FLORENCE NIGHTINGALE
(1820 – 1910 AD)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Mi thupi khempeuh athupit dan uh kibang vet lo uhhi. Florence Nightingale pen numei te adomto mithupi, a nasep ahoih na leh nasep ahanciam na hangin apahtawihuai mi minthang mahmah khat ahi hi. A min ih genkhiat ciangbekbek in zong Zato lam hongphawk sak in, tu laitak aa Zato siamah (Nurse) hong kipat na bulpi ahi hi.
Florence Nightingale pen Italy gam, Florence khua ah kum 1820, May 2 ni-in hong piangkhia hi. A nu leh a pa te in, a ta te uhpen apian na mun leh khuamin puasak in amin uh phuah sak hi. Tua hun lai in Florence cih min pen pasal min ding in aki zangbek hi aa, ahih hang in hih puahphat nasep lianpi hong lawhcin takciang in, leitung bup ah numei tampi tak in hih min pen hong nei ciat ta uhhi.
Florence’ nu leh pa pen mihau mahmah hi in, mipi lak ah kidawk phadeuh in, gam nasep (politic) lam ah zong min thang mahmah hi. A tanu neu pen in na haksa leh zuau bulom pi khat sepnop na lungsim hong neihmawk pen, a mau aa ding in sansiam haksa, sakha mahmah ding hi. Tua hunlai in Zatopi ah Zato siamah (Nurse) om sam ahih hang in, a dinmun uh pen niam mahmah in, mi innteng te sang in a khasum uh tawm zaw hi. Kua mah in thupi simlo in, a puansilh te uh siathei mahmah in, zong nin niapnuap thei mahmah hi.
Nightingale’nu leh pa in, a tanu in Zato siamah (Nurse) sepnop na lungsim hong neih mawkpen, khoh sawm in hong hanciam mahmah uhhi. A ki lawmtaat pih mahmah uh ahi Bracebridge te nupa tawh a tanu akhualzin pih na ding in ki thukim uh aa, a mau zong Rome khuapi ah hong zin khiatpih tak pi uhhi. Rome khuapi nuam mahmah mun ah Roman Catholic (RC) nungak siangtho (sister) te nasep ahoih danzia hong mukhia hi. A lungsim ngaihsut na teng hong mangngilh ding cih thadah, thalawp na hong neizaw semsem mawk hi. A khualzin pih te nusia in Sacred Heart Convent ah ni (10) val hong taam in, a pawlpi te paidan teng hongsin hi. Tuaban ah Germany gam aa, Protestant Pasian nasem khat, Fliedner in Zato siamah(nurse) ding in, mite asinpih na thu hong thei khia hiauhiau hi. Hih thute hang in alungsim hong thalawp mahmah in, biakna tawh akizom khollo, ahih hang aki bangdan pian England ah phuat nopna lungsim khensat na kician hong nei ta hi.
Hih hunlai khawng in Florence Nightingale in, a nasep zel na ding ah, akitangsam mahmah ding mikhat, Sydney Herbert acih pa tawh hongki mu kha citciat uhhi. Pu Herbert te nupa pen Waltshire mun ah Nightingale te inn gei ah a teng uh ahi hi. Hih vuanzi (Cabinet Minister) lui, Amah Sangin kum (38) aa uhamkhin pa tawh Nightingale pen hong ki lawmta mahmah uhhi. Nightingale pen kum (28) mi, nungak thasang simpian, a cingo dan zong ahoih bek, a mit hahdan ngaihbaang in ciimtuak mahmah aa, ahih hangin gualnuam thei mahmah, a mee hiuhiau amaitai na pen kua tangval in thuakzawh ding hi lo hi. A ngaihban na te, a laisiam nate, a melhoihna te leh nasem taktak mi ahih na hang in lawm tampi tak nei in, a lawmte tawh kilawmtat na kip nei in, zong kho mahmah hi. Florence in pasal zong leh mu ngel ding hi ven, ahih hang in a tup a ngim na pen paisan theih ding in ngaihsun thei vetlo hi. Pasal leh Numei omkhop na om lo in ki-it na taktak om thei lo hi cih pen maan sa ngiat lo (pom thei lo) hi. Sidney Herbert, asawt lo in Lord Herbert of Lea za angah ding pa tawh, mi dang huh nop na lungsim nei tuak uh ahih manin ki lawm ta mahmah uh aa, ki lawmta lua uh ahih manin Nightingale in zong a ngaihsut na atup a geel na te, atangtun theih na ding in thahat na hong nei tuam hi.
Florence Nightingale pen khual hong zin kik leuleu hi. Kum 1849 takciang in, Paris ah a om lai hun in Society of St.Vincent de Paul acih na mun ah, na asem nungak siangtho (sister) nih tawh hong ki mu uhhi. A mau in Alexandria khuapi amunpi uh hong hilh uhhi. Florence in Europe gam khempeuh apai khit ciang in Egypt gam hong pai kik in, Society of St.Vincent de Paul leh Zato inn te ah hong hawh hi. Hih pan kipan in Zato inn aa ding in ki uk na hoih leh ki kep na ki khoi na hoih, ki khoi kikep na, gina akisapzia hong mukhia ta hi.
Hong ciah lam takciang in Fliedner aa Sanginn ah hong hawh in, tuakhit deuh ciang in kha(4) sung thusinna (training) kah ding in hong ki leh kik hi.
Europe gam sung ah khual hong zin kawikawi sung in mi genthei leh haksat na thuakte ading in nahoih zonkhiat sak in, hong hawh masa den hi. Tuaban ah, a gamsung aa aom ngeinailo abul aphuankhiapi suahsawmngei lo hi. Tuaban ah alampi hilh ziau bek sawm lo in, a mahmah in lam hilh in makaih ngait sawm den hi. Europe gam sung ah akhualzin na pan in hong ciah kik takciang in a pai na ding lampi hoihtakin hong teel khia thei ta hi. Up loh na leh langdo na khempeuh amahmah in a thuak hong kul ding hi cih zong ki thei khol hi. Pasian leh midang te aa ding, na a sep sak khiatding akhensat na thupen London thuthang leh mipi te’ sansiam theihloh dan hi cih pen hongthei khia hi. Florence Nightingale pen a hu hong sang in: “Aw…Pasian, bang cih ding kahi hiam? Hih hong dal khempeuh pen bangci bang in zo thei ding kahi hiam? Banghiam khat hong hih sak in” ci in hong awngkhia hi.
Sidney Herbert in a innkuan pih te thuzawh sawm in, hong khemkhem khittak ciang in a innkuan pih te zong damdam in hong sansiam sak thei, ciauciau pan hi. A man hunkaal sung in a hawh nasa leh a sin sa, Sanginn te pen a sanggam nu in hong seppih honghuh tahi hih hunlai in Fliedner in Rhine luigei aa om Kaiserwerth ah Zato inn aa nasem te ading zatui sin na Sang phuan in, hih pen Zato siamah (nurse) sin na Sanginn masa pen hi pah aa, Florence zong sangnaupang te lak ah khat ding in a min hong aap tahi hih mun aa ki uk dan pen khauhpai mahmah (haksa) in, biakna numei makai hi ding in, ki uk na haksa mahmah hong ki pan ta hi. Khua hongvaak philhphelh takciang in zing hong tho uh aa, na sep ahaksa theithei, mi sepnop loh teng sepkhiat hongki pan ta in, nungak siangtho te nek tawhki banglo pha deuh an ne in, cina kepdan (nursing) khawng zong sin uhhi. Florence te bangdan aa ki uk na athuak te in pen, ki pumpiak na om lo in kuamah in sem zo ngeilo ding uhhi. Ahih hang in hih mun aa asin khiat te hang in nalian pi sepkhiat theih na ding lampi hon sak in, thuak na hoih leh thupi mahmah hong suak hi.
England gam ah hongciah kik takciang in London leh Edinburgh Zato inn te hong kancian in huntampi tak sung hongzang aa, a muhkhiat thu te pen hih mun ading aa akitangsam mahmah, na khat ahi hi ci in hong telsiam mahmah hi. Kum 1853 tak ciang in, Paris ah hongpai kik in, tualai mun ah cina kepdan ding (Nursing) tawh kisai kician zaw leh hoih tak in hongsin kik leuleu hi.
Kum 1853 takciang in England gam in akitangsap pen hi ding in a up mawh den, cina kep leh khoi, ki makaih na hunhoih Florence in hong mu ta hi. London khuapi sung ah, Chandos tuallai ah pen cina bawl na, cina kep na inn khat hong phuankhia hi. Hong lawhcing mahmah ahih manin, a mun in cinzo nawnlo in, tua sang aa mun zaizaw, taanzauzaw hong zong in, No.1 Harley tuallai ah hong ki tuah khia ta uhhi. Hih mun ah pen nasep dan ding agel kholh nasa te ataktak aa sepkhiat hong hita hi. Cina kep na ding in siantho na leh huihsiangtho aki sap zia hongthei khia hi. Tua hun lai aa a hih ngei loh khat in, hong hih in kongkhak hong, hong khia sak hi. Tuaban ah zong puahphat na dang, tampi tak sem in, tua pen tulai tak aa Zato inn ah cina te aki bawldan, aki kep dan bulpi pen hong hi ta hi. A sawtlo in Florence Nigntingale min pen hong thangvangvang ta hi. King College Hospital a nurse pawl ah na asep lai in a ma ading, hun lemtang mahmah khat hong ngah ta hi. A lungsim sung aa asepnop mahmah, a ma aa ding aa hunhoih a hongkhia pen, Kum 1854, September kha hong tung in, tua pen Crimean ki do na ahi hi.
Alma mun ah gal ki do na hongtung in, tua khitzawh deuh takciang in thuthang bu “The Times News” akici te inki do na mun aa, aliam te kibawl na tawhkisai aginat loh zia hong suahkhia uhhi. A tom in gen leng hibang dan ahi hi:- Siavuan (Doctor) ki daih lo in, liam ma tuam ding leh Zato siamah (Nurse) om lo in, liamma tuam na ding van bangmah om lo hi, ahih hang in “kua mah ki mawhsak theih ding omtuan kei”. Gam sungkhempeuh ah lungkim loh na thu, theih ding hong om pah hi. Hih hunlai tak in, Secretary for War (Kawlgam ah Chief of Army dan hi) pa ahi Sidney Herbert in Florence kiang ah lai khat hongkhak hi. Tua alai khak na sung ah, liam ma tuam nasem te in makai kisam uhhi ci in gelh hi. Hong pai thei mawk tam maw? Florence in ni tomno sungin asep ding teng hongsem mengmeng hi. Tuakhit ciang in ki do na zumpi pan in nasep kipiak nalai (appointment order) hong ngah hi. Turkey gam sung aa om mangkang (English) Zato pi khempeuh ah ci na akem numei(nurse) khempeuh te makai pi (Superintendent) za, tavuan(vaipuak) ki pia hi. Ni nih khit ciang in, Kum 1854, October 21 teh Scutari lam zuan in, Zato siamah (nurse) ding in akipia khia mi tawmno ciktawh hongkuan khia ta hi.
Kumpi in nasem ding a laak thu akitangko khit phet ciang in mi te in Florence Nightingale pen thupisa in hong pahtawi ciat uhhi. Mihau pa tanu, et teh huai, mi minthang, a mel zong ahoih mahmah, tawldam hithiat leh nuamtak aa aom hilhial ding sang in alauhuai, sih theih na mun aa nasem ding akipiak khiat na pen, thupi sa thei mahmah uhhi. Cina te akhoi na leh abawl na tawh kisai abei khempeuh pen galkap mangpi pa leh zatui lam makai pi te in avai hawm ding uh ahi hi ci in thukim na nei uhhi. Mi dang te in na tampi tak hongpia khia ziahziah uhhi. Zato siamah (nurse) ding mi (40) ki la phot in, a kitangsap na zui aa lakbeh ding in thukim na hong nei uh hi mah leh, mi (38) bek ong ngah thei uh hi. Hih mi te pen Roman Catholic nungak siangtho mi (10), Anglican te mi (8), St.John’s House aa Zato siamah (nurse) mi(6) leh Zato inn tuamtuam pan in zato siamah (nurse) mi (14) te ahi uhhi.
Bang mah zong sem nai lo in gensiat na hongki pan khia pah hi. Biak na tuamtuam pan in mi akaihkhop uh pen mipi in honggen sia phawt ta uhhi. Ukpi nu Queen Victoria in amah a gup na ding in thupha pia in deihsak mahmah ahih manin kisam lo aa kigensiat na hong dai tuam pahlian hi. Tuakhit teh, u lian (za lian) pipi te in hong gensia leuleu uh aa, hih nasep haksa mahmah leh tavuan(vaipuak) lian mahmah pen pasal sep ding bek ahi hi ci in hong gen sia ta leuleu uhhi. Ukpi nu in hong hanthawn ngekngek in, Nightingale in zong, mi gensiat na te ngaihsut in neihsak lo in buaipih se lo hi.
November ni 4 ni takciang in Scutari mun hongtung in, Balaclava kido na mun aa aliam te akep man lian ding in hong lap lian uhhi. A lawmte tawh na haksa mahmah hong semkhia ta uh aa, ni tawmvei no sung in a liam abai mi (600) val hong tung thuah hi.
Tua lai tak in, thuthak bu “The Times” sung ah aki mawhsak na te akancian ding in kumpi in mi hong sawl in, Herbert in hih a encian pawl makai ding in alawmpa hong sawl ngiat hi. Hih nasem te in thu kan nasep (enquiry) asep lai tak in Florence leh alawm te in na asep ziahziah laitak uh ahi hi. Hih en cian pawl (Commission) in a kitangsap na zui in thu neih na nei ding in banghiam khat om leh ci in ngaihsut na hong pia uhhi. Florence pen thuneih na sangzaw hong pia uh aa, tua ciang mitam pi tak in ci dam na hong ngah ta uhhi. Mi citpia khia te leh The Times thuthak bu te in sum hong pia khia uh aa, aki khomloh na mun te ah ama sum zong tampi tak zangkhia hi.
Cina kepding tam in, thuneih zong kipia aa, na zong hanciam tak in hong sem hi. A uk na amang nuamlo thu manglo Zato siamah (nurse) te pen England ah ciahsak kik ziauziau in, a tangding midang hong pai kik zel hi. Zato inn sung aa liamma akibawl te pen Florence a tun ma in zakhat ah sawmli bang si in kiciam teh hi. A liam ma ana siat loh na ding in siangtho sak in, van leh nakhem peuh siangtho tak in kem uhhi. Puansawp na mun te ki bawl hi. Florence hong tun khit ciang in zakhat ah nih bek, si in kiciam teh aa, Florence ma lak na pen honglawh cing mahmah hi.
A khutnuai aa nasem khempeuh a nasep dan ding gelkholh sa in koihsak aa, akitangsap van te lei ding te, zato inn sung a siangtho sak ding te, tut na sabuai van tuamtuam (furniture) a kem ding te, puan lam a kem ding te leh nisim vanzat ding avaihawm te cih bang in gelsa in vaipuak koih dimdiam hi. Nisim naikal (20) sung nasem in, amahmah zong hangsan ngiat hi. A kitangsap leh an huan in, innsung siangtho sak in, puansawp in, van acing akem vaipuak zong sem hi.
Zan sawtpi khit ahizong, zing tungpi in ahi zong in lai gelh ding akisap leh gelh den hi. Tuaban ah thukhen ding akitangsap leh hih hun te ah sem den hi. Hih ana sep asem ding in akhawl ma in cina te om na mun te ah hong hawh kawikawi den hi. Nungak thasang mahmah khat hi in, puan vom tawh kizem in, asam puang sah mahmah pen Zato siamah (nurse) lukhu kaang tawh khuh in, akhut ah meivaak tawisa in Zato inn, lupna tampi tak aom nalak ah hong vak kawikawi den hi. Heh nep ding akisam te hehnem in zansial, zan kim pipi hun in cina te om na mun ah, hong pai kawikawi den hi. Hih hang in, “The Lady of the Lamp” (Numei meivaak tawi) ci in a min hong phuah sak uhhi. Hih min pen mang ngei lo mawk hi.
Cidam lo, a thahat nai lo te ading in laibu te, lungnop na ding te, kimawl na (om maih) te leh niangtui zuakna mun cihte hongvai hawmsak in, cindan kepdan, a uk na nuai ah, Zato ki uk paidanzia nasia tak in hong kilam dang mahmah ta hi.
Ki do na mun ah hong pai in, tua mun ah galkap ten anlum (an saa) akisap dan zia hong thei khia aa, galhiam leh thusin na (training) bangzah in kitangsam uh hiam cih hongthei khia ta hi. Thumvei bang kido na mun ah hongpai in, apai sim in puahphat ding nasep hong mu khia zel hi. Khuasik natna tawh asi ding mitampi tak damna pia in, tua mun ah pen amah mah zong hong dam lo ta hi. A cinat na hong nasia semsem ahih manin, si ding zah dong dinmun hong tung aa, ahih hangin kaam phat na tawh hong dam kik tak ciang in zong zingkhawng bang dan in ci dam setsat zo nawn lo in, a sam hoihmahmah khempeuh zong pulh khia gai mang khin ta hi.
A ci hongdam kik ahih manin England mipi te in Pasian kiang ah lungdam ko in, Ukpi nu in zong laikhak hi bang in khak hi:- “Numei te’ et teh taak ding aa athupi pen ka ho pih ding ka ngak lah hi, ih gam in nongciah kaal ding ka ngak lah mahmah uhhi” ci hi.
A ci hong na gawp ahih manin, tha zong nei zo nawn lo aa, a nasep khawlsan in aciah ding lah ut lo hi. Kum 1856 takciang in British pawl in Turkey apaisan dong in hong om suak hi. England gam ah hong ciah kik takciang in, mi namkhem peuh in na dawn in na pahtawi ziahziah uh hi. A mah pahtawi na kikhop pi abawl’sak te ah kihel sawm lo in, pelh sawm den aa, ahih hangin Ukpi nu bawlsak Balmoral ah bel, Ukpi nu Queen Victoria pen va mu hi.
Cremea mun aa- a nasep pen abul kipat na bek ahi hi. England gam sung aa om Zato inn te ah pen puahphat nasep hongsem zom to hi. A taktak in ci leng tu hun laitak aa Zato siamah (nurse) te nasep dan leh a ki uk dan uh pen ama patkhiat hi in, amin pen bei ngei lo ding hi.
Ki do lai tak aa-a nasep hoih nahang in mipi te in apiakkhiat khop uh sum pound tulsawmnga bang hong sang a, hih sum zang in St.Thomas Hospital mun ah Zato siammah(nurse) nasep sin na ding Sanginn, Nightingale Home hong phuan khia hi. Tua ban ah, galkap te zatui tawh abawl pawl (AMC) leh galkap te aa ding Zato inn geel na zong uuk in nei mahmah hi. Kum 1858 kum takciang in laibu laimai (800) val bang aa asah ding hong gelh khiahi. Hih laibu in British galkkap te cidam na asusia thei den natna thu leh Zato inn nasep na ding aa a kitangsam thu te ki gelh hi.
Tun ah a kum zong hong tam ta in hong upa mahmah ta aa, deih bang in na hongsem zo nawn lo hi. A hih hang in Zato inn puahphat nasep lianpi hong piangkhia sak in, a mah hang in Zato siamah (nurse) te dinmun leh anasep ki zahtaak in kithupi sim sak ta hi. England bek hi lo, leitung bup khempeuh ah Zato inn ki uk dan hoih mahmah thukhun ki bawl khia ta hi. A nasep na ah kipum piak khiangiat ahih na hang in Ukpi nu in pahtawi na letsong pia in, Ukpi nu lawm zong hong hi ta hi.
Kum 1907 takciang in pahtawi na sang pen ahi, “Order of Merit” acih uh pen British kumpi in pia in, hi bang pahtawi na pen numei khempeuh lak ah a ngah masa pen nu ahi hi. A maikum tak ciang in “Freedom of the City of London” acih uh pahtawi na ki pia leuleu hi. Tun ah kum (90) hong cing dek ta ahih manin, athu ciapteh na khuak hong hat zo nawnlo in, amit in khua hoihtak in hongmu thei nawnlo ahih manin, pahtawi na sangpipi akipiak te zongpen, bang tak a hiam cihzong thei lo kha mai thei tak hi. Ahih hangin asih ma in asepnop leh atup agel nasep, avei mahmah den pen, a lawh cing ahih lam hong muh manin, tua pen alungdam na lianpi pen ahi hi. Tuaban ah, Kum 1910, August 13 ni in leitung mithupi te lak ah asim taak, mi in zongthupi asak mahmah nu in atawntung gam ah hong ciah san ta hi.
Lord Stanley in “Lady of the Lamp” tangthu atheih huai mahmah pen hih bang in gen hi:- “ Tu ma kumza lai hun sung in, hih Britain gam sung ah ahi zongin, Europe gam mualpi khempeuh sung ah ahi zongin, Florence Nightingale zah in Pasian leh midang te ading akipia khia zozaw kua mah om in ka thei kei hi. A ma ut thu tawh, na sep a ut huai lo mahmah pen, lau huai na tampi tak kawmkaal ah lungsim siangtho tak tawh hong sem khia, hong lawhcing khia hi” ci hi.

