Japan Gal Sung Dawi Havang Kal Pan. Agelh: Major Zel Za Lang (Retired)

Date:

 

Japan Gal Sung Dawi Havang Kal Pan

Agelh: Major Zel Za Lang (Retired)

 

 ​​​​  ​​ 1960 kum a kihawm khia Zomi Magazine hawm khat laimai 11 na,​​ “Japan Galma, Galsung leh Galzawh Hunsung”​​ cih thulu tawh Mr J Gin Za Tuang laigelh sung thu tawh kipawl in tawm kong zom lai ding hi. Hih thu kong zopna pen ka deihna bulpi tomno khat ahih hangin, laisim ih cih pen khualzin tawh kibang hi a, khual ih zin teh ih muh ngei loh ih theih ngei lohna lampi kizui hi a, tua ih zuih lampi pen bang lampi hi a, kuate bawl kuate ziik cih ih theih cian ding kisam ahih mah bangin, hih laigelhpa thu zong hong kihel ding hi.

 

 ​​ ​​​​  Tu hun ciangin naupang lam pai thei khin peuh leh laisim ding a sanginn ih puak pah hangin, nidang in​​ ‘sawmgiah leh sialcin’​​ pen naupangte pil sinna ahi​​ hi. Ka neu lai in sial ka cing a, ka lawmte Tedim sanginn​​ ah laisin kipat lai bangin, kei pen lamkal a hong kem ding a om loh tawh laisin ding ka ngaihsun kei a, sialcin mah tawh ka lungkim mai hi.​​ 

 ​​​​  ​​ Tua bang a ka omom leh ka lawmten tan nih tan thum hong zawh san ta a, nungakte’n paltante a lai khak ding khawng hong gelhsak ziauziau thei ta ahih manin, kei zong laideihna lungsim ka nei ta a, 1939 kum ciangin Tedim​​ ah Zo lai tan khat sim ka kipan hi. 1941 kum ciangin Zo lai tan nih ka zo hi.

 

 ​​​​  ​​ Ka mangngilh theihloh khat ah ka tan khat sim lai-in sangnaupang tam ka hih man un, sia khat bek in sem zo lo a, (A) class leh (B) class in ka kikhen uhhi. Sia Suan Do​​ (tun Lt. Col., M.B.E. pensen)​​ leh Sia Vungh Pau​​ (Sgt/Clerk pensen)​​ Zo lai tan khat hilh khasum Rs. 15 pen, Rs 7/8 in hawm uhhi. Amau zong tu a a khasum uh gen loh, a pensen bek uh tawh khaiteh kik le uh lamdang sa in mangngilh nai sam kenteh.

 

​​   ​​​​ Kei zong Tedim a lai ka sim sung a papi hai khat ka kihtak na dan, Leilum ateng Gurkha te a neu a lian ka kihtakna dan, bawda ka om sung zingsang khuadam pipi a, zingsang zingthawh nasep anhuan sung anbuk sung mei khut dan leh, Manglai tan 4 pan tan 6 sim kim khatte’ gilo kiphasak lua kisa a, a maitang en bek naleng a heh pahpah dante uh, tu dong mangngilh thei nai keng. Ken lah tua hun khawng in,​​ “Yes Alright”​​ a ci thei luapluapte vanleeng bang a hawl thei pah dingin ka ngaisun pahpah kha mai hi.​​ 

 

​​   ​​​​ Ahi zongin kamphatna tawh 1941 kum June kha ciangin, kumpite in ka khua uh Saizang ah Zolai tan IV ciang hong koih ahih manin, Sia Phut Thang​​ (Suangpi)​​ khutnuai ah tan 3 ka sin a, 1942 kumciangin Thuklai pan Sia Thang Khaw Hau khut nuai ah​​ Tan 4 ka zo leuleu hi.

 

 ​​ ​​​​ Japan gal hong nai mahmah ahih manin, sang kihong nawn lo hi kei leh, Sia Thang Khaw Hau in ko khua Zolai tan 4 a ong sungpan Kumpi huhna scholarship ngah ding a hong bawlsa ahi​​ hi. Tua zawh teh sang kihon ding cih thadah in Kumpite leh Japante Tedim gam Thangkai lam khawng ah kikapkap ta uh hi. Tua Japan gal hong tun zong kei supna lianpi khat ahi​​ hi.

 

 ​​ ​​​​ Kum 1943-44 ciangin Japan galkap mangpipa Mazamoto uk No 38 Division te hong hat mahmah ahih manin, Mikang galkap mangpipa uk No 17 Division te Tedim pan galkap 16,000, mawtaw 2500, La 300 tawh March kha 14, 1944 ni zan in, va tai ngeiingaii mawk uh a, Japan kumpi in hong ukta uhhi.​​ 

 

 ​​ ​​​​ Tua hun ciangin Japan galkap zong tam nawn pha lo hi dei​​ hiam a hih kei leh Zomi pawl khat in min zonna tawh a bawl uh hi ding hiam, CDA​​ (Chin Defence Army)​​ dingin galkap hong dong uh a, tua sungah a ut a ut lo ci tuan lo in pasal kum 16 tungsiah zi nei nai lo peuhmah CDA dingin hong khawm uhhi. Tua lai in kei bang ka kum cing nai hetlo napi’n, a deih zah uh a ngah zawh lo uhteh hausate khawng phulphul hi ding hi ven, ka hausa upate un’ thum vei vilvel CDA dingin hong puak a, ka tum zo tuan kei hi.

 

 ​​​​  ​​ A li veina ngawngaw ciangin Japan vuandokpa Etaw leh Mr Tual Kam ten​​ “Nang pen CDA dingin na kilawm nai kei hi. Ahi zongin na khua upa hausate in hong puakpuak mawk ahih teh, ko kiangah palik (civil police) khasum sang in om in la, ko tawh kithuah ni”​​ hong ci a, kei zong a mau cih zong hi mah tah a, ka nu ka pate ka ngaih hangin a hun pai dan in hong hi sak thei tuan lo ahih teh ci-in ka khawl a, Mikang kumpite phualpi lui Lawibual nuai ah ka om uhhi.

 

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Tua lai mun ka tun ciangin mi thak mahmah kisuak a, kimaingal nai lo hi ding hi ven, eimi kua teng om tam cih zong ka thei kha kei a, Japan te vive mah ka sa mai hi. Nitak khat ko kiang a om CDA te in nisim kigual​​ (roll call)​​ hong bawl a, a man kuan uh teh nisuahna lam nga tek in kun uh a tua zawhteh,

  • Japan galkap CDAte sa kamkei bang hang leh kilawm e.

  • Sa kamkei bang hang leh kilawm gualtung va bang tuang leh kilawm e.

ci-in la hong sak zaizai teh, ei mi zong tampi om hi tah cih ka phawk pan ta zen hi. Tua a la sak uh pen kei zakna pan ging mahmah hi napi’n, Japan galkap mangpa Major General​​ Yanagida in ging ngawh sa nai lo hi ding hiam, a pam lam pan sahang hawk in hong hawk buabua a, nitak khuazin dong dangtak liang in a sa sak hi.

 

 ​​ ​​​​  Tua lai a ka om sung mah un, Mikang kumpite hong thahat mahmah a, nisim cih phial mah dingin ko omna lam Mualtuk lam teng bomb hong khiat tawh hong kap tawh zan lo buang in galkap vanleeng in hong sim tawntung a, nuam takin ki-om ngei mahmah lo hi. Galkap vanleng hong leng peuh leh zusa gual hon bangin dumpi sung khat ah ka lut pah datdat uhhi.

 

 ​​ ​​​​  Tua pan Japante zong Mikang kumpite thautang guah zuk a zuk pen nan hamsa pian a hi tam, Civil Administration teng Suahlim Camp a cihna ah kikhinsak uh a, tua lai pan ei mi omte ka thei pianpian ta hi. Tua lai ka tun zawh uh sawt lo in Vuandok Za Biak pen CDA te’ anneek ding Kawlpi pan a va la hong tung a,​​ “Tu’n Japante a cimawh taktak ta hi, kong ciahna lampi ah ka kituah pih Japan galkapte pawl khat bang vanpuate (porters) van sung ah an a om hiam cih hong et sak pahpah uh a, kei zong nek theih dawntheih a om zongin, no Japan galkapte a’ding hi kei, ka minam CDAte’ ading bek hi​​ ci-in Japan galkap sagih khawng lam khang ah ka sawn khia,”​​ a cih khawng leh​​ Japante khut sung a Vuandok a ka om sangin, Mikangte hun lai a Sgt a ka om nop zaw”​​ ci a lung kia pian tawh hong han’ gawp zong ka bilkha in zaza lai ing.​​ 

 

 ​​ ​​​​  Tua zawh a sawt lo in Mualbem lam ah khual ka zin ding ci a va pai hi ven,​​ “Gip zong leh khuai zong kituak”​​ cih bang pian hi ding hiam aw, Mikang Kumpi khutsung a Vuandok a sem leltak Mr Thawng Cin Thang​​ (tun Menzi)​​ te pawl in na man ahih manin hong ciah kik nawn lo a, Mikang Kumpite khut sungah nasep ngah zo hi ci-in ka za uhhi.

 

 ​​​​  ​​ Tua bangin Suahliim Camp ah ka omom uh a, tua hunsung a vaihawmna a tuamtuamte a thei sim ei mi pawl khat om napi’n, Mr J Gin Za Tuang cih mah bangin ka u ka nau aw, tua bang thu om hi, lah hong kici tuan lo ahih manin bangmah phawk lo in ka omom lel uhhi.

 

Mikang Kumpi leh SIA​​ (Sukte Independence Army)​​ te vaihawmna a thei sim eimi milian pawl khatte pen, kesuallip​​ (casual leave)​​ a cihna mun mah, tempalali diuti​​ (temporary duty)​​ a cihna mun mah lak theih lak mawh hun awng la in a khua ciat uah va ciah nainai uh a, khat bek hong kawdawk kik nawn mahmah kei uhhi. Tua tham loh in ni​​ khat ni ciangin, ko Admin te omna paam a om CDA te leh SIA te kigalguk in zingsang lam a hong sim ding zong ko sung a eimi milian pawl khat in na thei sim khin uh ahih manin a zanin na tai sim lailai uh a, ko bangmah phawk lo pawl pen zingsang thau hong gin teh, Mikang Kumpiten hong sim taktak hi ci in ka tai pan uhhi.​​ 

 

 ​​ ​​​​  Ka giahna uh a paam lam tai nihna Khuasakte’ Laihan lobuk khat ah ka tawlnga uhhi. Tua lo neipa’ ka zing-an ding uh maai ka huan sak uh a, ko pen Japan galkap thum leh Japante’n Kawlgam pan pek a hong mat uh Gurkha galkapte nih tawh ka camp uh a ka nutsiat van pawlkhat la dingin ka pai kik uh leh kamphatna tawh ka omna uh a phual dong kuamah na tung lo ahih manin, van manpha deuh teng a kim phial mah in ka ngah kik uhhi. Ka camp lui pan ka tun kik uh ciangin Vuandok Etaw leh Mr Tual Kam bang na nuam mahmah uh a, ka zing-an uh maai huan ne lua kisa in ka ki-um pelpal zawzen uhhi.

 ​​​​  ​​ Laihan lobuk pan paikhia Theizang khua khuazin pi’n ka tung uh a, lui kawm lak a kilam inn zawl khat sungah ka kinga uhhi. Tua lai ka tun suk teh ahih leh keizong ka lungsim hong lamdang pianpian ta a, eimi milian nih leh thum kihona ka ngai sim tawntung hi. Tua bang a, a mau kihona ka ngaih sim pian hangin, a mau a aw​​ ‘s’​​ aw tam zatzaw pian uh ahih manin, a gen meel uh thei lo in bengngong mah tawh ka kibang hi. A kampau mal sung uhah​​ ‘s’​​ aw kihello sunsunte,​​ Ai(I) Zu (You) Lap​​ (Love) leh Gal​​ (Girl)​​ cih khawng ka za mun pian a,​​ “Gal bei taktakta ding a Theizangte’n gal ai in zu leh sa ne in lap (laam) pawi bawl ding hi-in​​ teh,”​​ ci-in ka mangsia khiat gawp hi.

 

 ​​ ​​​​  ​​ Tua lai a ka om lai in khua gamla pipi panin Mikang dangka lai Mr Tual Kam tungtawn a akhak ding uh hong pai thei zel ahih manin, Mikang Kumpite thahat ding cih ka phawk hi.

 

 ​​ ​​​​  ​​ Theizang ah kha khat khawng ka om khit uh teh Tulsuk deek Mualpi Camp ah ka kikhin leuleu uh a, tua lai pan in ei mi pawl khat in temporary duty leh casual leave la nainai uh a, a tawpna ah kuamah om nawn lo in a gamla penpen Mr J Gin Za Tuang leh kei bek mah Japan gam luah ding bang phet in ka om lai uhhi. Tua hun taktak ciangin ka Japante uh bang in ka lungsim puak dan ding bang hong ngaihsut sak thei hi ding hiam..​​ Lung himawh kei un. Japante’n Myitkyina lam pan India gam hong la ding hi. Hih lam a hong pai Mikangte in a taina ding thei lo a, a cihmawh man a khawl hi”​​ ci-in hong leh khem bilbel uhhi.

 

 ​​​​  ​​ Tua bang a ka om zawh uh a sawt pian ciangin, Mr J Gin Za Tuang in hong sam a,​​ “Tu’n ei gel a gamla pen gel ih lawmte’n a si mang ding a hong nusia mawk uh ahih teh, bang ci ding ih hiam.. hun hoih khat en a ih taisim kul ding hi;”​​ hong ci hi. Tua bang lungsim ka neih hun laitak un, ko omna a om Japan galkapte pawl khat Kawlpi ah khual va zin zenzen uh a, thum khawng bek a om lai hi. Tua ni zan tak teh Japan Santali te ka encik pian pah uh a, a gitnat loh lamtak ka theih khit uh teh, zingsang nai thum khawngin Theizang khua zuan in ka taisim uhhi.

 

 ​​​​  ​​ Theizang khua pan lamziikpi kitawn ngam lo ahih manin, Tuizang khua dong lam hilh ding papi khat Rs 5​​ (Rs = Rupees kici Indiate sum zat dan a kizat lai hi.)​​ in ka cial uh a, Tuizang ka tung baih sim uhhi. Tuizang ka tun uh teh kum 7 cinate sam tantan apha ka sam uh ka meet sak uh a, a zingteh ka zinpa uh​​ (galkap lui khat)​​ in Khuasakte khuakhung mualsuang omna dong hong kha a Rs 3 ka pia uhhi. Khuasak ah Sia Khai Khaw Liante inn ka tung uh a, anneek tuidawn a limnono tawh hong vaak hi. Tua pan a zingteh Sia Khai Khaw Lianpa in a khuataw luipi dong hong kha a, Buanman khua ka tung uhhi.

 ​​ ​​​​ Buanman pan in khua lam zuan dingin ka dingkhia leuleu uh a, Buanman hausapa in limtak khua dong ka pai theihna ding uh in, laidalno khat hong gelhsak a, tua mah muang in ka pai kawmkawm un Mr J Gin Za Tuang in, “Laisiangtho in leitung bei ding acih pen, leitung mi khempeuh a si ding ka sak leh, na hih tuak kei mawk e,”​​ hong ci a,​​ “Bang hang maw Sia​​ ka cih leh​​ “A zenzen in ei gel bang tu aa bangin Japante khut sung pan taisim thei kei zenzen leng la si zenzen khong leng, ei gel a’ding in leitung a bei hi ding a..”​​ hong ci hi.

 

 ​​ ​​​​  Tua bang a ka thugen uh khin nai lo phial in Liimkhaite khuataw leii ka phak ma deuh un, lampi ah khau khat na kikhung a, tua tung a kikhai laidal tungah;​​ “THU NGAH LO IN PAI THEI LO DING”​​ ci-in kigelh hi. Tua tak teh ko zong lung himawh pian in khuh suak lopipi ka kikhuh sak uh tawh, ka laidalno uh tawi kawm sim deldal zawzen in ka pai veve uh leh, leii bul ah tuibukthei​​ (tuibuk um)​​ kuah a Zothau pua vive na om leltak a, ko ngaihsutna sangin na ol zaw tham hi.

 

​​   ​​​​ Tua pan Liimkhai khua ka tung uh a, Mikang Vuandok Kelly Topa leh Mr Thawng Cin Thangte na om uhhi. Mr J Gin Za Tuang pen thu tuamtuam dot ding leh zum nasem dingin khawl sak pah a, kei pen Mualbeem khua ah ka pai suak hi.

 

​​   ​​​​ Mualbeem khua ka tun teh ka khua uh pan a galtai, ka hausate uh a innkuan in na om uhhi. Ka tun phetin lungkhamna ding thu hong gen phot lo zawzen in an hong pia pah a, an ka kham khitteh​​ “Tun nang nong taisim theih pen kinuam mahmah hi; na nu bang in a si a mang khin sa in hong ngaihsun in a lungkham mahmah hi. Tua ahih teh hi lai takah omom lel in Japan gal bei a ko ciah teh ton leng hi thei sam na ven, na nute na lungkham lua ding ahih teh, zing mah teh va ciah pah in. Na nu na pate pen inn ah om ken cin lo lam ah om ding hi;”​​ hong ci a kei zong a zingteh ka ciah pah hi.

 

​​   ​​​​ Ka khua naii uh ka tun teh ka innpihte omna mi ka dong kawikawi a, a mau omna ka theih tel tak teh tung baih nuam lua kisa in, ka paina ding lampi zong en nawn peuhmah lo in, ka nu ka pate omna bukno bek mitsuan a ka paipai leh, gitneih lohpi in ka tungvat hi. Ka tun teh ka nu’n lah hong hopih vat thei lo, kei lah pau thei vat lo in tawm vei ka ki-en deda uh a, ka nu in​​ “Ka ta taktak hi buang na hia..?​​ ci kawmkawmin nuam lua kisa in pau kawmkawm leh kah hong thuah a, kei zong ka khitui hong taak daudau mawk hi.

 

 ​​​​  ​​ Kei pen tu hun khawng teh galkap sung a gamlim sim dan​​ (map reading)​​ sin leh zat​​ (practical)​​ ih thuah taktak teh a haksatna daan khawng, a taktak in kiphawk thei nai lo lua ahih manin, Zo lai tan IV a leitung buppi gamlim sin a, lei lu lei taw cih ciangciang khawng ih sin leh ih theih teng kimuang gawp in,​​ Japan gam ka tung keek zongin gammang lo ding hi’ng..”​​ ka ci mang gawp hi.

 

 ​​​​  ​​ Hih lai a simte khempeuh in Mr J Gin Za Tuang ii hong kep hong khualna hang tawh kei bangmah thei nai lo naupang no khat pen, Japante havang kal pan hong taikhiatpih a, ka innpih teng tawh lungnuam tak a, hong kimukik sak hi ci-in na thei ciat ding uhhi.

 ​​​​  ​​ Tua mah bangin ama tungah ka lungdamna zong ka mangngilh thei kei hi. Tua tham lohin tu hun semsem ciangin, mun khat tek ah kithehthang mang khin ih hih teh, haksatna tuah siatna lungkhamna khat peuhpeuh ih tuah ciangin, hih bang lungsim hoih limte ih tunna peuh ah ciinh dingin kilawm sa ka hih manin, a ma hong gelhsa teng mah hong gelh beh kahi​​ hi.​​ 

(1967- ‘68 kum a Rangoon University, College & Institute Sangnaupangte thoh “Zomi Zingsol Magazine” sung pan kiteikhia hi.)

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related