KHANGNO LEH PILNA. Agelh ~ GS Pau

Date:

KHANGNO LEH PILNA.

Agelh ~ GS Pau

 

TUHUN PEN PILNA HUN HI

Mipilte in kumzalom 21 pen “pilna hun”​​ (Knowledge age) na ci uh hi. A koimah peuh ah pilna mah hong thupipen a, pilna in mun khempeuh phialah  mun hongla ta hi.Tuhun pen  i pu i pate’ hun laidan in thathang hat ki dem hun hinawn lo a, pilna  kidem hun a hi hi. Zukham -a kitom hun zong hinawn lo a, Khua leh tui khantoh nading in manlah mahmah hun hita hi. Tuhun pen pilna i neih kei leh khang khat a kizekai kihi a, damdam in mival  kisuak toto thei ding hi.Tuhun ciang pilna khempeuh phialpen mikaang lai leh mikaangpau vive tawh kisin a, laibu hoih khempeuh zong mikaanglai leh mikaangpau i siam hongkul ta hi. Pilna sinna khempeuh ah computer vive kizang ta hihmanin  Computer i zat theih hong kul ta hi. Tua mah bangin leitung buppi zong khuatano khang bangin  hun tomno sung in  Internet tawh ki thuzak ziau hun ahih manin Internet zong i zat theih hong kul ta hi. Rev.​​ Dr. Chin Do Kham(1959-2013) in “US ah ei’ vai ciat tawh a ki buaitek hi  a, midang kibuaipih man dihdih lo hi. Tua ahih manin US hong pai ding peuhpeuh in kamphente  a kul lo dingin  Mikaangpau a pauthei sa-in  hong pai unla, Motor hawl zong a siam sa-in hong pai un.” ci-in gen den hi.Tuhun ciangin Pasian’na i seem a, Leitung na i seem zongin pilna i neihloh hong kulta hi.Pilna na nei peuh leng’. Mite’ neumuhna leh simmawhna kituaklo ding hi. Makaite in zong mite i makaih zawh na ding in pilna i neihloh hong kul ta hi.

Rev.​​ Dr. Chin Do Kham(1959-2013) in “US ah ei’ vai ciat tawh a ki buaitek hi  a, midang kibuaipih man dihdih lo hi. Tua ahih manin US hong pai ding peuhpeuh in kamphente  a kul lo dingin  Mikaangpau a pauthei sa-in  hong pai unla, Motor hawl zong a siam sa-in hong pai un.” ci-in gen den hi.Tuhun ciangin Pasian’na i seem a, Leitung na i seem zongin pilna i neihloh hong kulta hi.Pilna na nei peuh leng’. Mite’ neumuhna leh simmawhna kituaklo ding hi. Makaite in zong mite i makaih zawh na ding in pilna i neih hong kul ta hi.

 

PILNA DEIH NI

Pilna  pen i deih ding kisam hi. Laisiangtho in, ”Pilna deih in. Milianin hong bawl ding hi,” ci hi (Paunak 4:8). Pasian leh pilna lo tawh ki khangto ngeilo hi. Gam​​ khangto a, Thupha  ngah gamte i et ciang in mipil gamteng mah na hi pah lel uh hi.Tedim mite in pilna sangin hauhna thupi kisa zaw mawk hi. Mipilte sangin mihaute kithupi muh zaw kha mawk hi. Hih pen i tel  nai loh man hi. Kawlte in ” Pilna pen mite’n hong guksak theilo hi,” cih paunak nei uh hi. Pilna neite sum in zuan a, Pilna  neilote in gimpi tawlpi-in sum zong uh hi. Pilna in siatna pan hong ki keemsiamsak hi (Paunak 4:6). Khangno vakthap leh numei kisia a tamzawte pen pilna neilote na hizaw pian uh hi. Pilna  in vaang hong neisak a, Mite’ zahtakna hong ngahsak hi (Paunak 4:9). A beisa socialist kumpi  hun lai-in gam makai khat suahtheih nadingin pilna cih bang kisam lo a, hong laamto ding meeltheih ulian neih ding kisam hi. A hizongin Democracy hunah gam makai dingim pilna neite bekmah hong kideihta hi. Pilna in nuntakna nuamtuam sak a, tawldam zawknasep hong seem sak hi(Paunak 3:17). Gamdang sumzon’na ah zong  pilna neite in innkhan vot sungah seem uh a, a khasum uh hoih lai hi. Pilna  neilote in bel nisapi lakah seemkha uh a, a khasum uh zong  tawm lai sawnsawn hi.Pilna  pen neih leh lam khempeuh beilawh liangin zon’ ding a hi hi   (paunak 4:7). Pasian in kha thupi sak pen hi. Banghang hiam cih leh  kha pen tawntung ki khom ding ahi hi. A nihna ah  pilna na thupi sak hi. bang hang hiam cih leh Pilna  pen leitung i nuntak sung buppi a kikhom paisuak ding a hi hi. Hun khat lai  in Pasian’ mizat pawlkhat in pilna a thupitzia  kitel nailo a hihman in ,”Lam gei-ah degreee a kia zong in tawm beek kei ning,” i ngei uh hi. Ahizong in  pilna a thupi lam hong tel uh ciang in tua acite teekteek mah in zi leh ta nusia liangin pilna hong nung sin uh hi. Kawlgam pilna sinzia (Education system) ah tan 10 (Matric) kibulphuh hi. Tan 10 zote bek in kumpi  na kiseem thei a, College, University,  leh Institue cihte ah kikah thei bek hi. Tan 10  in nuntak nading in  khensatna hong pia hi. Tua ahihman in khangthakte in Tan 10  zawh ding hanciam ni.Tan 10 zawh khit ciang in eima’ uuk line mah sin ding hoih hi. Nu leh Pate in zong ei’ hoihsak ci lo zaw-in, Tate’ uuk pen mah sinsak ding hoih hi. Professionals subject ahi Medical, Engineering, Education  lampilna  a sinte pen kumpite in nasep ding muh uh vaihawm sak pah lel ahihman in amau’ lunghihmawh kulnawn lo, cih zong phawk ding hoih hi.

 

PILNA PEN SINKUL HI

Topa zahtakna ngiat pen pilna kipatna na hi pah hi(Paunak 9:10).Pasian in amah a zahtak te tungah  pilna pia hi. A Pillote piltawmsak lel a, a siamlote zong siamtawm sak lel hi. Pilna i ngah nading in sangkah a, sin teekteek kul hi.Pilna sinna ah hun tampi, sum leh paai tampi, leh khua-ul tampi piakkhiat kul hi. I neih i lamteng​​ a bei banah , Leiba nangawn kineih lawh lai thei ding hi. Pilna sinna ah  beinate  pen a maimang supna hilo a, sumbul kikhol( Investmet) hi zaw hi. Nikhat peuhciang in a gah kine ding hi. France kumpipa Napoleon Bonaparte(1769-1821) bang zong ama’ neihsa tawh  sang na kahzolo a, kumpi  a suah khit ciang in a sangkahna  leiba teng nungloh kik, ci-in kigen hi Laisim na ah bang teng sin ding a, kum bangzah sung sin ding, cih kiciangtan ahih man in  tuadan mah in zawhsiang dong mah sintoh ngelhngelh kul hi.Pilna i sin sungin sum leh paai  haksatna  ki thuak thei ding a, eima’ pumpi mahmah zong  kidamlo thei ding hi. I bangkua sung ah zong haksatna tuamtuam hong om thei ding hi. Tua ahih manin lungkia lo a, a tawpdong mah thuakzawh tentan ding kisam hi.

 

KHANGMOI LAI-IN PILNA SIN NI

Mikaang te in,” It is nevet to late to learn” (Pilna sinna ah zekai lua cih bang om lo hi) na ci uh hi.”(Never too old to  learn”(Pilna zon’na ah khamham lua cih zong om lo hi) zong na ci leu leu uh hi.  A ci teita uh zong in pilna pen i khangmoi lai, i khuak hat lai mahin sin ding hoihzaw hi. Banghang hiam cih leh i khangham khit khawng  teh pilna sin pen  i khuak in  zo nawn lo hi.Zi leh ta  nusia-in pilna sin pen nunglam mit nei kibang a, lungsim suakta  takin pilna  ki sintheilo, ci ciat uh hi. Inn-a om zi leh tate zong genthei lai uh hi. Pate in degree sangpi hong ngah phial uh zongin  pate’ omloh kikal sungin tate limtakin ki makaih lo ahih manin  tate deihbang lo thei uh a, khan’gual ban lah thei uh hi. Tua ahihman in i khangno lai, i khuak hat lai, i nungak lai, i tangval lai mahin lungkik zah dongin pilna sin ni.

 

HANCIAM NA KISAM

Pilna sinna ah a thupi pen in hanciamna  a hi hi. Thomas Edison(1847-1931)  in “Gualzawh nading in pilna 2% hi a, Hanciamna 98% hi, ” ci-in gen hi. Pasian in ahanciam mite maatutna pia hi. Laisiangtho in hanciamna  lamah miksite etteh dingin hong hilh hi(Paunak 6:7). Pilna zon’na ah pianpih khuak hoih mahmah napi, Thadah zulhtatte sangin  pianpih khuak hoih lua lo napi, a hanciamte a tup uh tungzaw, lawhcing zaw pek uh hi. Hanciamna lamah Dr. Thang Lian Kapte unau etteh taak ka sa hi. amau unau pen  sezang khuapan N.1 BEHS, sakollam sangpi ah khe vive tawh kinileh in  sangkah vingveng uh hi. Khua sung pan akahte  sangin  nailap za uh a, Lai zong zo zaw mawk uh hi.A thupi pen in mihing  lampan bangzah takin i hanciam phial zongin maatutna, lawhcin na leh​​ gualzawhna hong pia thei pen Pasian bek a hihmanin  Pasian mah muanga,  thunget den ding leh Pasian’ deihna bangin nungta a, thuman tawh  pilna i zon’ ding kisam hi(Isaiah 26:12).

 

THUMAN TAWH PILNA ZONG NI

Pasian in  pilna i zon’na ah thumanna tawh zon’ ding deih hi. Pasian in Zuauthu tawh  a kingah   pilna thupha pia ngei lo hi.
Rev.Dr. Do Suan Mung​​ (Founder&President, Faith Baptist Bible college​​ &​​ ​​ Seminary, Yangon) in, “Pilna taktak bek mah deih ding hi a, Degree peuh mawk deih ding hi lo hi. Degree  khat i ngah leh tua tawh kituak pilna zong  neih takpi kul hi. Bang mah theilo pi-in etteh peuh tawh Degree thuap sawm bang i ngah hang, bang-a mang mawk ding i hi hiam? Zuauthu tawh  kingah na khat pen Pasian in zong  thupha pia ngeilo hi. Pilna lei in la, Degree lei  kei in,” ci-in gen hi.

Siapi T. Suan khan Mang (1947-2002) in a dam lai in,”Zomi sungah khanlawhna leh lai ettehna tonkhawm mawk hi. Piangthak tampi te in  lai ki-etteh veve lel a, Pastor tampite in hun paizia khat ahih manin laipen etteh lel ding mah hi , ci-in tha kipia lai hi. Hih dan vive tawh i paisuak leh mailam ah Zomi sungah degree ngah ki tam semsem ding a, mipil ki tawm sem sem ding hi, ” ci-in gen ngei hi.​​ US gam Vanderbilt University-a Trigonometry Professor Charles Madison Sarratt(1888-1978) in a sangnaupang te lai a vuansak sialin, ” Tu ni-a na laivuan ding uh  pen Trigonometry leh Thumanna ahi hi. Trigonometry  pen keima’ sit ding hi a,  thumaan na pen Pasian in hong dit ding hi. Tua ahihman in a nih mah in  na on’ zawh na dingun hong hanciam un. A zenzenin a nihin na on’zawh  ngap kei uh leh Trigonometry  hong kia zaw mai un la, Thumaanna  pen hong ong teitei un. Bang hang hiam cih leh  Pasian in thumaan  mite an ngawlsak ngeilo hi,” ci-in  hanthotna  pia masa den hi. Nidang in  Zomite  thuman bek tawh pilna kizongin  laivuan a kihih nak leh etteh theih ding in zong ki ngaihsun lo hi. Tua hang mahin  Pasian in  thupha  hong pia a,  Zomi sungah mipil leh milian tampimah  hong omsak hi. Tuahun lai in  Zogam pen Zomite’ khut sungah om a, Tua hunpen  Zomite’ adingin ni bangin taan’hun, cih ding a hi hi. Ahi zongin  hunkhat -a kipan olno takin buaih(degree) kingah nuam ahih manin  lamdawt kizui-a, Lai ki et-teh hi. Biakna sungah sunday school laivuanna ciang bek nangawn ah zuautatna ki zang lawmlawm hi.Tua hang mahin Zomi sungah degree ngah kitam in, ahi zong in mipil ki tawm hi. I zuautat khak manin  Pasian’ thupha kisang nawnlo a, tu-in  midangte’ khutnuai vive-ah ki-om ta mawk hi. Tua hihmanin  khangthakte in a beisa hun-a i sinkhak leh​​ i tuahkhak thute pan pilna(Lesson)  la-in ki puahpha ni. Tua hipeuh leh Pasian in a sawt lo-in hong laamsang kik ding hi.

 

(1) PILNA ATUAMTUAM

Pilna sinna ah leitung pilna( Secular) leh biakna( Theology) ci-in namnih na om hi. A nihtuak mahin thupi tuak hi. A muibun Pasian’ naseem khat leh makai picing khat i suah theih nadingin biakna degree leh leitung pilna degree neihkhop din hanciam huai hi. Hosea 4:6 sung ah Pasian in,”Ka mite in pilna( Knowledge) a neihloh luatmanun  kisia uh hi.(My People are destroyed for lack of Knowledge)” ci hi.hih thutheih pilna  i neih nadingin lai tampi sim kul hi.

 

(2) CIIMNA(WISDOM)

Mihingte tunga  hong tung pilna(ciimna) pen vanglian Pasian’ kha pan a hi hi.
(Job
 ​​​​ 32:8)

Ciim i cih ciang in mi’mit-hee a telsiamte, pilvang tak leh kidawm takin a om khinkhiante, ama’ vaang amah mah in a keemsiamte, thu saupi a khualte, thusia khat thuhoih a suaksak te a hi uh hi. Ciimna pen thusuak nei pawlkhat in,” Kha pilna” ci se uh a, man  mah mah hi. Lungpilna a cizong  om hi. Pianpih ciimna a neipawlkhat om a, Pasian in kul a sakna tawh kizui-in ciimna a piak zong om hi.Mpil te tawh  ki kholhna pan (Paunak 13:20), khanghamte tungpan(Job 8:8),  i kum hamna pan, i nasep kum(service)  tamna pan leh laisimna cihte panin a kingah ciimna zong om hi. Ciimna pen sangah kisin theilo hi. Pilna nei khempeuh ciim khin hetlo uh hi. Pilna pen ciimna tawh a kthuah kei leh  khelang bai, mit langkhat taw tawh  kibang hi. Pilna degree thuap tampi i nei phial zongin ciimna i neih kei leh mite’ muan’na leh zahtaak na taktak ki ngah zo tuanlo ve ve hi.Pilna sangpi nei  napi-in , mi mit-heek a theilo te, mi’pau khawng a vatuh dihdih theite, gen ding  kilawmlo pi khawng a gen theite, meeting khawng ah agenda lo pi amau’ lungsim sung-a suak khatpeuh a gen ee-aa-te  pen “Pil na pi ciim lo hi” ki ci hi.Midangte i hawmthawh nilohna, i maigum denna, i kiliatsakna, i thukhual zawhlohna, i lungtom phangphang theihna, i naupang vai gawp theihna, i nuak hatna, leh i kiphatsak pah pah theihan pen i ciimloh man khawng peuh na hi gige thei hi. Pasian in  solomon tungah,”Nang kongpiak ding hong ngen in,” ci hi.  Tua ciangin  solomon in, “Hih mite ka ukzawh nadingin  pilna leh  theihna hong pia in,” ci-in ngen hi.A nget mah bang in Pasian in directly in pilna pia hi(1kum 3:5-12). Hih pilna pen laipil na hilo a,  ciimna ahi hi.​​ Pasian in Solomon tungah pilna(Ciimna) a piakciang in Solomon in gam-uk siamna, thukhen siamna, leh dotna namkim dawnkik’ theihna cihte neipah ziau hi. Tuamah bangin Pasian in Stephen tungah pilna apiak ciang in thugen siam pah lel a, ama’ thugente kuamah in nial zolo pah ziau lel hi(sawltak 6:10). Greek mite sungah Socrates(469-399 BC), Plato(427-347 BC) leh Aristol(384-322 BC) cihte  pen a pil ciang bek uh hilo in,Ciim na tawh na thuah uh hi. US gam ah University minthang pipi a phuankhia D.L Moody(1837-1899), Bob Jones(1883-1968), Oral Roberts(1918-2003) cihte in pilna leh degree aneihloh uh hangin pianpih’ ciimna na nei uh hi.Zomi numei sungah  Pi Tel Ciin bang zong a ciim  khatin ki gen hi. Sukte in behdang tawh ki teen’ ding a deihloh hun laitak in Pu Hau Cin Khup’ pa, Pu Hau Pum(Sukte beh) leh Pi Tel Ciin (Hatzaw beh) hong ki teeng uh hi.A beh a phungte in deihlo uh ahihman in  akaikhia ding miphawlkhat va kuan uh hi. Pi Telciin in amah  kaikhia ding in akuante limtak in zin na do hi. A lupnading uh na vaihawm sak hi.Zu na lup a, anlim nono na vak hi. Neeksa zahtaak lo, ki-om lo, ahihman in  kuamah in kaikhia nuamlo uh hi.Adang pawlkhat va pai leuleu uh hi. Limtak mah in zin na do ahihman in  kaikhia tuanlo uh hi. Hihpen teek leh mo kizopna-ah thuhilhna-in kizang hi. Khat veivei teh  laitan gina zong nei ngap kei, ci-in i simmawh bawl pian pawlkhat in lungpilna/ciimna na nei gige uh ahihman in ki banlah ve ve thei a, amau zahin ki lawhcing zolo thei hi. A kipilsak makai pawlkhat  in maizumna leh guallehna a kingah theihna ahang khat pen pilna nei napi, ciimna tawh athuah khawmloh man uh a hi hi.Tua ahih manin mikim in lungpilna/ciimna neih ding lunggulh huai hi. Ciimna  i neihtheih na ding in hong pia thei Topa  Pasian tungah thungen ciatni.

 

(3) TEINA

Teina zong pilna namkhat mah a hi hi. teina pen pianpih  leh guizui hi pian hi. Teina pen sang ah ki sin thei lo hi. Ciimna leh teina ki bang lo hi. Tei i cih ciang in khuak manlang(bright), a kidong peuh peuh a manin dawng thei pah set set, a mong tawm ki hem gen pian peuh leh a ban ding thei khol ziau, a kulna  bang in  pauthei, a hun leh  amun zui-in ngaihsut tawm thei, cih te a hi hi.Laitan  sangpipi nei napi, a tei hiaulo zong om thei ve ve hi. tuate in sangah a sinteng bek thei a, a sinlohte uh thei lo uh hi. Amau leh amau in ngaihsut tawm theihna neilo hi. tua hihman in vaang nei lo uh hi.Zomi sungah pilna tawh,tei na tawh, ciimna tawh a thuah  pawlkhat om uh hi. Zomi sung ah Kaptel khuami Pu Song theu(1884-1971) bang zong  a teikhat in ki gen hi.khatvei  meigong  nupi khat in midang  khat kau nei-in ngawh kha a​​ hihman in thu nei a, vok khat a liau ding ahi hi.A cih na ding theilo ahih manin  Pu Song Theu kiang ah  va ko hi. Pu Song Thei in meigongnu kiang ah ,” Hih pen Song Theu tung pan ka zak hi, ci-in la kei hong ngawh in,” ci hi. Tua dan mahin meigongnu in zong  Pu Song Theu ngawh a hihman in amah peng a,  Pu Song Theu tung ah tu hi. Pu Song Theu a ki dot ciang in  Pu  Song theu in, ” Khua sungah zu siim-a pai ka ciah leh  tuate inntung teng ah kau leng ngei ngai  ka muh a gen hi ing,” ci a, tua tawh a thu siang ziau, ci-in Dr. Khup Khan Thang in gen ngei hi.

 

THU KHUPNA

I khangno lai, i khuak hat lai in pilna  sinni. Pilna sinna-ah  lamdawt tawn lo-in  thuman bek tawh pilna zong ni. Topa zantaakna pen pilna ki patna  ahih manin Topa zahtaak ni(Paunak 9:10). Pilna bek neilo in, ciimna tawh thuah khawm ni. Ciimna i neih na ding in Topa tung ah ngen ni. Mipilte tawh ki khawlni (Paunak 13:20)  Thutheih pilna ( Knowledge) i neih theihnading in lai tampi sim ni.

 

  • Pilna pen a zungkha a, a gah khum hi.​​ (Spanish paunak)

  • Pilna tawh  thu khensat inla, thuakzawh hatna tawh naseem in.​​ (Richeliev)

  • Pilna lei inla, Degree lei kei in.​​ (Rev.​​ Dr.​​ Do Suan Mung)

  • Pilna sin semsem leng, i hailam hong kilang semsem hi.​​ (Percy Byssche Shelley)

  • I galte’ tung pan pilna  hoih tampi kingah thei hi.​​ (Ovidius Nosa)

  • Pilna khempeuh sanginn pan kisin thei kimlo hi.​​ (Hawailian Paunak)

  • Pilna sin pen zekai lua cih bang om ngei lo hi.​​ (Kawl Paunak)

  • Na pil nop leh Laisiangtho sim den in.​​ (Gordon Wenhem) 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related