ELIZABETH FRY (1780 – 1845 AD). Agelh ~ Timothy Simon Pau

Date:

ELIZABETH FRY

(1780 – 1845 AD)

Agelh ~ Timothy Simon Pau

 

Mi in Hehpih na letsong (Genius of Mercy)​​ ci-in a min phuahsak liang uh hi. Numei hai khia pha mahmah khat hi in, lei nuai thong innsung khua zing lak khawng ah lut in, thongkia te ading in na sep sak hi.​​ Thong cing te nangawn a lut ngamloh na mun khawng ah lut ziau in, a up na hang in gualzawh na lianpi ngah hi. Thong kia te aa ding a nasep na hang in Lotdaw​​ (Parliament)​​ innpi pan in, thong inn hong bawl pha uhhi. Europe khua mual pi khempeuh in athu hilh na ngai in, leitung mun tuamtuam ah thong inn te ki puahpha ciat ta hi. Thongkia te bek hi lo, khut dawh ngen te leh mi zawng leh ama sang aa a kaamsia zaw, agenthei zaw te in, hih numei mi mawl ahangsan mahmah nu kiang pan in huhna hong ngah uh aa, hehpih na leh lainatna zang in leitung hong zo ta hi.

 

Earlham inn lian mahmah tuallai ah, nungak no kum​​ (17) ding khat, amel hoih mahmah amah guak tu hithiat in om hi. A inn lak sanggam te leh a Ni ta te mi (11) ding khawng in kimawl​​ (om maih)​​ pih ding in hong zawn uh aa, a man lah ki mawl nop na lungsim nei se lo hi. A mah leh amah zong alungsim aki khel vat mawk pen lamdang sa in theisiam thei tuanlo hi. Ahih hangin ama tung ah aw neuno tawh,​​ “ki mawl (om maih) hun bei ta hi”​​ cih kam mal aw tawh ahilh khat aw za in ki thei hi. A gei aa singkung te pen a tuan den na singte hi-in,​​ tua​​ atut na gei aa bualtui te pen lungnuam mahmah kawm sa in ui phuk no te khawng a et den na mun hi-in, nuam sa mahmah in a u nau sanggam te tawh aki mawl den na mun uh ahi​​ hi. Ahih hangin tun ah mi thak, a lamdang pha deuh in ki thei in, a lungnop pih mahmah na khempeuh pen apaisan hong kul ta hi cih a mah leh a mah hong ki thei khia hi. Hih nungak no pen Elizabeth Gurney ahi​​ hi.

 

Bang hang ahi tam hi zah dong tak aa hong ki lamdan liang mawk pen? Zan ni in American Pasian thu gen, William Savery​​ thugen ngai in, Pasian om hi cih, theihna hong nei khia hi. A u nau pih te in pen​​ “Ki picingsak mawkmawk, huat huai lua lel,”​​ ci-in ciamnuih na in neihsak mah ta se leh bangmah thu in ngaihsak se lo in, alungsimtawng ah na thak khat om ngiat mawk hi.

 

Elizabeth​​ pen sap na kician, a nuntak na khempeuh midang te ading pia khia ding in sapna ngah mawk hi ven. A Pa, Pu Gurney pen Bank nei in, mihau mahmah khat hi in, a tate pen laam siam, gualnop na mun te ah a laam den ding in deih aa, ahih hangin Elizabeth in gualnop na lam paisan in, a ki nengniam mite ading in​​ “lawm hoih”​​ hi ding​​ in alungsim khempeuh tawh khentat na hong nei khin ta hi.

 

Bangbang ahi zong in, leitung na te, bang hi peuhmah hiam cih thei lopi in,​​ “pai san ding”​​ cih pen deihna nei keng​​ ci in hong ngaihsun hi. A Pa kiang ah London khuapi sung aa om gualnop na mun te a en ding in hong ngen aa, tua​​ ciang in London khuapi ah hong zin khia hi. London khuapi hongtun takciang in a mai khawng hong ki zem in, ki neihsiam te hong en hi. Ahih hangin mipi gualnop na in, mawhna sungah paipih, lutpih hi cih hong mu khia hi. Hong ciah kik takciang in Quaker taktak ding in a lungsim hong khensat ta hi.​​ (Quaker cih pen up na hang aa akipia khia ngiat, tha gum hat na azang lo, gual nop na limlim azang lo pawl).​​ Puan hoih mel lo hong silh in, tumging te, laam na dian na te paisan in, puanhoih silh nuam lo in, mi genthei te huhding in hongki pia khia ta hi.

Kipat khiat na ding ahoih pen in, Sanginn khat phuatkhiat ding ahi​​ hi. Tuatak ciang in sanginn khat hong phuan in, naupang ninlua kisa a kuahlialua mi​​ (70)​​ val hong kaikhawm in, kal khat in nihvei kisil sak den in, nipi ni​​ sim in kikhop pih den hi. Naupang mahmah lai ahih hangin, dinmun kip mahmah nei ngiat ahih manin mi te thupit sak na leh zahtaak na ngah hi. A laigui zom a U nu in hi bangin gen hi,​​ “Kei laam thei nawnkei ning ci ngeu mawk ahih manin ka heh suak in, ka bawlsia gawp hi. Ahih hangin ki lamdang tuan​​ kei. A sep ding ngiatin ngaihsun ahih manin themcik zong lampial vet lo hi. Laisiangtho sim den in, mi genthei te kiang ah paiden in, a diakdiak in mi damlo te veh pha deuh hi”​​ ci hi.

 

Pu Gurney zong Quaker pawl te lak ah akihel khat ahih hangin, Elizabeth’​​ nuntak bangliang pen sansiam haksa sa mahmah hi. Nungak melhoih mahmah, zong naupang mahmah lai pen, hi bang aa anun tak na abei sakliang ding pen, apiangthei lo ding in ngaihsun hi. Hih hunlai tak in, Londan tangval, Joseph Fry in Elizabeth pen ngai mahmah in, zong zahtaak mahmah hi. Pu Gurney in zong, Joseph pen a tanu pasal ding in deih​​ mahmah ahih manin, a inn ah ahawh dingin zawn den hi. Elizabeth in lah pasal neih ding ngaihsun theilo aa,​​ ahi zongin​​ Joseph in mi genthei te a ding in, a nasep na akhaktansak loh na ding cih kamciam apiak na hang in pasal neih ding hong thukim ta mai hi.

 

Kum​​ 1800​​ kum​​ takciang Elizabeth kum​​ (20) acin kum in hong ki teeng uh aa, London St.Mildred’s Court ah teng ding in hongpai ta uhhi. Joseph pen hau mahmah in, Elizabeth lah puan hoih limlim silh ngei lo hi. Tua ban ah an zong alim lua ne nuam ngei lo hi. Quaker pawl dang te mahbang in a inn uh pen mi dang te ahawh theih na ding in kongkhak ki hong zai mahmah in, tua ban ah ta zong sang kiziing lua in nei mawk ahih​​ manin buai thei mahmah hi. London khuapi sung aa om mi genthei te kiangah hawh den in, a pasal neihzawh asawt lo khat in hi bang in lai gelh hi,​​ “Pawlpi ading in akizangthei mahmah ding mikhat hih sang in, ngaihsut ding a hau mahmah Zi leh Nu, hih leitung nuntak sung alungkham den ding hi zaw ingh”​​ ci hi.

 

Kum 1811 kumtak ciang in​​ lawm leh gual tawh Pasian na sem ding in amin hong pia khia​​ a, pahtawi na tampi tak ngah in lungdam mahmah hi. Mizawngte ading Sanginn phuatsak in, zatui hawm na mun te, puan hawm na mun te leh an hawm na mun te hong phuan khia hi. Biak kikhop na ah thugen hongki pan khia ta hi. A thu gencil lam in thugen siam mahmah mikhat ahih lam ki theilo ahih manin maizum mahmah in ling keuhkeuh pian den hi. Tuaban ah​​ a aw zak na hangin na lianpi bawlphat puahphat te lak ah ki hel ding hi cih zong thei nailo hi.

 

Elizabeth pen thong inn puahpha, bawlpha nuam masa pen hilo hi. Kum za lom (18) lai in John Howard in thongkia te dinmun ahoih theih na ding, anop sak theih na ding in anuntakna na pia khia khin zo hi. Tua pa in,​​ “Mi nasemthei, milian khat in hih nasep a zoptohna​​ abaih theih nading in, a gi na lo madawk bek kahi​​ hi”​​ ci hi. Hun hong bei toto in tua nasep asiam thonginn puahphat bawlphat nasep hong tangtungsak pen Elizabeth Fry ahi​​ hi.

 

Tualai hun in thongkia limlim mite pen, gan khawisang aa ginalo zaw in kikem hi. Mi a za(100)​​ aa sim ding bangin​​ gilkial in sih lawh uh aa, a om na uh kih huai mahmah in nat na tuamtuam thuak in, mun kihhuai a gimnamsia mahmah mun ah ki khum cip khawm uhhi. Khatvei zong, Irish Jail​​ (Irish thonginn)​​ mei kang in, mi (54) bang kanglum hi. Numei leh pasal, mi that te, mi mawl te, leiba nei te, mi ip sung pan aa na gu te leh naupang te pen leinuai khuazing lak ah, lup phah zong om loh na mun ah, khumcip khawm den uh hi. Dawn ding tui pen a lei na ding sum nei te kiangbek ah ciangtan omlo in zuak den uhhi. Sih thukhen na athuak lah tamcih tak in tam mahmah zaw lai hi. Kum 1833 kiim pawl in, naupang kum​​ (9) ding khat, maan kongkhak kitamsak leh sum penny nih bek aman van aguk man in sih thukhen na ki pia liang hi.

Kum 1813 takciang in Elizabeth Fry pen Newgate thonginn ah hongpai in, thongkia numei (300) val ding te va mu hi. A tapa naupang no te pen sual nin mahmah tung ah lum in a ihmu uh hong mu hi. Hih numei thongkia te in nasep ding nei lo uh aa, ki tawng in, buai cih tak in buai den hi mai uhhi. Elizabeth in pen naupang te hehpih huai salua mahmah in, a mau ading in khuavak ngeilo mawk hi. Lenggah huan aa nasem te’​​ thu simkhiat sak in, a ta te in lai asin theih na ding in aseppih ding hong zom ngeingai hi.

Hih nupi hon te in hoihtak in hongdawng kik in, alungsim uh lawngthei mahmah ahih hangin, a gel na bang un na hong semthei pah saisai nai lo uhhi. Ta dangkhat hong nei leuleu in, a ta khat si in a nu’​​ naupa John zong hong si hi. Tuaban ah naupang no mi​​ (9)​​ bang kep ding nei ahih manin, thonginn lam hong buaipih man nai lo phot hi.

 

A thupi mahmah​​ angaihsut nasep pen cik ciang ka semthei dinghiam ci-in ngaihsut in nei den hi. A laigui zom asanggam nu Rakili in, huh nuam ahih manin a tapa (4)​​ tak khuano ah akep ding in laksak hi. Pasal naupang no te pen Sang(school)​​ ah koih hi. Tuaciang Elizabeth pen thonginn lam ah hongmai ngat thei pan hi.

 

Elizabeth in thongkia naupangno te ading in laisim na mun vaihawm​​ hong​​ kipan in, thongkia mite lak ah mi khat pen a mau akem acing a uk ding in zong cial hi. Newgate Governor in Elizabeth’​​ nasep​​ leh​​ a ngim na pen hoihsa mahmah aa, ahi​​ zongin lawhcing zo taktak ding in um theilo hi. Thongkia numei te pen alungsim uh hoihlo thei lua ahih manin amah​​ mah zong thonginn sungah lutding ut mel lo hi. Elizabeth ahih leh a gitloh uh leh zong ahang om limlim ding hi cih um ngiat in, kih ta pah lo hi. F.A Beumont in, Elizabet pen numei thongsung ah apai masak pen​​ hun​​ thu hi bang in gelh hi:-  Mitphiat kal sung in, hih numei maingap huai vetlo pawl te in lamdang sa in nungkin uhhi. A mau lak ah numei khat azahtak huai mahmah honglut pen, lamdang sa in hong en uhhi. Tua takciang in, a vek un gamsa in ganhing a pehding a naih bang in a ma lam damdam in hong naih uhhi.

 

A Quaker puan asilh atam man mahmah, ahih hangin akhui na path​​ ahizong, paak tuan sak ahi zongin​​ apuan tung ah omlo ahih manin, a puan suahsak ding in hong mat sawm ta mawk uhhi. A dinmun pen lau huai mahmah ta in, hong naih semsem in, thong tawhtang kem​​ (Jail warden)​​ in Elizabeth pen hong mu thei nawnlo hi.

 

Lauh mel apuakkhakaa, a mau a heh sak na ding ahih khak aa, agen khak aa leh bawhpah vat in bawlsia gawp ding uhhi. A lawm ding, a mau ahuh ding ahih lam asan siamtheih na ding in bang hih ding a hi hiam?

 

Kiu khat ah pen numei a teek mahmah khat in Brandy bunghawm khat tumkawmsa in la a huathuai mahmah sa kawm in om hi. A pangkhat ah numei nih sahang bang in ki lai uh aa, ki lumlet leuleu uh aa, a puansilh te uh ki bal keek sak gawp​​ khin uhhi. Mun khat leuleu ah numei khat khuadam sa in tawntawn aa, buhphaw lui khia lua​​ khin mahmah tung ah ki lum letlet mai hi.

 

Innsung kiu khat ah pen numei nih in naupang a si khinsa​​ khat​​ puansilh lai asia nengnang pi pen, a gei aa om naupang kum(4) dingkhat, a om maimai​​ khat​​ silh ding in, na suah khia laplap uhhi. Elizabeth Fry in manlang tak in pasal no pa kianglam ah hong pai in, hong tawi to in, tua naupang no in lah Elizabet Fry’​​ khuttung aa nai na letsak pah lian hi. Tua khit ciang in a khut hepkhat sak in, “Lawmte aw, a tamzaw pen Nu ih hi aa, kei zong Nu kahi​​ hi. Ih tate ka muh takciang in ka lungtang na mahmah hi. Hih bangmah khialhna anei lo naupang te aa ding in bang hiam khat beek septheih neilo ding ih hi hiam? Thongkia te mahbang in hong khan khiat ding pen deih ih hi hiam? Guktaak kisin in, gamtat hoihlo a sem toto ding in hi ci bang in, koihcip mai ding ih hi hiam? ci hi.

 

Hih thu in alungsim uh hong lawngmahmah hi. A mel mual diahduah te, huat na tawh akidim te leh gitloh dingbek a ngaihsut na te uh hongkiam suk in, mitphial siam ten mitphial alah bang dan hi liang hi. A mau aa ding in na lamdang apiang hipen mai hi. Tu​​ in a ta te ahonkhia ding mi,​​ amu ta​​ bangin ki ngaihsun uh hi. A mau pen khuazing mahmah lak sung khawng ah ki khumcip zong hi kha maithei hi, a ta te uh pen hotkhiat ding, suah taak sakding kisam hi ci ciat uh hi.

Ki diik napnap kawmsa un akiang ah hong khukdin uh aa, a khut te a puan te hong tawpsak hong napsak uh hi. A ta te uh zong akiang ah hongpai pih uh hi. Mang​​ (English)​​ tut na khat pia uh aa, a tangthu lungkham huai mahmah te uh hong gen khia uh aa, amahn zong lungduai tak in na ngaihsak hithiat hi. A tung uh ah thumaan thutang tawh a ki uk loh na thu te, lungsim nathuai zah dongin a mulkim huai atangthu te, a vangik puak te uh hong genkhia uhhi. Edmond Dantes in zong hih athu gen uh za leh alungsim lawngkha mahmah khangel dinghi. Elizabeth Fry pen lungsim ki niamkhiat mi hi-in, hih a lawm mithak te​​ (thong kia te)​​ pen mawh nei mi bang in en lo in, kaamsia a hehpih huai mahmah ahih hangin a zahtaak huai leh aki zangthei mi hi ding in, kibawl pha kik thei ding in um ngiat hi.

 

Tua ni​​ nitak lam tak teh, thonginn sungpan hong pusuak khiat tak ciang in, numei thonginn, gawtmun bang aa khuazing pen meivaak taang, Europe gam khempeuh a kilam dangsak ding, bawlphat nasep pen hong ki pan khia ta hi.

 

Numei aki pia khiangiat, mi (12) te in, numei thonginn puahpha in, a ten na innsung akih huai mahmah a nin mahmah mun pan in, ata te lakkhiat theihna ding lampi​​ hong zongta uhhi. Hih pawl mi​​ (12) te pen thonginn sung ah ateng tawh hong ki bangliang uhhi. Sherrif in, lam et na nei mel lo in hih bang in gen hi,​​ “Hih numei mi​​ gilo te, thu mangnuam vetlo te pen, numei khat​​ a mau daan piak theihna ahi zong, thukhun lam ah thuneih na anei vetlo te khutnuai ah akun ding uhpen lamet huai vetlo hi”​​ ci hi.

 

Ahih hang in, Elizabeth in sinna khat hong nei​​ aa, zukham a guaktang aa aom den pen muh ding hong om nawnlo hi. Thonginn sung ah na akihhuai leh la hoih lo ahuathuai zaakding om nawnlo hi. Tua sang in innkuan aki ukzo mahmah bang in hong omkhop uh kimu thei ta hi.

 

Elizabeth Fry in Kum 1817 takciang in Newgate thonginn sung aa numei thongkia te dinmun puahphat na​​ sem ding ki pawlna hong phuankhia hi. Hih kipawlna te​​ tup leh ngiim pen: numei leh pasal atuamtuak aa koih​​ (khum)​​ ding, a nasep khialhna tawh​​ kizui in atuamtek aa thukhun koih ding, numei makai ding in numei mah koih ding, laisin na Sanginn leh khalam ki makaih sak ding, a kizangthei aphattuam pih ding uh nasep asep sak na ding cih te ahi​​ hi. A sawtlo khit ciang in gualzawh na hong kidawk ta aa, thonginn dangte in zong hoihsa in, hong et teh toto ta uhhi. Ahih hangin hih akipat cilna, tawhtang thupi mahmah pen, London khua aa om mi kaamsia mahmah te in sangsiam thei in, thu a man ding pen a baihvet lo ding khat ahi​​ hi. Thunei te athuzawh ma aa asep ding uh hi aa, zong haksa mahmah hi. Elizabeth Fry bang dan te bek in​​ aseptheih/sep zawh​​ ding​​ ahi​​ hi. A aw leh a omdan​​ (mizia)pen mi lungsim la (zo) thei mahmah ahihlam ki lang in, tua hangin Laisiangtho sim leh genkhiat kik nahang aa aheh theiziau te in zong amah thupisa thei mahmah uhhi. Khatvei, sih dan akipia numei khat pen, kuamah in uk zolo uh aa, ahih hangin Elizabeth hong lut takciang in hoih tak in hong om hithiat kik hi.

 

Thongkia te kiangah thu agen takciang in Elizabeth in amau te lak ah akihel bang in,​​ “No te”​​ ci lo in​​ “Ei te”​​ ci-in thu gen den hi. Pasian mitmuh na-ah mawhnei vive ih hi​​ hi cih lahkhiat na khat ahi​​ hi. A thuhilhna hangin, na hoihtampi tak hong piang khia hi. Pasian nasem khat in,​​ “Numei kipawl te lak ah aki hel te in, pawlkhat in anunglam pan in damdam in thupha pia den uh aa, tua pen​​ in​​ zahtaak in, athupitsak na ki dawksak hi”​​ ci hi.

 

Tuahun lai in khailup thukhen na pen tam mahmah in, zangh mahmah uh aa, Old Bailey mun bekbek ah kum(1)sung in mi (100) val in khailupna thuak hi. Elizabeth in khailup na leh sihdan in mipi hoihsak tuanlo hi cih ngaihsut na​​ (ngaihdan)​​ hong nei hi. Khatvei zong, nungak khat, a lawmngaih pa’ sawl na hang in sumtuh zang in ki man aa,​​ tua hang in sih dan a kipiak na pan in honkhia ding in ma hongla hi. Hih thuhang in Lord Sidmouth tawh ki langbawl mahmah uh aa, ahih hangin nungak nu pen hong honkhia zo tuanlo in, nungak nu in khailup thukhen na hongthuak hi.

 

Mulkim huai tak aa thongkia te tungah thukhen na pen akhak tan theih loh hang in, thonginn puahphat nasep na lampen hong lawhcing mahmah hi. Kum 1818 takciang in a sanggam pa Joseph John Gurney tawh Scotland gam thonginn ah hong hawh uh aa, tua mun ah zong thonginn a mulkimhuai dan zia hongmu khia uhhi. Mi khat pen, siikkhuam ah sawtpi tak hencip uh aa, akhe langnih tuak ah sikkual bulh sa in koih uh hi. Gam tangthei lo in, a puansuah khia thei lo in, tuabang dan in sawtpi tak gawt na pia den hi. Elizabeth in athuak na anoptuam na ding in hong ngen aa, ahih hang in honglawhcing zo tuan lo hi. Mi (5), sun tawh zan tawh, pi (fit) thum a zai innkhansung ah sun leh zan in khumcip in, zun​​ tha ding in zong pusuah aphal​​ lohlam hong mukhia hi. Hih te pawlpen a leiba aloh kikzawhloh manun​​ akiman uh ahi​​ hi. Mi koihkhop na mun neilo uh aa, mi mawhna ginalo te zong migilo te lak ah khumziauzel uhhi. Elizabeth te unau in pen mulkim huai sa thei mahmah uh ahih​​ manin, a khualzin na tangthupen laibu in hong bawlkhia in hong thehthang khia uhhi. Thonginn sung omdan mipi te in hongtheikhiat lawh ta uh hi. Tuaban ah Elizabeth in thonginn puahphat bawlphat a nasep tezong hoihsa thei mahmah uhhi. House of Gommons​​ (British Parliament)​​ in thonginn puahphat nasep pen Scotland, Ireland leh mangkang​​ (English)​​ uk na gam​​ khempeuh ah nasep hong kipan ta uhhi.

 

Thongkia, gawtna thuak ding aa aki pua, Australia gam New South wales mun aa, apuak te’​​ dinmun amulkim huai zia thu hong kan khia leuleu hi. Thongkia te tuan na gunkuang leh a khualzin na tawhkisai thukhun hoih khat abawl na ding un kumpi te tungah hong ngen aa, tuaban ah Australia gam ah, aom na ding mun leh a nasep ding te a vaihawmsak na ding in hong ngen hi.

 

Thonginn puahphat nasep ban ah, mi te huhin lampi dang tawh zong hong mapang hi. Kum 1819-1920 khuadam hunsung in, khutdawh ngen te leh mi zawngpha deuhte din mun​​ ahaksat dan​​ uh​​ hong mu khia in, hehpih huai sa thei mahmah hi. Inn neilo te tawlngak na ding in London khuapi ah inn bawlsak in, tua mun ah sa tui ahawp theih na ding zong gel sak in, tua khit zawh deuh takciang in, hi bang lianmah khat Brighton ah hong phuan khia leuleu hi. Tuaban ah palik(police)​​ nasem te ading in, ana sep uh haksa thei mahmah ahih manin, alaibu sim ding uh hong vaihawm sak aa, Coast Guard pawl te ading in laisim na inn​​ (Library)​​ hong bawlsak hi.

 

Elizabeth’​​ puahphat nasep pen England gam sungbek ciang ah khawllo in Europe gam mualpi khempeuh ah hong ki thehthang ta hi. Kum 1820 akipan in Russia Ukpi nu tawh lai​​ kikhak den uh aa, Ukpi nu in Elizabeth​​ thuhilh na, ngaihsut piak na bangin puahphat nasep sem den hi. Gamdang pan in zong a ngaihsut na apiak theih nading laikhak ngahden hi. Kum 1833 akipan in gamdang ah khualzin hong ki pan ta hi. France, Switzerland, Russia, Holland leh Belgium gam te ah khual hongzin kawikawi hi. Thonginn et theihna khuan(phalna)​​ la in, mi te lungdam thei mahmah uhhi. Tuahun lai in gamdang ah khualzin dingpen baihvet lo​​ hi. Khualzin na lamzin khempeuh ah sakol lengtung tuanden kul hi. A cidam na hongkiam in,​​ ahih theih zahin​​ khualzin kul lai, tuabang pi mah tawh mitampi tak tawh ki mu in kiho thei aa, milian(za lian)​​ pipi te tawh ki khawl thei in, Prussia Ukpi pa in zong paakta thei mahmah hi. Thonginn, Sanginn, mi koih na mun te ah honghawh in, a ngaihsut na te hong hilh in, thu hoih tuamtuam, ngaihsut na hoih tuamtuam hong piakhia zel hi. Prussia gamsung ah biakna hang aa kibawlsiat na hong muh takciang in alungsim hong na mahmah hi. Tuiphum​​ pawlpi(Baptish)​​ pastor hoih mahmah, a up na hang aa thongkia te, suakta sak in, biak na tawhkisai suahtaak na aneih na ding in hong ngen hi. Prussia Ukpi pa​​ lungsim zo mahmah ahih manin kum 1842 kumin England ah hong pai in Elizabeth​​ tenna inn ah hong hawh ngiat hi.

 

Germany ah ahawh tung in Keiserwerth Sanginn ah hong hawh aa, hih pen Florence Nightingale in nurse​​ (Zato siamah)​​ kisin namun, a om masa pen ahi​​ hi. Hih Sang aphuan khia pa Friedner in Elizabeth kiang ah a nasep na te thupi asak dan hong gen khia hi.

A hun beikuan lam takciang in, gam tuamtuam pan in lai khak hong ngah in, tua lai khak tesung ah Elizabeth’​​ thuhilh na, ngaihsut piak na hang aa agam uh ah puahphat nasep alawhcin dan thute ki gelh hi. Ahih hangin khawllo aa nasep a hanciam luat na hang in natna limci khat hong ngah in, hong hoih thei nawn lo hi. Kum 1845, October 12 ni in a tanu te in, itna ngaihna taktawh a khoi akep na pan in leitung hong nusia ta hi.

 

Elizabeth nasep na hang leh a ngim atup na asan na hang in mawhnei thongkia te in zong a lamet na sang aa sangzaw dinmun tawh kikep, ki cin na ngahthei ta uhhi. Lunglenglua leh mimal khat ta bek aa thonginn​​ sung ah aki khum te, inn khansung khuazing sungah a khumcip te gensia in, lunglen huaina mun ah mimal khat kiabek aa koih pen nasep khialh na lian pen gawt na lakpan in zong amulkim huai pen hi ci den hi. Mihing pen setvan bang aa kep ding hi lo in, gawtna mulkim huai taktawh lauthawng den in koihleng alungsim uh kisia zo den hi ci hi. Khuazing sung ah ki khumcip pen hoihsa​​ lo in,​​ thongkia te in vandum pi a muh limlim ding uh ahi​​ hi ci hi.

 

Elizabeth Fry pen Zi thumang mahmah, Nu hoih zong hi aa, biakna mi mahmah khat hi in, mipi huatdan aa gamtat ding phamawh sa lo in, hoih hi ci aa a upmawh khatpen alenkip denkhat ahi​​ hi. Wiiliam Savery’​​ thugen a zak ni akipan,a sih ni dong in midang te​​ adding​​ hangsan takin anun tak na zangden hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related