Agelh ~ Lian Muan Kham Suante
THUPATNA
“Gospel” cih kammal pen Anglo-Saxon kammal “godspell” cih pan a kilasawn hi-in, “pasian tangthu” (god – pasian; spell – a story) hiam, “tangthu hoih” (gōd-good; spell – a story) cihna hithei hi. Misiamte in zong, Lungdamna Thu genna dingin ‘koizaw zang ding?’ cih pen khentat haksa sa uh hi. Ahi zongin, “tangthu hoih/lungdamna thu” (good story/good tidings) cih pen Grik kammal euangelion (Gospel) tawh kinaizaw in thei uh ahih manin, Jesu tangthu – a nasepna, sihna leh thawhkikna – genna dingin “Gospel” (good news – Lungdamna Thu) cih kammal pen kizang hi.
Thuciam Thak hun lai a Grik pau a zang mite lakah, euangelion cih kammal pen Rom kumpi-in a mipite laka tangthu hoih leh thu manpha a pulakna dinga kizang kammal ahi hi (public proclamations about the Roman emperor). Gentehna-in, galphualah Rom kumpi-in gualzawhna a ngah ciangin, a nasep hoihnate leh pasian zah donga a kibawlna thute tangkona dingin kizang hi. Sawltak Paul in euangelion cih kammal pen, Jesu hotkhiatna genna dingin zangin, Matthai-in Jesu thugente genna dingin zangin, Marka-in ahih leh Jesu tangthu ciamtehna dingin zang hi. Amaute in Thuciam Thak hun laia thuhoih genna dinga kizang kammal omsa pen kawm (adopt) uh, cihna ahi hi. Tua ahih leh, “Gospel” cih leh “Gospels” in kibatlohna bang nei hiam?
1. GOSPELS LEH GOSPEL TEHKAKNA
Thuciam Thak bu sunga a masa 4-te pen “Gospels” kici hi. “Gospels” cih ciangin Lungdamna Thu bute ci-in kigen leh theihnop pen ding hi. “Gospel” (“s” omlo) a kicih ciangin, Lungdamna Thu bute genna hi loin, Lungdamna Thu tektek genna ahi hi. Tua ahih manin, “Gospel” in Jesu tangthu, a nasep (deeds) leh a thugente (teachings) huam khin hi. Ahi zongin, Lungdamna Thu bute in Jesu nasep leh a thugente pen mimal tangthu gelh bangin (biographical) a neng a tawngin ciamteh lo hi. Gentehna-in, a tangvalno tung (kum 13)-a kipan kum 30 a phak dong Jesu tangthu ciamtehna bangmah kimulo hi.
2. SYNOPTIC GOSPELS[1]
“Synoptic Gospels” a kicih ciangin, Matthai, Marka leh Luka gelh Lungdamna Thu bute genna hi-in, Johan gelh Lungdamna Thu pen Lungdamna Thu bu 4-na (Fourth Gospel) kici tuamdiak se hi. Bang hang hiam cih leh, Matthai, Marka leh Luka-te bang loin, Johan gelh Lungdamna Thu pen tuamkai diakin kithei hi. Hih thu tawh kisai-in a kicingzaw semin a nuaiah kigen lai ding hi. Matthai, Marka leh Luka-te “Synoptic Gospels” a kicihna hang tomno in enpak ding hi hang.
Matthai, Marka leh Luka-te in laibu lepzia (arrangement) leh Jesu tangthu gelhdan tawh kisai-in kibatna tampi tak nei hi. Gentehna-in, Jesu kituiphumna leh ze-etna thu a kigelh khit ciangin, Galilee gama a nasepna tawh kizomin, Jerusalem leh a kima a hun nunung a zatna – a sihna leh a thawhkikna- tawh monghialna kinei tek hi.
Matthai, Marka leh Luka-te tangthu gelh pen a kibatna tampi tak a om bek hi loin, a kammal zat (verbal content) nangawn uh zong tampi tak kibang hi. Gentehna khat gen lehang, Jesu in phak natna a damsakna tawh kisai-in Matthai (8:1-4), Marka (1:40-45) leh Luka (5:12-16) -te kammal zat pen a kibatna tampi tak om hi.
Tua ahih manin, misiamte in Matthai, Marka leh Luka-te pen khatvei thu-a sinkhop ding lemtang sa uh ahih manin, “Synoptic Gospels” ci-in vawh uh hi. Synoptic cih pen Grik pau a “Synopsis” cih pana kilasawn hi-in, “enkhawm/khatvei thu-a en/a kiton a en” (seeing together) cihna ahi hi. Lungdamna Thu bu gelhte pen Evangelists kici-in, tua mah bangin hih laibu sungah zong Evangelist cih a kizat ciangin Lungdamna Thu bu gelhte genna ahi hi.
THUKHUPNA
A tunga kigenna panin “Gospel” (Lungdamna Thu) pen khat bek omin, “Gospels” (Lungdamna Thu bu) ahih leh 4 tak om hi. Gendan dang khatin gen lehang, Lungdamna Thu khat bek omin, Lungdamna Thu bu ahih leh 4 tak (Matthai, Marka, Luka leh Johan) pha hi. Ahi zongin, hih laibu sungah “Gospels” teng khempeuh kisinlo dinga, Lungdamna Thu bute lakah Synoptic Gospels teng bek kisin phot ding hi. Tuate pen Matthai, Marka leh Luka-te ahi uh hi.
[1] Hih laibu sungah, “Synoptic Gospels” cih leh, “Synoptic” cih pen kizang khawmkhawm ahih manin, telkhial kei ni. A tuam hilo in, a kibang genna ahi hi.

