KIMAKAIH DAN TUAMTUAM. Agelh ~ T. Sawm Lian

Date:

KIMAKAIH DAN TUAMTUAM

Agelh ~ T. Sawm Lian

 

Makai ahih manin a min bang lianin ma kai ding hi. Makaih dingin pai nading mun, tupna kician, hoih, kip leh maan pen makaite lungsim sungah om masa phot ding hi. Tua sem thei dingin makai in a makaihte pen tuhunin koi munah om uh hiam, cih a theihding​​ kisam hi. Tuhuna a omna uh thei lo​​ pi​​ in bangci makaih​​ ding cih theilo ding hi. Mipi tampite in i omna ciang zong kithei lo zawmah lai!​​ 

 

Mipi nuntakzia na ngaihsun ngei hiam? A tampen in tu-a i dinmun hoih leh hoihloh zong kithei lo hi. I omdan ngeina ah kilungkim mahmah lel hi. Tua bang mite kiangah thakhatin,​​ Hong pai in, mailam galmuanna munah pai ni​​ ci lecin ciamnuih bawlin hong ngaihsun ding uh hi. Amau dinmun a theician lote pen mi kiphasak leh a nuntak tawldam tata hizaw lai! Anihnate in a dinmun hoih zo lo ahihna thei​​ in, tuhun​​ aa, a​​ dinmun​​ ah lungkim lo hi. Ahih hangin cih nading bangmah thei loin, hotkhiat ahih kei leh makaih kisamin amau omna​​ munah tau ngeungeu uh hi. A thumnate pen a dinmun hoihlohzia thei a, a vensak ding dan zong a theite ahi hi. A gen kisiam mahmah a, a gensiam kidem bang liangin kilimgen hi. Omna munah kinialnialin a vensak ding taktak ciangin​​ (a theih hangin)​​ a sem masa hih ding ut lo hi. Amah liangin a sep ding pen hi sa lo a, midang lunggulhin, tu kawmin​​ huhpa​​ ngak leltak hi.​​ 

 

Kipawlna, gam, pawlpi, kumpi vaihawmna leh sanginn nadongah mi tampi hih bang dinmun​​ ah kiom hi. Makaite in a makaih dingte omna mun uh a theihcian dan, leh haksatna amau bek a vensak a sawm leh sawmloh uh nadongin theician ding hi. US President Jimmy Carter​​ zi Rosalyn Carter in makai thupite dinmun cian takin gen a,​​ A makaih mite tun nopna munah makai hoih ngeinate in tunpih uh a, makai thupite in ahih leh, a makaihte in a phattuampih ding uh ahih nak leh a utna mun uh a tun ma​​ in zong khawlpih ngamin, khatveivei a utna mun uh sanga gamlazaw zong paipih thei uh hi​​ ci hi. Hih bang a sem theite in a makaihte leh a kim le pam nate theician-in, uk zo mahmah uh cihna hi.​​ 

 

I gen sate panin makai hihna leh midangte tawh kizopna pen kikhen thei lo cih mangngilh​​ loh ding thupi hi. Kimakaih​​ dan tampi om a, makaite makaih​​ dan zong kibang khin lo hi. Ama mimal nuntakzia, a nasepna​​ (kumpi, company, politics, pawlpi)​​ kilamdanna, a piankhiatna leh minam ngeina, amau omna mun i ngeina, makaih ding a hun a neih tam leh tawm dan, a makaihte tunpih a sawmna mun lamdanna, leh​​ genzawhloh a hang dang tampi in makaihzia kilamdangsak thei hi. Ahih hangin, sung lamah ngeina​​ (style)​​ zuih tuam nei khin uh hi. A nuai​​ a​​ te pen makaite in a makaih dan tangpi uh ahi hi.

 

A makaihte a ukcip makai​​ 

 

Ukcip kawma makaite in a sep ding uh pen lawhcinsak sawm ziau uh a, a lawhcin nadingin thupia ziau uh hi. Sep ding om pen sep ahih leh lungkim uh a, a semte lungsim nat ding leh lungdam ding lamah buai lo uh hi. Hih bang makaite in,​​ kithuneih​​ sak​​ siamin zang zel uh hi. Tua lian pen mipi a makaih theihna uh zong ahi hi. A makaih mipite in peel lo​​ a zui dingin ngaihsun uh a, thupia-in, a thupiakte tungah thu gengen nawn lo hi. Hih banga kimakaihna pen sia khin lo a, a kulna hun leh mun zong om hi. A hoih lamin zang leng makaite in a deih hun, a deihna mun leh a deihdan lianin manlang takin makaih thei cihna hi. Meetna lamah zong khatvei meetna om thei hi. Ahih hangin a zuite in cimtak mahmah thei uh hi. Launa tawh na a sep khop lai uh leh, makai leh nungzuite kikalah kimuan​​ tuahna bei pah thei a, kikhemna leh ki-etsimna in zui nuam mahmah hi.​​ 

 

Ukcipna tawh kimakaihna pen hoih den lo hi. Haksatna bang hiam a om kei leh om thei lo lai hi. Mipi​​ vaihawmna kumpi-ah, mi ten a deih leh ngaihsutna a pulak khiat theihna munah ki-ukcip theih hi lo a, ki-ukcip sawm pen a haihuai mahmah thu hi. Ahih hangin hun haksa​​ (crisis)​​ phutsuak a kisap hun ciangin​​ zatloh theihloh in zat kisam thei hi. Paltan ki- ukna ah zong ki-ukcipna lo tawh kimakaih theihloh hi. Paltante in - bang a, koi munah, cik hun ciang, bang ci bangin etc.. ci​​ in ngaihsut kholh thei taktak hi lo a, thupiak zuih ziau kul hi. Tua bang hun leh munah hih kimakaihna pen kisam mahmah hi.​​ 

 

Ahih hangin uk thei dinga thuneihna tak pen makaite in masuan pena a neih uh ciangin minsiatna ngah uh hi. Galpi Nihna laia general minthang leh gal ven khit cianga US president Dwight D. Eisenhower in,​​ Picing lu tunga tupna tawh kimakaih sawm pen sauvei kizang thei lo hi​​ ci hi. Tua manin hih bang kimakaih dan pen paltante camp sungah ahih liang kei leh sawt lo sung bek zat ding hi.​​ 

 

Makaihte thu dong kawma makai​​ 

 

A min bek panin zong meidawi vai hi! Makai hi sam a, amah in ngaihsutna nei lo bang kekin a makaih mite thudong cih pen... ci-in ngahsun kei in. Bang hiam suplawh zong kul kha ding a, lawphuai lo hi. Ahih hangin hih banga a makaihte a thudot kawma​​ makaite pen tulai hunah makai lawhcing leh deihhuai hizaw uh hi. Amau bek​​ a lawhcing hi loin, midangte zong lawhcingsak khawm hi. Hih bang a zangsiamte in a kitonin na thum sem thei uh a, kipawlna lawhcingsakin, amah a zuite lawhcingsak a, amah mahmah zong lawhcing takin kisekkhia hi. Hih bang makaite in pahtakna ngah nuam mahmah uh hi.​​ 

 

Ahih hangin pilvang taka mi a thudot lo makaite adingin hoih lo thei ahih manin hih anuaia thute theih dingin hoih mahmah hi:​​ 

 

  • Tupna nei-in makaihte thudot ding:​​ Makai in a tupna theician ding a, a makaihte adingin a hoihna zong theician ding hi. Hihte theiden kawmin a nungzuite pen kam​​ kuppihin thu dong zel ding a, a tupna pen a vekpi ua tupna hisak thei ding hi. Tua mun tun nadingin bang vanzat zang ding? Hun bangtan bei ding? Sum bangzah kisam? Bang lampi tawn ding? cihte pen a makaihte tung bekah dot ding ahi hi. A sep ding bulpi natawm a nungzuite a thudot leh a min beka makai, amah a muhkholhna leh maban nei lo cihna hi a, a tupna mun a tun ma-in a nungzuite​​ ciamnuih bawlna hi thei hi.​​ 

 

  • A tupna pen midangte adingin zong hoih hi cih theician ding hi:​​ A nungzuite thu dong ding ahih leh, amah in zong a theician​​ lohpi pen genpih lo ding hi. A hoihna pen amah in a thei bek hi loin, a nungzuite in hoih a sakpih theih nadingin genkhia siam ding hi. Makai tampi in a muhkholhna uh gencian teei uh a, a lim gen semsem leh aman zong a theihcian​​ lohzia leh a lungkiat dan khawngpeuh kimu thei hi. Makaite in a zuak khiat uh thute pen amau mahmah kimuanna leh theihciatna tawh mipi lungsim a zo thei dingin pulak​​ khia siam ding uh hi. Amau kimuanna tawh kituakin lawhcinna tung thei hi.​​ 

 

  • Thudot ding zah:​​ Makaite in nungzuite a thudot hun ciangin a dawnna ding uh, thukhensat ding dan, thu kituh ding dan leh a lungsim uh paipih sawmna khat neikhol ding hi. Ahih hangin,​​ a deih bang lianliana sep​​ a sawm leh khial den ding hi. Ngaihsutna kician neihlohna hanga thukhensatna kician bawl lo a mi thudot den cih khawng, nungzuite buai nading lama thukhensatna manpha het lo bawl khawng pen makai hat lote nuntakzia ahi hi.​​ 

 

  • Kithudot hun leh mun theih​​ kul:​​ Thudot taakloh nungzui tampi na makaih thei hi. Tua bang mite thudot sese kisam lo hi. Thu hoih tun tuan lo ding hi. Kithudot kawma kimakaih pen mipil leh mipil kikalah a phattuam mahmah hangin, mipil leh mihai kikalah hoih khin lo hi. Thudik zonna sanga amau biakna leh amau minam ngeina a gum teitei dingte lakah hoih lozaw lai hi. Kimuantuahna a om kei leh kithudot pen a meetna omlo hi. Mi khat i lawhcinna pen a dang khat in lawhsapna-a a ngaihsut hun om thei a, thusim ipsim a kisap hun, a thu lam sanga mimal kihuatna a om hun khawng ciangin leh, lungsim kawcik taka ngaihsutna a kizat hunah hih kimakaih​​ zia pen zat​​ huai lo hi. Gentehna​​ in,​​ Khuapi sungah Nipi ni sai hon hoih i sa hiam?​​ cih kikupna bang om hen la,​​ Khuapi in a kisam takpi mah hiam? I buai zawk nading maw i noptuam zawk nading?​​ cih gen theih vet loin a tamzawte in,​​ Khristian gam kihi sam a..​​ ci-a a khuttum khawng a liik liang uh leh genloh vet hoihzaw hi. Zu kham khawng zong ngaihsutna kawcik tak tawh gen theih hi lo hi.​​ 

 

  • Thu khat peuhpeuh neu ngaihsut pah lo ding:​​ Kam siamloh, lai siamloh, maizum leh​​ ahang tampi tawh thu hoih mahmah, genkhiat siam siloh, a manpha mahmah om thei hi. Makai pilte in hih pen theician mahmah uh hi. Tua laitakin, a muhkholhna uh lawhcinsak a sawmna hanga zuau gen theite lak panin kidophuai mahmah hi. Tua banah, a gen hun cianga pil mahmah, a taktak suak thei lo, sauveipi buaipih a kulte pen, kua hiamte in,​​ Gengen loin sem ziau ni!​​ a cih uh pen maan nuam mahmah hi.​​ 

 

Nungzuite thudot kawma makai lawhcing hi dingin makaite pen a pil leh a hat uh kisam hi. Tua banah, nungzuite in lawhcin taktak utna lungsim a neih uh zong kisam veve hi. Class kibang, ngaihsutna leh nuntakzia kibang kithudot tuah a mainawt sawm pen mazang nuam mahmah hi.​​ 

 

Thuzawh sawma makai​​ 

 

Khat veivei makaite in a makaih kipawlna i hoih nading kician takin thei uh a, a picin theih ding dan zong thei-in, a makaih kipawlna bek hi loin, a seppih khempeuh adingin zong a hoih ding thei hi. Gencianna, ngetna, lamlakna leh makaihna tawh nakpi’n a thuzawh sawm om hi. Hih bang makaite pen mi thuzawh a sawm makai kici thei ding hi. Sermon gawp lam hi lo a, khitui luang lianga nget gawp zong hi lo hi. A masa leh a​​ nunung ding kician tawh lawhcin sawmna lampi mah hi a, hih anuaiate theih kisam hi.​​ 

 

  • Makaite nuntakna-ah kidawkkhia hen:​​ Makai lungsim sungah a lawhcinsak sawm pen lawhcinsak ut mahmah ahihna leh ihmu thei lo zah donga vei​​ ngamna om masa ding hi. Huan bawl pen gam khantoh nadinga a ngaihsut leh huan bawl pah ding a, a piang khaici​​ leh theite zong lunggulh pah ding hi. Tua bang ahih kei leh a gengen hangin lawhcin haksa mahmah ding hi.​​ 

 

  • Amah le​​ amah kimuanna:​​ Makai khat pen amah leh amah kimuangngam ding hi. Midang thuzawh dingin amah leh amah a kimuanngam kei leh lawhcing taktak ngei lo ding hi.​​ 

 

  • A nungzuite theician ding hi:​​ Tu malamin bang ngaihsutna nei uh hiam? Bangin a ngaihsutna uh makaih hiam? Bang lam lunglut uh hiam? A nasepna uh bang? cihte thei masa ding hi. Hihte thei lo a kithuzawh​​ sawm pen haksa mahmah hi.​​ 

 

  • Bang hangin?:​​ Makai in midang thuzawh sawmin nakpin thasan hi. A thuzawh dingte in a ngaihsutna uh a khel uh kisam hi. Tua ngaihsutdan khelsak dingin makai pen a muanngam ding kisam hi. Lungsim laihna/khelna taak ahih kei leh mi picing ngeina in a ngaihsutdan uh laih mengmeng ngei lo uh hi.​​ 

 

  • Kimuantuahna kisam:​​ Aristotle in genkhin hi. Midang thuzawh dingin thu thum - logos​​ (reason),​​ pathos​​ (emotion), leh ethos​​ (credibility)te kisam hi, ci khin hi. A hang kician tak, thalawpna, leh kimuan​​ ngamnate pen a kisam mahmah ahi hi.

 

Source:

Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

Laibu saal / Zomi eLibrary

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related