih pen mi khempeuh mel khat sa khat suaksakna (Unity is not Uniformity) hi loin a kibang lo mite’ amau’ hihna leh​​ zia bangbang tawh kipumkhatna ahi hi (Unity in diversity). Hih in mihing kipawlna sungah haksatna bangbang a om zongin, pau le ham, ngeina leh tatzia, thupom leh thuzuih, bangzah in kilamdang zongin makai-te makaihna sungah lungsim leh muhna kituak takin zui-in thuman theihna ahi hi.​​ Bang tawh kibang hiam cih leh Pasian in mi khempeuh pen Ama’ lim le mel sun a hong bawl hi a, mi khempeuh manphatna kikim ciat cihna hong lak (Pian. 1:26-28) banah, Babel Tausang lamna ah mi khempeuh in pau namkhat bek zang in a omna pen​​ ‘kibatna sungah kipumkhatna (niformity and similarity)’ thu hong lak hi.​​ Jerusalem khuapi sungah Kha Siangtho hong kumsuk Pentecost ni (Sawltak 2) ciangin pau lamdangte pau uh a, ahi zongin nungzuite in amau’ pau tek tawh teltek uh hi. Hih in kibat lohna, kilamdangna sungah kihualna leh kipumkhatna (Unity and harmony in diversity) honglak ahi hi. Pawlpi hong piankhiatni Pentecost ni-in Pasian in kipumkhatna zia hong lakkhia a, A kibang lo, kitel lo minam leh paute kantanin Kha Siangtho nasepna​​ sungah​​ mi khempeuh Pasian ukna gam sungah pumkhat suah ding, kitamkham minam nih Judah leh Gentail te kigawmkik ding​​ cih thute a kipanin kilamdanna leh kibatna tampite tungtawnin kipumkhatna thu a kisapna hong Pasian in hong lak hi.​​ 

 

Kipumkhat Nading Lampi

Kipumkhat nading lampi tampi a om lakah Lai Siangtho mah siksan lehang, Paul in thu-ummite kipumkhat ding leh kilungtuak ding na hanthawn mahmah ahihna Fillipi laikhak leh Efesa laikhakte sungah kimupha diak hi (Fil.1:5;2:1;3:10;4:14 Efe. 4).​​ Kha Siangtho khat bek, Topa khat bek, upna khat bek, tuiphumna khat bek a neikhawmte (Efe. 4:4-5) in Pawlpi​​ sungah kipumkhat theih nading lampi na gen a:​​ 

(1) kiniamkhiat ding,​​ 

(2) lungduai ding leh​​ 

(3)​​ itna nei ding cih thupi thumte ahi hi.​​ Kipumkhat nading hanciamna ah upna (Belifs), thuhilhna (Doctrine), tatzia (Practice),​​ ngeinate (Traditions) tungtawnin a kilamdangnate (diversities) kantan in Jesuh Khrih’ itna bulphuh mitsuan in khat leh khat kitelsiam ding (mutual recognition), khat leh khat kisang ding (mutual acceptance), leh khat leh khat kizahtak ding​​ (mutual respect) thupi hi.​​ Pasian lungdeih in​​ 

(1) thu-ummi khempeuh kipumkhat ding,​​ 

(2) mi khempeuh kipumkhat ding,​​ 

(3) Piansakna khempeuh kihualkim dimdiam ding, cih hi a, mi khempeuh in hih thu theih ding kisam hi.​​ Tua adingin Paul’ gen thu thum zuihna tawh kipumkhat ding thupi hi.

 

Kipumkhatna in Thahatna Hi

Zomite Paunak sungah ‘Nupa kilungtuak khua khat in zolo, khua khat kilungtuak khua kua in zolo; Putu kilungtuak sahang in kihta,’ cihte​​ leh​​ Lai Siangtho sungah zong ‘Mi khat sangin mi nih hoihzaw, khua a dam the mi nih lumkhawm leng khualum, mi khat bek hileh zawhnop kisa a, nih pha leh kizo zolo, zangthum a kiheek khauhual bawhsat hak (Thuhilhna 4:9-12)’ cih kammalte in​​ ahi zongin, Irish paunak sungah zong ‘Kipumkhatna lo tawh thahatna om lo’, Ethiopian paunak khat ah, ‘mom-te ​​ (spiders) a kipumkhat uh ciangin humpinelkai nangawn hencip zo uh hi,’ Cameroonian paunak ah zong, ‘Pumpi nih kigawm masa loin mihing khat piangkhia thei lo,’ cih paunakte in​​ kipumkhatna sunga thahatna a omzia hong lak hi.​​ 

 

Kipumkhatna thupi ahihna thu tanglai pupate’ nuntakzia tungtawnin siangtak kimuthei hi. Revd Job Thawngno in a genna ah ‘Pute pate kipumkhat mahmah uh hi’ a cihna sungah, Zomi pute pate a behbeh in Siampu khatta nei uh a, beh siampu bekin dawi thoihin nopna dahna ah tavuan la khin hi. Kum simin tuk an khal an puak uh a, siampi vaak uh hi. Leiba thaangba nei zumkong mangkong tung ding om leh beh makai teng kikum khawmin thuakkhawm liaukhawm uh hi. Beh khat siampi khat cih in kipumkhatna hi, na ci hi. Hih bangin kipumkhat uh ahih manin thu haksa khempeuh zo liailiau uh ahi hi.​​ Tua banah khua khat in Sawm khatta nei-in khangno teng kipumkhat uh hi. Sawm cih ciangin khangno buppi giahkhopna mun hi a, Haam zong kici hi.​​ Nopna dahna ah mapang khawm uh a, ki-uap uh hi. Sawm khat ah giakkhopna tawh kipumkhatna nei uh hi. Khua khat bup Lawm kithot in nasem khawm liailiai uh hi. Lo zolah inn zolah a om ciangin tangval lawm ci-in tangvalteng kicial in nungak lawm ci-in nungak teng kicial in nasep kihuh uh hi. Tua pen lawmthot ci uh hi. Tua bang hun ciangin nasem khawm bek hi loin an leh tui, zu leh sa zong ne khawm liailiai uh hi. Kum simin Khuado Pawi nei uh a, (October) khuabuppi-in anne khawm, ankuang umkhawm liailiai uh hi. Vok go in sahawm uh a, kikimsak dimdiam in luakkhawm liailiai uh hi. Hih bangin ki-itna leh kipumkhatna taktak nei uh hi. Dawi biate ahih uh hangin Dawi siampute’ makaihna nuai-ah kipumkhat takin mapang khawm, nasem khawm, anne khawm uh ahih manin tualsung dai-in thahat gige ahi uh hi. Hih in tanglai pute pate tung panin i mutheih kipumkhatna ii thahatna tawmcik bek hi lai hi.

 

Ei Zomite pen minamdangte sangin tuampian deuhna kinei a, tua in beh leh phung, nam le gui tawh khang tangthu a sim, a ciamtehte ihihna ahi hi. Hih beh le phung, nam leh gui cihte pen leitung si le sa tungtawn, siksan a kiciamteh ahih bangin eite pen zung le bul a nei mihing namte ihihna thu ciamtehna ahi hi. Hihte hangin khat leh khat kideidanna leh ki-elna piansak ding hilo in khat le khat a khilkhil, a bawngbawngin a kizom diamdiam ihihna hong phawksak hi. Khau zang khat bek bottat nop a, ahi zongin khauzang tampi kiheek leh kibotsat zolo cih bangin Zomite zong beh le phung, nam le guite kihen dindiam leng kuamah in hong susia zo lo ding ahi hi.​​ Minam khat sungah beh nam tampi om a, ko bek, cici lehang siatna kituak baih thei a, ahi zongin eiteng nam khat ciden lehang gualzawhna​​ hizaw hi. Tua manin Zota khuamute in minam thahat nading a lunggulh uh tawh​​ kipawlna lianpipite hong phuankhia uh a:​​ Global Zomi Allience (GZA, 2010),​​ Global Chin Christian Fellowship (GCCF, 2009), Tedim Assocition (1996), One Chin Organization (OCO, 2008), Chin Advocacy Network (2009), Leitungbup Zomi Innkuan Kipawlna (Zomi Communities Organization), Zomi Khangno Kipawlna (Zomi Youth Association, 2005)​​ cih teng bek tham loin online panin zong Zomi Organization website (30) val bang a omna in kipumkhatna ii vaang tawh thahat takin minam ading nasep theih ding hanciamna ahi hi.​​ Hih kipawlnate kipumkhat takin na hong sepna hangin Kawlgam leh Zogam tui dong tuakte huh piakna, mawtaw, cycle tuahsiatna, sisan kisam, cimawh lamsam, dongtuakte leh a dang ahuh huai tampite huhna leh panpihna tampi neikhin uh hi. Amaute sepkhiatnate khempeuh a sazian tawh kisuaksak zolo ding hitaleh mipite’n a lungsim sungah a theih gige uh thu hilel hi.

 

Biakna, Ngeina leh Lai lamah zong mimal tawh hanciam tawm sangin mipi tawh sepkhopna thupi ahihna tawh kizui-in Zomi Christian Literature Society (ZCLS, 1980), American Bible Society (USA), The British and Foreign Bible Society, United Bible Society cih bangin Lai Siangtho leh biakna tawh kisai kipawlna bekbek (20) val bang om​​ a, American Baptist Convention​​ (ABC), Baptist​​ World​​ Alliance​​ (BWA), Myanmar Baptist Convention​​ (MBC), Kalay Valley Baptist Association​​ (KVBA), Chin Baptist Convention​​ (CBC), Tedim Baptist Convention cihte kiphuan in leitungah tangzai takin nasem uh ahi hi. Hih in ‘Sep khop nuam a,​​ Puakkhop zang hi’ cih paunak hong piangkhiasak ahi hi,

 

Leitungah EU gamte pen ahaupen le a pilpen, a siampente ahi uh hi. Ahi zongin amaute nangawn in kipawlkhopna mah thupi nasa uh ahih manin EU gam khempeuh in sum nam khat zangkhawm thei uh hi. Mailamah EU gam (27) teng kigawmkhop theih denna dingin hanciam lai uh hi. Khat leh khat kizahtakin kitheisiam uh hi. Amaute in kipumkhatna ii thahatna tellua uh ahih manin United Nations (UN) cihte a kipan leitungbup ah kipawlna tampi phuankhia uh a, galvai, gamvai, sumlepai vaite ah a gamgamin kipawl in nasem uh ahi hi. Leitungbup mun tuamtuam a kikhenthang Israel mite zong​​ leitung galpi nih khit​​ amau aituam gam a ngah uh ciangin a phualphual pan a gamah a ciahkik uh pen zong amau kipumkhatna tha ahi hi.​​ Mi​​ khempeuh in​​ bitna leh daihna, khantohna leh gualzawhna, phungcinna leh manneihna i deih leh​​ mimal kipumkhatna, innkuan kipumkhatna, pawlpi kipumkhatna, minam kipumkhatna neih limlim ding kisam pen​​ hi.

 

Gamvai thute ah zong Zota-te kipumkhatna tawh mapan khop manin​​ 1907 kumin​​ Mikangte’ hong sehsak Zogam uk ding Ukpi (Feudal Chief) hong guat​​ ki-ukna diklo tampite pen mipite in nakpi takin dokhia uh a, Falam Myo ah 1948 kum February 19-22 dong thu kikupna panin Zomi Nam Ni hong piankhiatna in teci ahi hi.​​ Zota-te pen Zogam bekah tham loin Kawlgam suahtak nading dongah​​ panmun tuamtuam panin Kawlgam suahtakna ngah nading hanciampih uh hi. Tua manin Kawlgam suahtak ngahna pen Zomite’ kipumkhat pihna hang zong hi cileng kikhial hetlo ding hi. Kawlgam ki-ukna ah 2012 a kipanin Democracy ki-ukna ngah theihna zong pen Kawlgam mipite’ kipumkhatna gah hi a, kipumkhat hetlo hileng tuni dongin Galkap ukna nuai-ah i hamphat nadingte mangthang denlai ding hi.​​ Gam khat kikhel khantoh nadingin gammite kipumkhat loh theihloh thu ahi hi. Gam khat a khantoh nading​​ tawhtang (key) pen​​ kipumkhatna​​ ahi hi.​​ 

 

Innkuan sungah zong kipumkhatna thupi in kisam phadiak hi. Innkuan sung kisia pen Hell gam malep tawh kibang a, vangam malep innkuan hih theih nadingin inn sungah nulepa, mo leh teek, tu leh tate, kipumkhat ding kisam hi. Innkuan sunga mimal lung kituak loh pen leitungah a hamsa pen hi a Lai Siangtho in: Kitawngtawng kawmin sameh lim nekna sangin ki-it diamdiamin anteh meh nek hoihzaw hi (Pau.​​ 15:17)​​ na ci hi. Lai Siangtho in zong ki-it diamdiamna tawh kipumkhatna liailiaina mah thupisa ahihna, tua sungah itna, kha lumna, ankam limna, cidamna, guahzawhna om ahihna hong theisak ahi hi.

 

Kipumkhatna Thupha​​ 

Kipumkhatna sungah thahatna om a, tua thahatna pen muhtheih thahatna ahi taksa thahatna leh muhtheih loh thahatna ahi kha thahatnate ahi hi. Tua bek tham loin tua sungah kideidanna le kipawltuam neihna, kimuhdahna le kigal neihna, kisimmawhna le ki-et neuna, kihatzatna le ki-eenna, kiphatsakna le kilang neihna, kipilsakna le kisiamsakna, kiliatsakna le kitungnun sakna, aituam lungsim le thusim tham neihna, cihte om lo banah kithutuahna le kithukimna, kithumanna le kibuih diamdiamna, kilainat-pihna le ki-angvanna, kithupi simna le vang kipiakna, kideihsakna le kiphawk tawntungna, kizahtakna le kiniamkhiatna, kipahtawina le kithapiakna, innkuan lungsim le unau sanggam lungsim neihna om ahi hi.​​ ​​ 

 

Kipumkhatna Sunga Kidophuai Thute

Kipumkhatna in thahatna hi i cih mah bangin kipumkhat theihloh nading thu zong tampi hong piangthei hi. Kipumkhat nading hong khaktan thei thute in thuneih nop luatna, angsung bek khual luatna, khat leh khat lung kituak theihlohna, mi muang mawh denna, khat leh khat kimuan zawh ki-up zawh lohna, sum deih luatna, kiphatsakna, tual lungsim nei luatna, beh lungsim neih luatna, pawl lungsim neih luatna​​ cihte ahi ​​ hi. I omna mun ciat ah hih bang lungsim​​ i​​ neih leh kuamah tawh kipumkhat thei​​ lo ding bek tham loin kipumkhatsa nangawn kisia lai ding ahih manin kidophuai mahmah hi.​​ Kipumkhatna om het kei mawk leh mipite lungsim palang semsemna, kipawlnate thakiam semsemna, nuntak bitlohna khang semsemna, mihing nuntak gamtat sia semsemna, biakna leh kha thu kiamsuk semsemna, mihing manphatna kiam semsemna, kitot kisel khang semsemna, kithat kivuakna tam semsemna cihte hong piang ding hi.​​ Kipumkhat lohna hangin siatna leh pukna a tuak thupiang leitung tangthu sungah tampi om cih phawk in i kibat​​ zawh lohna thute ki-im bawlin ihih theihzah i kha leh​​ i lungsim tawh khut kilenin kipumkhat sawm limlim ding thupi hi.

 

Thukhupna

1858 Kum, June 16 ni-in Illinois State, Springfield a kibawl Party thu kikupna ah Abraham Linclon in ‘khennih kisuah innpi khat’ cih thulu tawh thu a genna ah ‘Lung kituak lo a kitamkham innkuan pen sawt kip theilo hi’ na ci hi.​​ Tua hun laitak in US gam sungah sila khoi ding adeih leh adeihlo​​ cih bangin pawl nih lung kituakloh laitak ahih banah​​ agam zong sak leh khang kikhen sawm ahih manin Abraham Linclon in gam mite kipumkhat nading a hanthawn ahi hi. Leitungah US tawh liangko kikim a thahat mahmah ahi Soviet Union gam zong Cold War khit nungah amau sung kipumkhat lohna hangin gamke 10 val in kikhenkhia hi. Hih bangin kikhenna leh kipumkhat lohna in thahatna lianpi kiamsak a, a thahatte’ ukna nuai tungsak thei hi.​​ Kumpi David zong​​ innkuan sung kilemlohna​​ le buaina​​ (2Sam. 13), minam sung kikhenna (2Sam. 15-18,20) te hangin dahna leh kahna thuak ahih manin Israel mite kipumkhatna in kha thu leh taksa thupha piangsak ahihna “En un, sanggamte pumkhat suakin a tut khawm uh ciangin bangzahin hoih in nuam ahi hiam?.. Topa in nuntak tawntungna thupha tua munah a pia hi (v.1, v.3),” ci-in kumpi David in Late 133 tawh na phuak ahi hi.​​ Pasian sehsa siampite makaihna nuai-ah biakpiak khopna, Pasian tawh kizop khopnate pen minamte ii kipumkhatna thupha ahi kha hoihna leh vaang ahihna hong phawksakkik hi. Mun le gam, hun leh thupianzia tawh kizui-in mun tuamtuam ah kikhenthang in haksatna leh tona athuak Zomite adingin van leh lei kipumkhatna,​​ kha leh taksa kipumkhatna, mihing kipawlna leh kimlepaam kipumkhatna thute siksanin khat leh khat kitelsiamna, kisan siamna, manphat sakna, kizahtakna, liangko kikim in kizomin nuntak khopna in mihing kipawlna kipuahphatkik nadingin “kipumkhatna” in a thupi penpen “nuntakna leh thahatna” taktak ahihna phawk denin kipumkhat den ni.

   -------------------------------------

 

Reference:

  • Ciimnuai Magazine, 1994.

  • Job Nang Khaw Thawng,​​ Vandaitui Lai Nasepna 25 Years and Beyond, 2013.

  • Law Ha Ling,​​ KINGDOM OF GOD: ETHNICITY AND UNITY: KOINONIA Journal of Christian Studies, CCIT, Falam, November 2012.

  • Law Ha Ling,​​ Kipumkhatna Thupha (LATE 133:1-3): Spiritual Blossom, Falam, August 2017.

  • Liantuang,​​ KIPUMKHATNA Vaphual Lungtang: Tongsan Laihawm, October 11, 2009.

  • Rev. Smith Ngulh Za Thawng,​​ KIPUMKHATNA: Zolai Simbu Kum 100 Cin Ciaptehna Magazine (1913-2013),​​ ZCLS, 2013.

  • S. Pau Khan En,​​ Christian Theology for 21st​​ Century, Yangon: MBC, 2009.

  • Suang Khen Pau,​​ Zomite Ading Muhtheih Kipumkhatna: Tongsan Kum (5) Cin Phawkna Magazine (2006-2010).

  • Thomas Hale,​​ The Applied New Testament Commentary, Eastbourne: Kingsway Publications, 1996.

  • U Maung Maung Win,​​ The Tasks: Evangelist handbook,​​ 2015.

  • Zaw Han Zaw,​​ Abraham Lincoln: The Gettyburg Address and Other Speeches, Yangon: Lawka Sarpe, 2010.

  • Zolus Journal: Kum 16 Cin Special Issue, No.5, 2011.

 

6

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related