Kigingsa in do ni
Dr. Phiu Thi Ha
Lailet-Laibu saal
Hih kammal ih gen ciang ‘kiging’ ‘kidawm’ cihpen akhiatna kibang lo hi. Mikang kam in (Memory/ Remember) ciaptehna, phawk kikna cih theih hi. Alau huaikhat pen ‘kidawm o’ kici a, tu a ih gen dingpen lungsim tawh kisai kigin kholhna cihlam hizaw hi.
Ih lungsim pen abeisa, mai lam ah hilo tuhun lian laitak a ih omsak ding leh sep ding a kilawmte lungdai tak a septheihna pen lungsim kigin kholhna hi.
Abeisa Covid hong kipat lai in, ih maingap kammal pen PPE hi a, a pua lampan natna lungno hong lutloh na ding a, kisilh puan hi. Tua mah bang in ih lungsim zong PPE ih silhsak a kul ahi hi. Ahoihlo ngaihsutna, hehna, lungkiat theihna a pawlpawl te hong lut theihloh na ding in lungsim PPE silh kul hi. Tua pen lungsim kiginna hi. Kiginna cih in hongkem hong hu thei hi. Tua om kei in, thahat kei leh lungsim zong thahat zolo, thanem hi.
Banghang lungnop lohna ki lawh thei ih hiam? Hihbang teng i tuak toh tak ciangin ki heh baih, mi mawhna kimu baih deuh se hi. Gentehna ih khamtung bang nidang lai mah bang hi lel ee, kilamdan na om kei peuh ci-in ki nuihsan lel mawk hi. Eimun lian ah gal kidona apian nai loh hangin ih gam pen a koikoi ah kidona a om hi.
Ei mipi lampan, hih galkap ukna buluh te dosuk, kapsuk mangding hi zong kici kha theimah hi. Ahi zongin ih gam suahtakna ngah aa kipan hong ki khem toto ahih manin, thauvui thautang bek tawh hilo ahi thei bangbang a, hih galkap ki ukna pen ih do ding kisam hi. Tuapen thei tek napi hang, ki hehbaih ki khasia baih tek mahmah hi.
Tuabang hun ciangin, mawhsakna hong kinei kha leh ki khasia baih aa, lawptak a ih sep khatzong ki khawlngam mawk hi. Ukna buluh galkap te kiang gamdang sumlut a omloh na ding in letmat/min thuhna (suaikaihna) kibawl hi. Tua te leltak tawh cih thanemna ding kamkhat peuh ih zak ciang in ei hih theih sunsun nangawn ki thasial nuam mawk hi. Kam kupna kimuhkhopna ah zong tua bangmah hi. Ih gualzawhna ding mah a, akisem mah hiven ahih hang ki ut nawnlo thei hi.
Tua bek thamlo khat leh khat ki et khialhna, kimuhdahna hong khang semsem hi. Galkap te’ CDM hong lut hong kipawl uh cihpen ei lampan thalengal beina omlo a ih galte thakiamna hi, ahoih mahmah khat hi a, ahi zongin ei lampan tuabang ahoihlam in ki sangzo nawnlo a, ih mat khaknak leh thahlup pah dan ding leh amau hun in zong tuaci tuaci viiksuk kik ding mah hi kici tek hi.
Thaman bel piak kul mah hi, 2008 thukhun nuai aki lutkik nuamlo, ih gualzawh ciangin zong ngongtat ukna buluh te amau thaman tawh kituak aa mawhsakna dan piakna zong om ding hi mah leh tulian laitak ei amau te sang ih galhiam tawm zaw mahmah lai ahih manin lungsim bulphuh aa kido hiphotphot hi. Tua hi a eilam ah hong kihei ding uh lampi tuamtuam tawn zolbawl kisam hi.
100 ah khat hong kihei bek leh zong galphual ah ihdo ding mikhat ai a nuamtuam hipah hi. Tua hangin tulaitak NUG lam te’n athupi mahmah hilam te asep laitak uh hi a, ahi zong eilam ah ih hehna ana tamciang, tuate ahoih in kimu zo nawnlo hi. Tua hang mahin kidawm tak leh pilvang takin do ni a ci ih hi hi. Lungsim kidalna PPE na silh peuh le hang, thu nengneng in hong zolo ding a, tuitung aa sathau ombek en aa lungkiatna khawng hong om nawnlo ding hi. Gualzawh mateng dosuak ding cih ih mittang hong kihong ding aa, ahi theilopi lametna khawng peuh ah ka lung hei kha haihai nawnlo ding hi.
NUG te ih vuiphan leh zong kambek huih bek tawh hilo in, sepna tawh lahkhiatna hong hita ding, ei lampan zong septheih sepmawh semtek ding. Galhiam hong vaihawm ding amau ahih uh hang eilam pan ei hihtheih en nasem ding huhtheih bangbang a huh ding, huhzawh kei leh click ding. Galhiam tawi omding, pilna suang om ding, lampi ah a awng omding, digital tawh ee, social media ah ee, sum tawh e kihel tek ding.
A kisam pen in, ei dinmun tek thei in, hanciamtak in do tek ding hipi pen hi. Tua lamte bel kisam kei ee cihbang sese omlo hi. Tuabang hongci a om khak leh zong awlmawh sese ken! Nasep ding tengmah semsem lel in. Tuapen lungsim galdona hi pah hi.
Mihing’ lungsim pen ama tuahkhak nuntak khuasakna tawh kisai mahmah hi. Ei lutung ah gal vanleeng hong leen ciang, thau hong gin ciang, bomb puakkham kawmkal ah galtai ding hileeng hih ihgensa thutawh kituak a lungsim daihna bel kihi zolo dinghi. Ahih zongin ei tuazah ta in hamsa nailo pi hang cihtawh lungsim thala in hanciam tek ni. Lungsim pumpi cidam thahat in ih tupna ih tun mateng han ciamtek ni.

