I Pau leh i Lai. Agelh ~ M. Nguldoukhup

Date:

I​​ Pau leh i​​ Lai

Agelh ~ M. Nguldoukhup

 

Leitung a pau tuamtuam a pau minam​​ (ethno-linguistic group)​​ 11,881 leh paizia kichiantak nei pau 7,148 khawng omte lak ah eite a neupen hi tuan kei hang. Leitung a mihingte’ paute pau inkuan​​ (language family)​​ tuamtuam in kikhen hi. Ei Zoumite’ pau pen Tibeto-Burman pau innkuan sung a om i hi hi. Tibeto-Burman sung ah Burmese leh Tibetan paute a lianpente hi ua, a zom in Bodo, Meitei, Chin-Kuki-Mizo paute, Naga paute leh Garo paute leng a lianpen pawl hi uhi. Ei Zoumite paute lak ah Paite/Tedim pau peen Myanmar​​ (Burma)​​ leh India sung a mihing 2,50,000 khawng in a zat uh hi in kituat hi.

 

Minam khatpeuh pau​​ (language)​​ sung a pau ka-hiangte dialect kichi hi. Language leh dialect chih kilamdanna “tang”​​ (mountain)​​ leh “mual”​​ (hill)​​ akilamdanna toh teh theih hi. Pau khatpeuh i gen chiang in pau tuam mawng khat bang a gennop leh​​ “Language”​​ chih theih a, pau inkuan khat sung a Pau -kahiang khat bang a gennop leh​​ “dialect”​​ kichi thei hi. Hiai ah pau pen pau tuam, paulian khat bang a gen in Language chi ding. Zomite paute R-group leh L-group in kikhen a, Paite pau pen “L-Group”​​ (R-neilou)​​ Kawlpau​​ (Burmese),​​ Thadou, Zou, Simte, Gangte leh Vaiphei paute lak a khat ahi hi.

 

PAU KHAT SUNG AH KIBATLOUHNA ZEKZEK (VARIETY) OM

Pau dangte bang in i pau sung ah leng i pau bulpi leh paipi akibang himahleh i teenna gam a tuam ziak in pau zatdan leh aw-kaih kibanglou zekzek a hong piang a tuate pen international ahihke’h geographical dialect ahihke’h variety ahi hi. I kim i kiang a pau dangte i zuih khakna om ziak bang leh kammal/thumal leh pau zat kiphuak thak om zel ziak in pau ah chi tuamna zekzek hong piang hi. Etsakna tamlou i gen ding. Tedim pau sung ah Burmese leh pau dangte apat kila bangzah hiam om hi. Etsakna: Tapidaw​​ (Saptuam),​​ Lawki​​ (Gingloumi),​​ Kham​​ (Suangmantam),​​ Sabuai​​ (Dohkan),​​ Teci pang​​ (Theihpih),​​ Man​​ (Lem),​​ Tembaw​​ (Longpi),​​ Siamah​​ (Nurse),​​ Niangtui​​ (Singpi),​​ Tu (Belam),​​ Nai​​ (Dak),​​ Za​​ (Damdawi),​​ Zatou​​ (Damdawi Inn),​​ Laivuan​​ (Examination),​​ Tavuan​​ (Tanvou)​​ chih leh adangdang.

 

India gam sung a Paite pau ah leng pau dang apat kila leh thumal kiphuak thak bangzah hiam om hi. Etsakna. Hap​​ (Behlap/Piakbeh zek),​​ Khilai​​ (An Hiam Singpi ahihke’h Nek Theih Leisak),​​ Skul​​ (Sang, School),​​ Oja​​ (Sangsia),​​ Babu​​ (Milian, Milal deuhte chihna), Pathian’ thu awi​​ (Pathian gingta a zui),​​ Kaam​​ (Na, Nasepna/ Job),​​ Chalak​​ (a hoihlou, a gilou lam a pi),​​ Maida​​ (Flour)​​ chih leh a dangdangte.

 

Tua ban ah Burma leh India gam sung a thumal zat leh zatdan tuam zekzek​​ (pau dang apat i lak hi tuan khollou)​​ omte tamlou i en ding. Kamsia​​ (Vangsia),​​ Hamsa​​ (Haksa),​​ Bek​​ (Kia/only),​​ Meithal​​ (Thau),​​ Gilsan​​ (Santeen),​​ Ngaihsun​​ (Ngaihtuah),​​ Antanna​​ (An-ngawlna),​​ Thungen​​ (Thum/Pray),​​ Kamsang​​ (Zawlnei),​​ Sangkah​​ (School kai),​​ Phawk tawntung​​ (Theigige),​​ Lungdam​​ (kipak),​​ Awng hoh​​ (Daileng/Ektha),​​ Lai-at​​ (Lai gelh/Clerk na sem),​​ Kam​​ (Pau),​​ Teikhia​​ (Letkhia/translate),​​ Hang/ a hang​​ (Ziak /a ziak),​​ Hih​​ (Hiai),​​ Tua​​ (Huai),​​ Kamphen​​ (Kamlet),​​ Maisak (Ngaidam), Tua chi ding​​ (Huchi ding),​​ Anlum​​ (Tanghou, sang),​​ Lungsim kitheihna​​ (Sia-le-pha theihna),​​ Nouhsiat/ Houpih​​ (Chibaibuk)​​ chihte leh a dangdang. Hiaite pen pau kikatna pi hilou in thumal khiatna​​ (meaning)​​ kibang ahihke’h kizawitawn synonym hi mai uhi. I pau a synonym dang khenkhat​​ “um”​​ leh​​ “gingta”,​​ “kammak”​​ leh​​ “thumal”,​​ “awng”​​ leh​​ “kikou”​​ chihte khawng leng hi uhi. Tua ban ah India sung a Paite pau ah​​ “leng”​​ chih akizang deuh a, Burma lam at​​ “zong”​​ a zang uh. Himahleh, pau kumlui leh la pau ah​​ “zong”​​ chih ahi. “Himahleh”​​ i chih leng khanglam ate pau zat ah​​ “Ahi zong in”​​ chih ahi.

 

Agam a tuam dungzui a pauzat kibanglou zekzek​​ (variety)​​ om i chih English pau bang a leng a om tham hi ahi. England gam kizang deuh English pen British English​​ (Br E)​​ akichi a, America a kizang deuh pen American English​​ (Am E)​​ chih ahi. Huchibang in Canadian English, Australian English chih leng om hi. Tua bangte English pau a tuam mawng om ahi kei a, English pau khat sung a variety ahi lel zaw uhi. Himahleh tuate dialect achi kei ua variety achi zaw uh. Tua kibatlouhna zekzek omte verbal phrase, idiom​​ (pau kumlui),​​ thumal kiphuak thak leh a gelhdan​​ (spelling)​​ leh a simkhiakdan/ lohkhiakdan kibanglou zek chih khawng ahi hi. Etsakna tamlou: BrE a​​ “Push in’ chih AmE “cut in”,​​ Br E a​​ “Autumn’​​ pen AmE in English pau lui zang lai in​​ “Fall”​​ chi hi. Thumal zatna kibanglou khenkhat Am E pen gitkual sung a koih in I en lai ding; Toilet​​ (Bathroom),​​ Petrol​​ (Gas),​​ luggage​​ (baggage), leh a dangdang. Gelhdan kibanglou: Defence​​ (De fense), labour​​ (Labor)​​ leh a dangdang. English dictionary-te ah en in. Oxford Advanced Learners Dictionary of Current English ah kitaaklang tam pen maithei. Hiai i genna ziak pen pau khatpeuh a variety om ahi chih i taaklat nopna ahi. Paite pau ah leng Burma variety leh India variety om hi ahi. Sin leh zil, taktak leh takpi, lian leh gol, leh a dangdang leng zatdan kibanglou zekzek hi uhi. Huai leh Tuak adverbial suffix zatdan ah, ngaihsut huai leh Ngaihtuah tuak, Theih-huai leh Theih tuak chihte ah zatdan kibanglou zek hi.

 

India variety ah nungak hiam tangval pasal hiam zi nei hak a sawtpi lengte Lengkul i chi hi. El lam in Sawtpi i chih khanglamte’n Sauveipi chi ua, a gen kibang bel hi ahi. English mite khawng in a pau uh variety nih leh thum om rnahleh lai agelh chiang un, a diak in English pau zang leh simte tengteng zatkhawrn theih ding laibu a bawl chiang un British pau lua hiam America pau lua​​ (Americanism)​​ zang lou in English pai tangpen​​ (Standard English)​​ a zang uhi. Etsakna di’n Bible Translation a bawl chiang un​​ (New International Version leh a dangdang)​​ English pau pai tangpen a zang uhi. Ei lak ah leng zat tangpi theih ding pau zat paipi khat nei a lai gelh i sawm touh zel hoih ding ahi.

 

REGIONAL/LOCAL DIA-LECT TE :

Gam a tuam ziak a variety piang thei ahihban ah khobing ahihke’h gam khat sung a teengte lak ah regional ahihke’h local dialect a piang hi. Chin State sung ah Sihzang, Teizang, Dim Ieh khobing pau dangdang a om hi. Himahleh Tedim khopi leh a kimvel a pau kizang tangpi pen Tedim pau I chih azang khawm uhi. India khopi leh a kimvel a pau kizang tangpi pen Tedim pau i chih a zang khawm uhi. India gam sung a Paite pau sung ah leng Bukpi, Lamzang, Val, Dapzal, Lousau, Ngennung leh a dangdang a om hi. Tua bang regionalism ahihke’h localism​​ (dialect)​​ te pen kho khat sung a kiphuakkhia thumal thak hiam pau zat tuam zek leh aw-kaih kibanglou zekzek​​ (dialectal variation)​​ hi uhi.

 

Dialect tuamtuamte sung ah khobing pau​​ (localism)​​ kichi dialect dangte toh kibatlouhna nei, khobing a kizang, akiphuak tawm maimai hi uhi. Etsakna di’n Vangai-tang a ka na teenna khua ah poimoh ahihke’h kul chihna in kulmoh chih akizang mawk hi. Phaitong leh Khajang khua khawng ah masak chih maksak a chi uhi​​ (Kei theih maksak ahi/Kei theih masak ahi).​​ Ka nu leh ka pa pianna khua Songtal khawng ah, kholak pau ah chi leuh tel, Chikawi thahah chihte akizang hi. Bukpi ah a du chih khat kizang hi. Himahleh hichibangte leh khobing pau lua khenkhatte pen i lai pau di’a zat taak khollou om hi.

 

Local dialect-te ah thil​​ (nna)​​ chihdan kibang lou zekzek kimu hi Etsakna: Vasa = Sava; Zusa = Sazu; Ngasa = Sanga; Kawltutuikang = kurtai = Thangkhuai, Nawtkuang = Meigit = Kiatkou chih leh a dangdang. Paite dialect-te lak ah Dapzal dialect in Lusei pau a kawm tam deuh ziak in, a tuam zekzek om hi. Etsakna:​​ ‘R’​​ zatna,​​ ‘F’​​ zatna, leh a dangdang ah.​​ “Nupi”​​ chih​​ “Numei”​​ chihna in kizang hi. Pasal nei, ta neisa-te pen​​ “Nupi”​​ kichi hi. Dapzal pau ah​​ “Kh”​​ awgin​​ (sound)​​ pen​​ “H”​​ a akikhek ton om hi. Etsakna: Inhangte​​ (Inkhangte).​​ “Malta”​​ chih Dapzal pau ah​​ “Thaksik”​​ kichi a Tedim pau ah​​ “Zasan”​​ kichi hi.

 

Gam tuamtuam a pau khat sung ngei a variety hong piangte leh a lama a khua a pauzat kibang loute pen pau tuam mawng suak ding khop a kikaatna ahi kei hi. Nidanglai a khua leh khua leng kikawmtuahna leh kithuzakna hoihtak ana om nai louh lai a pau pen ana tuam pian tam deuh a theih ahi hi. Himahleh tu chiang in bel kithuzaktuahna hoihtak omta a, theihna siamna a mite hong khangtou hiaihiai ahihman in tua local dialect leh variation​​ (localism)​​ hong bei hiaihiai ding ahi chih pau suisiamte​​ (linguists)​​ muhdan ahi. Pau khat sung a local dialect-te kigamla deuhdeuh mawk le uh bel a tawp a pau tuampi suak thei uh ahi chih ahi. Pau i chih​​ “paukhiak”​​ (spoken language)​​ genna hi deuh hi. Pauzat kibangloute pen Spoken pau a piang tampen ahi hi. Himahleh a gelhkhiak​​ (written),​​ lai Pau​​ (literary language)​​ ah bel khobing pau hiam pan kiphuaktawmte akizang kei a pau hoih leh pau zat tangpi deuh a kitheite kizang hi.

 

Pau dang ah etsakna di’n English Pau la nawn le hang England gam sung ngei ah leng, Scottish, Irish, Northern Midland, London leh Southern dialect tuamtuarn a om chih ahi. Himahleh tua local dialect-te khaikhawm a pau dik leh pau hoih a kithei “standard English” khat a nei uhi. Ei pau khawng ah leng i lai​​ (literature)​​ ah Paite pau a kizangtangpi, pau Labute a kizang pen​​ “Standard Paite”​​ chih theih ahi.

 

PILVANHUAI

Pau kichi kepbit ahihkeileh mang thei ahi. Leitung a paute lak a hoihtak a a gelhthoh​​ (written)​​ a kep hilou paute​​ (pau tengteng a 50% khawng)​​ tuban kum 100 sung a mang​​ (extinct)​​ ding ahi chih linguist-te’n gen uhi. Leitung a pau 7,1.18 omte lak ah 65 kia mi 10,000,000 sang a tamzawte’n a zat uh ahi kichi hi. A zang mi 50 khawng lel pha pau 65 om a, pau 416 te chimang dekta uh chih ahi. Pau khatpeuh a man louhna ding in tua pau zang 1,00,000 khawng beek a phak poimoh ahi chih hi nawn hi.

 

Tua ahihman in ei pau bang leng hoihtak a kepbit i tup keileh kikhen-nen gawp a mang thei ahi. I teenna gam leh i teenna khua a tuam dungzui a i pau zatdan leh aw-kaih a tuam zek ziak khawng a midang-sadang kisa a i kimituam bawl khak zenzen leh i pau phet leng hilou a i minam kisiatna hon tun ding ahi.​​ “Inn gua hah lou a gam gua hah”​​ chih paunak zaw i minam sung genna hi peuhmah lou hi. Eimah pau i hah leh gamgua hah hilou in inn gua hah ihi!

 

PAU KHANG IN KIKHEK-TOU ZEL DING

Pau i chih thil hing ahihman in hun pai zel bang in khang in kikhek tou den hi. I pau a om khaloute leh i pau a phuahkhiak i sawm louh ziak a pau dang i laksawnte​​ (loan words/dia-lectal borrowing)​​ ziak in pau ah polam kikhekna​​ (external change)​​ piang hi. Tua ban ah thumal a behlap hiam paihkhiak neih ziak bang, thumal phuahkhiak thak ziak bang in i pau sunglam ah kikhekna ziak bang, in i pau sunglam ah kikhekna​​ (internal change)​​ piang zel hi. Etsakna di’n pau dang i lak khenkhat: fang​​ (kholai fang, bial fang), fel​​ (mi fel/mi kizen), changkang​​ (khosathei/ kicheithei),​​ marup​​ (sumlawm),​​ suti​​ (khawlni/holiday),​​ nalh​​ (hoih/kilawm),​​ lengkhawm​​ (pawtkhawm a lasakhawm),​​ second-hand puan/van, chini, sahbon, leh a dangdang i pau a kibehlap, i pau a laklut hita chih theih hi. Himahleh kholak pau a i zat informal pau leh slang-te khenkhat bel Pau hoih, pau kilawm a pom theih chiah nai louh pawl om hi. Etsakna: Kannalou​​ (phatuamlou),​​ Kahase​​ (koi lak ah, hi thei ken teh/ hi kei, chihna),​​ nguar ang​​ (hi peuhmah kenteh, chihna).​​ Hiaite bang leng sawtpi a hong kizat chiang a pau hoih a pom hong hi thei khamoh lou ding ahi.

 

I pau original tak ah​​ “R”​​ leh​​ “F”​​ zatna ana om kei mahleh i pau hong kibehlap touh zek chiang in R leh F zatna i hon nei panpanta hi. Tu in leng Result, Radio, X-Ray, Radar, Rate, Inverter, Fridge, Fuh, Fang, Recording chih leh a dangdang i zang hi.

 

Kholak pau ah kia hiam bek chihna in​​ “chauh”​​ chih Lamka khopi sung khawng ah kizang mahmah hi. Tua ban ah, Tedim Chin​​ a om lou, eilam a i zat khenkhat tuh/chuh, -tu​​ (gelhtu/dawngtu),​​ chihte leng India lam a Paite pau variety a tel/kihel ahi.

 

PAU SIANG, PAU DIK

I pau sung a variety hiam local dialect-te khat kia pau dik, pua siang mawng ahi i chi thei kei hi. I khobing pau leh pau i phuahtawm tuam pian law deuhte i nawlkhin a, pau dik leh pau hoih i kikop vek theih pen i letkip kul hi. Thutak​​ (serius)​​ deuh leh thu dik thu hoih genna leh gelhna ding a zat theih pau kilawm leh pau hoih a kithei tangpite formal language leh literary language​​ (lai pau)​​ pen i pau i kepbitna ding a kul ahi chih manngilh kei ni hang. Gentehna di’n khobing pau leh slang​​ “adu”​​ hiam​​ “chi leuhtel”,​​ “dahmawk tel hang”,​​ “peuhset”​​ chihte kamsiam tak leh serious tak a thu genna leh i Bible khawng ah zat theih hilou hi. Zang ta le hang nuihzathuai suak ding hi.

 

I LAIGELH DAN

I gam a Khristian sahkhua hong lut tung lai in lai gelh theih, sim theih poimoh ahihmari in Missionary-te’n Roman Script la in laimal​​ (alphabet)​​ honna bawlsak uhi. Presbyterian leh Welsh Mission lam a te’n Khasite leh Luseite lak ah laimal lepthak A, AW, B, CH chih honna bawlsak uhi. Himahleh Baptist Mission lamte’n Roman Script a laimal 26te mah honna zuihpih in Chin State leh Manipur mal lam ah A, B, C, honna zatpih uhi. Khenkhatte muhdan in Baptist Missionary-te pen mi laisiam mahmah ana hihman un i pau gelh ding a A, B, C mah honna setpih uh maban ding sau ana mukhawl zaw houh a di uam chih ahi.

 

A, Aw, B, CH chi a lepthak laimal​​ (alphabeth)​​ zang in hun paisate ah lai ina gelh a, i Bible leh labute leng tua tua alphabet zang in ana kisunta hi. Tuma kum 1982 in Burma lam a i unaute toh laigelhdan kibang zui a kinaih zawksemna a om theihna ding deihna leh ngiimna in Paite Literature Society leh huai lam a Lai Sai Pawite’n Roman Script a laimalte a vek mah a zat ding ana kithukim uhi. A, AW, B i na neih pen a hoih kei chihna hilou in i laimal zatdan etthak a, i laigelhdan puahphat hi zaw hi.

 

Huchiin PLS​​ (Paite Lai Saipawl)​​ in school leh college a sin/ tawi ding textbook-te tua Lai gelhdan hoih zaw leh kituahhuai zaw sem zat ding deihna in A, B, C laimalte mah zang in ana sunkhia in ana suahkhe ta hi.

 

I pau gelhkhiakdan hoihzaw leh kituak​​ (consistent)​​ zaw ding toh kisai a PLS in Laigelhdan a hon puakkhiakte lak a poimoh diak tamlou i gen diing.

  • I Pau gelhna ding in​​ “J”​​ kullou hi. I pau a ‘J’ zatna ding te a​​ “Z”​​ zat a, pau dang a `J’ kizatnate i gelh chiang a bel ‘J’ mah zat ding ahi. Etsakna: Zan, zua, zuau, zu, zun, ziak, zin, June, Jeep, John. Huchi hileh `Jl’ eh ‘Z’ te koi a zat ding a de aw, chi a i lungbuaina sek pen a bei mai ding.

 

  • “0”​​ leh​​ “AW”​​ : ‘0’ pen o tom ging a hia, `Aw’ pen a saugin ahi hi. Etsakna : Dong, Dawng, Lom, Lawm, Long, Lawng. 0 leh AW i zat kokalh khak chia’n a buaihuai hi.

 

  • “0”​​ leh​​ “Ou”​​ : Simlam a i unaute’n Ou omsaklou in 0 a zang ua, hiai san ah i zatdan akibang thei nai kei hi. Topa – Toupa; Lo- Lou; Zomi – -Zoumi. Eilam ah Ou pen i Bible leh labute leh i laibute at i na zang tou den hi.

 

  • “0”​​ leh​​ “H”​​ (Glottal stop) :​​ “0”​​ chih aw – tomgin ahi a, ‘H’ glot-tal stop in a zuih ding leh ‘Oh’ hi ding ahi. Himahleh laigelhtu khenkhatte’n `Oh’ chia gelh ‘Ouh’ dan a sim khelh khak theih ahi chi in Mawh, Lawh, Zawh, chi in ‘awh’ akizuisak uhi. Ahihhang in, ‘0’ pen ‘Ou’ bang a sim lou a aw-tomgin a sim i hi a, huchi ahih ngalleh ‘0’ pen ‘Ou’ dan a simkhelh chih om thei ding hilou hi. Huaiziak in ‘Oh’ chi lou a `Awh chih kullou suak hi. ‘0’ pen aw-tomgin ahi i chih toh kituak​​ (consistent)​​ theilou suak hi.

 

I Bible kisunthakte leh laibu tunai a kisuah khenkhat ah ‘awh’ a hong kizang a, tua pen diklou ahi chi in ka gense kei a, himahleh zatdan consistent zawte i zon touh zel poimoh hi’n alang.

 

[Agelhpa:​​ Pa M. Nguldoukhup​​ in kum 1983 in M.A.​​ (English & Linguistics) ana zou a, Wagoi Higher Secondary School, Imphal West ah English Lecturer na a sem hi. Lai a lunglut mi ahi a, Class XI & XII akitawi Paite Pau Grammar gelhtu leng ahi. Siamsinpawlpi, Imphal Block ah Advisor khat ahi. Paite Lai Saipawl (PLS) Board of Directors a member ahi.]

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related