DINMUN KIKHELTA HI
Agelh ~ Kap Za Khai
Tua ahih manin mi khatpeuh,
Khrih tawh a kipawl ciangin mi thak suak a,
a mi lui ngeina bei-in a mi thak ngeina a neita ahi hi.
2 Korin 5:17
Hih dinmun kikhelna sungah thunih om a, Khrih sungah thu-ummite’ dinmun, hihna (position) leh thu-ummite’ nuntak khiatna (practice) cihte hi. Thuciam Thak Lai Siangtho pen hih bang thuluanzia tawh kigelh den hi.[86] Hih a tunga Lai Siangtho kammal en lehang, ‘mi khatpeuh Khrih tawh a kipawl ciangin mi thak suak hi,’ cih laigual pen Khrih sunga om ahi kei leh Khrih sunga thu-ummite’ dinmun a genna ahi hi. Thu-ummite mithak hihna pen Khrih sungah a piang thu ahi hi. A banzom-ah, Khrih sungah mithak dinmun a ngah khit ciangin tua nu/pa in ama sep ding tawh hong kizomsuak hi. A milui nuntaknate kikhelsak in a thak nuntakna tawh Khrih sungah kalsuan semsem ding hi. Hi bang pianzia pen thu-ummite dinmun kikhelna kici hi. Simon Peter nuntakna tawh tawm enleng
Simon Peter pen Jesuh nung a zuih ma-in Jesuh a kiangpan a paikhia dingin a hawlkhia pa hi. Tua hun laitak in Simon Peter pen Jesuh tawh kizopna kician nei nai lo hi. Kha nuntakna thak anei nai lo milui pi hi lai hi. Ahi zongin Peter in Jesuh’ sapna mangin a nung azuih ciangin a dinmun kikhelpah hi. Khrih sungah mithak suak lian hi. A milui hih lai-in Jesuh a hawlkhiat hangin a mithak hihna sungah Jesuh tawh nisim in kalsuan khawm, an ne khawm, thu vaihawm khawm, nungta khawm hi. Khrih’ itna hangin Peter’ nuntakna kikhel hi. Peter’ dinmun pen Jesuh Khrih sungah a kikhel masa hi-a, tua a kikhel nuntakna pen Peter in a nuntakna tawh hong lakkhia hi. Peter’ dinmun kikhelna lungngaih huai hi.
I dinmun kikhelna pen khatvei neih bek tawh khawlcipsak ding hi lo a, nisim nuntakna ah a khangtoto sak ding thu (a process) ahi hi. Dinmun a kikhelsa Khristian nuntakna pen a senpyi den leh a nuam mahmah nuntakna hi khin lo hi. Mi khat peuhpeuh a kikhel ciangin Satan in a susia dingin na ngakcip den hi.
“Note pilvangin khua phawk un. Na gal uh ahi Dawimangpa, humpinelkai bangin a nek theih ding zongin vak kawikawi hi. Leitungah thu-um dang khempeuh in zong note’ thuak mah bangin a thuak ahihna thu thei unla, na upna uhah kipin Dawimangpa na nial un (1 Pet. 5:8-9).”
Tua bek tham loin thu-ummi sungah Kha Siangtho nuntakna leh taksa nuntakna zong kigal nei den uh a, siatna in thu-ummite’ nuntakna ukcip dingin hanciam den hi (Rom 7). Khrih pen Honpa in a sang mite’ nuntakna sungah Kha Siangtho teeng (reside) hi. Thu-um mite in i nuntakna pen Kha Siangtho i ki-uksak (preside) ding kisam hi. Tua bangin i ki-uksak ciang bek-in thu-ummite nuntakna sungah Kha Siangtho gahgah thei pan ding hi (Gal. 5:22-24).
Thu-ummite’ pumpi pen silesa tawh a kilam ahih bangin tua hihna pen ni khat khit ni khat a kisiat semsem, a muat semsem hangin i sunga mi ahi Kha Siangtho pumpi ahih leh ni khat khit ni khat Kha Siangtho’ puahphatna leh zunna thuakden hi. Vantung mi i suah dongin Kha Siangtho puahphatna kingah ding hi (2 Kor. 4:16).
Pianthakna, dinmun kikhelna cih pen mawhnei nawn lohna lam-ah a bucing kikhelna (absolute perfection) hi tuan lo hi. Thu-um Khristiante pen mihing hihna thanemna hangin mawhna leh khialhna sungah kipukkha theizel mah hi. Ahi zongin a piangthak taktak-te leh dinmun a kikhel taktat-te in Kha Siangtho thapiakna leh makaihna hangin amau mawhna sungah nuamsa den lo ding uh a, kisikna tawh Pasian kiangah zuankik ding uh hi.
Nuntak haksatna leh thanemna hangin thu-ummite a puk pahpah uh hangin gualzawhna ngah veve ding uh hi. Banghang hiam cih leh i thanem hun ciang leh i puk hun ciangin tha hongpia in hong makaih den ding ahi Kha Siangtho i sungah a om den man ahi hi. Eite thanem in i thunget zawhloh hun ciang nangawn in Kha Siangtho in eite ading thu hong ngetsak hi (Rom 8).[87]
I dinmun a kikhel ciangin i sep ding leh i neih ding tavuan thak leh pianzia thak zong hong kibehlap pah hi. Kikhelna cih kammal limlim pen kilamdang limlimna thu hi-in sepkhiatna, gamtat khiatna kammal ahih bangin thu-ummite nuntakna sungah zong kikhelna a om bangin i thungaihsutzia, i nuntaknazia, i gamtat kampauzia, mite tawh kizop kipawlzia, cihte khempeuh ah aneng atawng dongin i kikhel kul hi. Dinmun thak sungah i hihna (being) leh i sep ding ci-in thunih om hi. I hihnate in:
1. Pasian thuhilhna zui hi: Eite in ama thupiaknate i zuih leh amah a thei taktak ihihna hong kilang hi. Mi khatpeuh in, Pasian ka thei hi, ci napi-in a thupiaknate a zuih kei leh tua mi a zuaugen mi hi a, a thutak lo mi ahi hi (1 Jn. 2:3-4). Pasian thupiakna a zui mi khempeuh, Pasian tawh om uh a, Pasian in zong amaute a om pih hi. Pasian in eite tungah a hong piak Kha Siangtho hangin Pasian in eite a hong ompihna thu i thei hi (1 Jn. 3:24).
2. Khrih nuntak bangin nungta hi: Ahi zongin ama thu a zui mite pen Pasian a itna a kicingtaak taktak mi ahi hi. Hih bangin i gamtat leh Pasian tawh a kipawl taktak i hihna i thei hi. Pasian tawh ka kipawl hi, a ci mi khempeuh, Jesuh Khrih a gamtat bangin a gamtat ding ahi hi (1 Jn. 2:5-6).
3. Mi dangte muhdah loin it hi: Mi khatpeuh in khuavak gamtatna ka gamta hi, ci napi-in a Khristian mipihte a mudah leh khuamial gamtatna mah a gamta lai ahi hi. A Khristian mipihte a it mite pen khuavak gamtatna a gamta hi a, tua bang mite a puk theih nading thu om lo hi (1 Jn. 2:9-10). Ei Khristiante khatlekhat ki-it ihih manin sihna khutsung panin paikhia-in nuntakna khut sungah a lut khinta ihihna thu i thei khinzo hi. Itna lungsim a nei lote pen sihna khutsung mahah a omlai uh ahi hi (1 Jn. 3:14). Ka it lawmte aw, Pasian pen itna hong piankhiatna bulpi ahih manin eite khat leh khat ki-it ni. Itna a nei mi peuhmah, Pasian tate hi a, Pasian a thei uh hi. Pasian pen ki-itna ahih manin itna a neilo mite in Pasian theilo uh hi (1 Jn. 4:7-8).
4. Leitung nate it lo hi: Hih leitung nate le Pasian tawh a kizom lo thute deihluatin nei kei un. Mi khatpeuh in hih leitung nate a deihluat leh amah in Pasian it taktak thei lo hi (1 Jn. 2:15).
5. Jesuh Khrih umin sang hi: Tapa a nialte in Pa zong a nial hi a, Tapa a sangte in Pa zong a sang ahi hi (1 Jn. 2: 23). Jesuh pen Pasian Tapa hi, ci-in umin a sang mite, Pasian in ompih a, tua mite pen Pasian tawh omkhawm ahi uh hi (1 Jn. 4:15). Pasian Tapa tawh a kipawl peuhmah in nuntak tawntungna nei a, Pasian Tapa tawh a kipawl lote in nuntak tawntungna nei lo uh hi, cihna ahi hi (1 Jn. 5:12).
6. Thuman in nungta gamta uh hi: Khrih thuman hi, ci-in na theih uh mah bangin a manin a gamta mi khempeuh zong Pasian tate hi, ci-in na theih ding uh ahi hi (1 Jn. 2:29).
7. Mawhna bawlbawl nawn lo hi: Tua ahih manin Khrih tawh a kipawl mite in mawhna bawl nawn lo uh a, mawhna a bawl lai teiteite pen Pasian a mu ngei lo, a thei ngei lo ahi uh hi (1 Jn. 3:6). Pasian tate in mawhna bawlbawl lo uh hi. Pasian tate hi a, Pasian lungsim paii uh ahih manin mawhna zong bawl nuam lo uh hi. Hih pen Pasian tate le Dawimangpa tate a kilamdanna ahi hi. A manin gamta loin, a Khristian mipihte a it lo mi peuhmah, Pasian tate hi lo uh hi (1 Jn. 3:9-10). Pasian tate in mawhna bawlbawl lo uh hi. Pasian Tapa in a maute kem a, Dawimangpa in amaute susia zo lo hi (1 Jn. 5:18).
8. Kha Siangtho nei hi: Pasian thupiakna a zui mi khempeuh, Pasian tawh om uh a, Pasian in zong amaute a ompih hi. Pasian in eite tungah a hong piak Kha Siangtho hangin Pasian in eite a hong ompihna thu i thei hi (1 Jhn. 3:24). Pasian in eite tungah a hong piak Kha Siangtho hangin Pasian le eite a omkhawm ihihna leh Pasian in eite hong ompih ahihna thu i thei hi (1 Jhn. 4:13).
9. Nungzuipite’ thu mang hi: Ahi zongin note pen Pasian mite na hi uh hi. Pasian a thei mi peuhmah in kote thugen hong ngai uh a, Pasian pawl ahi lo mi peuhmah in kote thugen hong ngai lo uh hi. Tua ahih manin hih bangin thuman Kha le zuau kha a kilamdanna i theithei hi (1Jn. 4: 6).
10. Jesuh pen Khrih ci-in um hi: Jesuh, Khrih hi, ci-in a um mi khempeuh Pasian tate hi a, pa a it mi peuhmah in a ta zong a it hi (1 Jn. 5: 1).
11. Leitung gualzo hi: Pasian ta ahite peuhmah in leitung nate zo uh a, i upna tawh leitung nate tungah a gualzo ihi hi (1Jn. 5:4).[88]
Dinmun kikhelna sungah thu-ummite’ hihna i et khit ciangin a banzom in dinmun thak sungah i sep ding leh i zuih ding tavuan pawlkhat i en beh lai ding hi. Tuate in a nuai-a bang teng ahi hi.
Nisim in thungen den ding
Thungetna cih pen “Topa tawh kihona,” hi a, thu i nget ciangin Pasian tungah thu i genkhia hi. Tua bang mahin Pasian gen zong thungetna tawh ngai in i zak theih ding kisam hi. Pasian in eite thungen dingin hong deih den a, Khristian hihna sungah thunget hahkat ding kisam hi. Paul in Thesalonika khua mite kiangah, “Thu ngen niloh un, (1 Thessa. 5:17),”[89] a cih bangin eite in zong upna sungah i thunget niloh ding kisam hi. Thu i nget ciangin, Jesuh’ min suangin nget ding hi (Jn. 14:14), upna tawh nget ding (Matt. 21:22), kiniamkhiatna tawh ngen ding (2 Khang. 7:14-15), Kha Siangtho vangliatna tawh ngen ding (Jude 1:20), ama deih bangin ngen ding (1 Jn. 5:14), lungdamna tawh ngen ding (Fil. 4:6), kizopna tawh ngen ding (Jn. 15:7), kithutuak takin ngen ding (Matt. 18:19) hi.
Thungetna in vanglian ahih manin nisim in thunget den ding pen a kisam mah ahi hi. Thungetna in mawhmaina ngahsak hi (Late 32:5), haksatnate pan hotkhiatna ngahsak hi (Late 34:6), ei le ei kidamsak thei hi (Jam. 5:16), Pasian thuthuk hong theiteelsak hi (Efe. 1:17), na hoih tampi ngahsak hi (Matt. 7:11), Kha Siangtho ngahsak hi (Lk. 11:13), Pasian’ pilna ngahsak hi (Jam. 1:5), citheisak kikna ngah hi (Job. 42:10), noptak le kilawm takin nuntak theihna ngah hi (1 Tim. 1:1-2). Hihte in thungetna gah ahi hi.[90]
Dinmun thak sungah eite in Pasian tawh nisim in kiho ding, kipaupih ding kisam hi. Pasian tawh kiho loin ama deihna kitheithei lo hi. Thu-um mite adingin leitungah thungetna lo buang a dang nasep lianpi leh a thupi bang om lai ahi hiam? Thungetna hangin mi tampi in damna ngah uh hi. Thungetna hangin mi tampi in khuavak mu thei uh hi. Thungetna hangin mi tampi in nuntakna, lawhcinna, gualzawhna, lametna ngah uh hi. Thungetna in leitungah na lianpi a sem zo pen vangliatna ahi hi. Thungetna pen i sep theih nasepte lak-ah a thupipen leh a manpha pen hi ci-in thei in nisim in Topa tawh kiho den ni.
Nisim in Lai Siangtho sim den ding
Eite in thungetna bek tawh hi loin Pasian kipholaakna ahi ama thu nungta Lai Siangtho zong i sim den ding kisam hi. Lai Siangtho pen eite lam honglak gamlim (map) ahi hi. Lai Siangtho loin i nuntakna bulkip theilo hi. Tuhun ciangin Khristian tampi tak-te in lamkhial in paikhial den uh a, tua pen Lai Siangtho a sim loh man uh ahi hi.[91] Lai Siangtho in i khialh loh nadingin hong kem den hi (Late 119:11). Suahtakna hong pia hi (Johan 8:32). Hong siangtho sak hi (Johan 15:3). Hong damsak hi (Late 107:20). Theihteelna hong pia hi (Late 119:130). Upna hong pia hi (Rom 10:17).[92] “Nangma thu pen lam hong lak ding meivak hi a, ka paina lampi-ah khuavak ahi hi (Late 119:105).” Lai Siangtho pen nuntakna thubu hi a, thathak hong pia thei in daihna leh lungnopna zong hongpia thei hi. Thuman lampi hong theiteelsak thei in, haksatna sungah i puk loh nading leh mi hoihlote’ khemna panin hong dal in hong honkhia thei hi. Tua ahih manin hihzah amanpha mahmah Lai Siangtho pen eite in nisim in sim in, lungngai in, i nuntakpih ding pen i tavuan khat le i thupha lian khat ahi hi.
Biakpiakna ah pongman in kihel ding
Khristiante nuntakna-ah a thupipen ngaihsut ding thu khatin Pasian biakpiakna ahi hi. Biakpiakna a khiatna pen phatna leh pahtawina a ngahhuai Pasian tungah phatna leh pahtawina piakna leh amah pen ‘To (Lord)’ dinmun-ah koihna cih ahi hi. Hih kammal deihna bang hi leh biakpiakna cih pen biakpiakna a pia mi khat i nuntakna khempeuh huamkim cih ding hi.
Tua bek tham loin biakpiakna cih kammal pen Hebrew leh Greek Lai Siangtho genna bang hi leh kiniamkhiatna tawh ki-apna cih hi. Ei sangin a vanglian zaw khat mai-ah lukun in kiniamkhiatna tawh zahtak piakna dan hi (Pian 18:2; 33:3; 42:6; 49:8; 2 Sam 24:20; Matt 8:2; 9:18; 18:26). Pasian kiangah kiniamkhiatna tawh ihihna khempeuh tawh ki-apna pen biakpiakna thu laigil hi. Mihingte in ei hong bawl Pasian mai-ah a kiniamkhiat mi, Pasian min a phat mi, Amah zahtakna, launa leh itna tawh bel in a nungta mi ihih ding thupi hi (Late 2:11; Matt 2:2). Pasian vangliatna leh itna a thei/teel mite in Pasian bia uh hi (Pian 24:26-27; Pai 4:31; 12:27; Late 95:6; Matt 2:2; Mang 4:10; 5:14; 11:16). Biakpiakna cih pen Pasian sungah lungdam kohna leh lahna, kipaakna, suahtakna, thathak lakna leh lungnopna ahi hi (Late 89:15-16; 98:4-6; 1 Kor 1:46-47; 1 Pet 1:8).
Biakpiakna cih pen mihing khat i nuntakzia leh ama gamtat luhek kha nuntakna thunih kigawm thu hi (Pai 33:10; Rom 12:1). Tua pen Kha nasepna bek tham loin lungsim nasepna zong hi (1Kor 14:15; Jn 4:24). Khatkia bek tham loin mihonpi tawh zong biakpiakna bawl ding ahi hi (Pian 22:5; 24:52; 1 Khang 29:20; Sawl 20:7; 1 Kor 14:26). Tua bangin Pasian biakpiak ciangin kha lamlahna leh thuman taktak tawh biak ding thupipen hi (Jn 4:24). Banghang hiam cih leh a nungta biakpiakna sungah langnih na sepna om a, Pasian tungpan mite kiangah ahi zongin, mite tungpan Pasian tungah ahi zongin khat leh khat kizopna om hi. Tua pen Pasian leh mihing kilawmtat bawl khopna leh hunpha neih khopna hi (1 Jn 1:1-3).
Banghun cih om loin Pasian biakpiakna i piak ding ahi hi. Nisim i nuntak luhek gamtat nate khempeuh zong Pasian biakpiakna mah ahihna phawkkim ciat ni. I nuntakna ah Pasian lohgal i biakpiak ding kuamah dang neilo hihang (Sawl 10:25-26; 14:11-15; Mang 22:8-9). Biakpiakna sungah Pasian bekmah a thupipen ahih bangin amahmah biakna neipa hipah hi. Tua biakna neipa tawh lungsim leh pumpi taktak tawh kikhawl khopna pen ei adingin hamphatna lian mahmah leh Topa thupha taktak ahi hi. Tua ahimanin i To ahi Pasian kiangah kiniamkhiatna tawh khukdin in i hihna khempeuh ki-ap in, amah tawh kikhawlkhopna bawl in, lungsim, pumpi, kha leh thuman taktak tawh biakpiak pahtawina i zat ding pen Khristiante in seploh a phamawh thu leh i hamphatna pi ahi hi.
Pasian vangliatna leh itnate i teel/theih semsem ciangin Pasian biak ding zong kilawp semsem in, zong kihanciam hi. Biakinn pai in kikhop ding thanem in thadah laiteng ei leh Pasian kikal ah a kician kizopna leh kitheihcianna nei nailo cihna hi a hong piangsak Pasian phat nuam lo, pahtawi nuam lo, ama vangliatna, hehpihna leh itna teel lo, ama mai-ah kiniamkhiat nuam lo-in a kiphasak cihna hi lel a, tua bang Khristiante kan-in a dahhuai leh a hamsia mi leitungah om nawnlo hi. Tuabang mite Pasian in ni khat ni ciangin hemkhia ding hi (Mang 3:15-16). I biakpiakzia in ei leh Pasian kikal kizopna leh i lungsim tawng taktak hong pholak den ahimanin i Pasian biakpiaknate kician sak, siangtho sak, limci sak, zahtak huai sak, leh thupi ngaihsut ciat ding kisam mahmah hi (1 Sam. 12:20; 24).
Biakinn-ah i kikhop ngei kei leh zong thu-um dangte tawh kilawmtatna, kimeltheihna, kipumkhatna, lung kituakna cihte nei theilo ding bek tham loin biakpiakna thupitna zong kithei kha lo ding hi. Thu-um dangte tawh i kipawl bawl kei leh i dongtuak ciangin kicimawh kha ding hi. Kha thaneem semsem ding hi. Jesuh Khrih tawh kizopna kiam in peeng semsem ding hi. Biakpiak khopna in thu-ummi khempeuh Khrih itna tawh hong tuamsak in Khrih itna laigil hong ciamtheisak hi.
Kikhopna sungah Kha Siangtho nasepna, Pasian vangliatna leh Jesuh Khrih om pihna, itna leh hehpihnate kilangpha diak hi. Khristian nuntakna picing nadingin kikhopna pen thupi mahmah hi. Hih pen muh theih Khrih Pawlpi (Visible Church) sungah kihelna hi bek tham loin muh theih loh Khrih Pawlpi (Invisible Church) sungah kihelna zong hi pah hi. Biakpiakna sungah pongman kihelna pen Topa i pahtawina hi.
“Mi pawlkhatte in kikhop a pelh bang hi loin, eite in kikhop khawmnate pelh loin om ni. Topa hong pai ding Ni hong naina thu thei ihih manin khatlekhat kihanthawn semsem zaw ni (Hebru 10:25).”[93]
Pasian tungah piakkhiatna nei den ding
Na khempeuh pen Pasian neihsa ahihna (Late 24:1) i mangngilh loh ding thupi hi. I neihsa khempeuh ahi i leitang, i inn, i pumpi, i lungsim leh i kha, i cidamna, i sumlepaai, i nuntakna, i neih siamna leh pilna tuamtuamte, i hun neihte, pen Pasian-a’ ahihna phawk den ni. Tua ahih manin Pasian tungah i piak masak ding penin ei mahmah ahi hi. I neihnasate hi masa lo hi. Ei mahmah kipiakhia masak ding pen leitungah a thupi pen ahi hi. Pasian in ei adingin ama Tapa neihsun khat nangawn it sik loin a hong piakkhiatna phawk den ni.[94]
Tua ban-ah sumpi piakna ahi zongin, sehsawm suah seh khat piaknate ahi zongin thupi ngaihsut ni (Mal. 3:10; 1 Kor. 16:2). Pasian pen a piakhia Pasian ahih bangin eite in zong piakkhiatna tawh ama sungah a nungta dingte ihi hi. Piakkhiatna in Pasian tawh hong kinaisak hi (Matt. 6:19-20): “Na sum omna ah na lung om ding hi,” ci a, lungsim le pumpi kituamkhen theih hi lo ahimanin lungsim omna ah ei mahmah zong ompah ding cihna ahi hi. Tua bek tham loin i piakkhiatnate van-ah kiciamteh ding ahihna phawk huai hi. 1 Kor. 15:58 sungah, Na sepna khat peuhpeuh uh amawkna suak lo hi, ci-in Paul in hong pulak hi. Kornelias-te innkuan piakkhiatna mizawng ahuhna khempeuh Pasian in thei-in vanah kiciamteh hi (Sawl. 10:1-4). Paul in zong, “Ka uppa ka thei a, ama tung ka piaksate zong nitawp ni dong kem zo ding hi cih ka thei hi,” ci-in gen hi (1 Tim. 1:12). Laphuakpa in zong, Jesuh nungzuite in sum a tawm hangin, Vantung khua a om sum lamdang hi. Nasepna a tawm hang za ngahna alian, Singlamteh pua kham lukhu khu in (ZBC-319),[95] ci-in i piakkhiatnate a amawksuak lohna hong theisak hi. Piakkhiatna a nei Pasian a neite ihihna tawh kizui in eite in zong midangte tungah midangte tawh piakkhiatna hanciam mahmah ding thupi hi. I nek teng i gilpi ading hi a, i zat sum teng beimang ding hi lel a, ahi zongin piakkhiatna i neih khempeuh pen a kikhol ding vive ahi hi. A limlim in zong piakkhiatna thu ah a ngahte sangin a piakhiate kilungdamzaw mahmah hi. Banghang hiam cih leh a ngahte sangin lungsim puakzia le neihlelam lam-ah thuhoih thupha neizaw, hauzaw, ciingzaw cihna ahiman hi.
Piakkhiatna pen hunpha (Privilege) hi a, Pasian’ hong kepsak sumlepaai, neih le lamte tungah hoihtak geelsiam in Pasian’ maipha ngah nadingin ei le ei piakkhiatna tawh hunpha i zon ding ahi hi. Piakkhiatna tawh thupha kibawl hi. Piakkhiatna tawh Pasian’ itna le ama hong hehpihna kipulak thei hi. Piakkhiatna pen Lungdamna ahi hi. Topa in “Ngahna sangin piakna ah lungdamna om zaw hi (Sawl. 20:35),” ci hi. Piakkhiat zawhna sangin a lungdam huai om lo hi. Piakkhiatna pen biakpiakna nam khat mah ahi hi. Biakpiakna pen zahtak piakna, itna lahna, pahtawina, phatna ahih bangin piakkhiatna tawh zong Pasian biakpiakna a kinei thei ahi hi (Thuhilhkik. 16:16-17, Late. 96:8, Matt. 2:11).[96]
Hunpha ngahsim in lungdamna thu teci pang ding
Jesuh in Khristiante kiangah, “Leimong dongin note in keima thu na gen ding uh hi (Sawl. 1:8),” hong ci hi. Hih kammal pen sawlna kammal hi a, seploh a phamawh thu ahi hi. Mi dang khat hong gen lungdamna thu hangin eite pen Khristian a suak ihih bangin eite in zong lungdamna thu a thei nai lo le, ateel nailote kiangah i gen ding ahi hi. Lungdamnathu teci pangna-ah kam tawh genna bek tawh zong hi khin tuan lo a, i nuntakna tawh zong teci pan ngiat ding thupi hi. Midangte mai-ah gamtat hoihna, kampau siamna, hehpih theihna, maitai takin hopihna, kilawmtat bawlna tawh kikhawl khopna, deihsakna tawh panpihna cihte zong lungdamna thu teci panna mah ahi hi. I sunga i neih lungdamna thu pen ei ading bek hi loin midangte kiangah zong hawmsawn ding ahi hi. Tua bang dan dingin Topa in hong deih hi.[97]
Khentatna kician nei ding
Dinmun thak-ah i tun ciangin i nuntakna-ah khentatna kician neih kul hi. Jesuh Khrih i tel leh leitung nate i nusiat zawh ding kisam hi. Thunget ding i teel leh mi gensiatna, pheng pauna, mi kona, a hoih lo kampauna cihte i paihkhiat kul hi. Khristian pawlkhatte in dinmun thak sungah lah lut nuam-in dinmun lui zong lah nusiat ding haksa sa, pammaihsa uh hi. Tua bang tawh Khrih sungah a bucing nuntakna ngah ding haksa ding hi. Leitung nuntakna lui leh Khrih sunga nuntakna thak adingin khentatna kician nei ni. Kuamah in To nih na kisem thei lo ding hi: Pasian’ na i sep ding leh leitung nate i nusiat kul ding hi. Kha deihna i zuih ding leh taksa deihna i nial kul ding hi. Koi i teelzaw ding hiam? Pasian in lungkak ding hong deih lo hi. Khat ahih leh khatmah i teel pah ding leh i nial dingte i nial pah ding hong deih hi. Vot lah vot lo, sa lah sa loin i om leh Pasian in a kam sungpan hong siakhia ding hi (Mang. 3:15). Ahi zongin eite adingin a nuntakna nangawn it siit loin hong piakna tawh hong tankhia Jesuh Khrih kan-in eite hong it To leitung ah om lo ahih manin i lungsimte Jesuh sungah phum in ama sungah nuntak dingin khentat sitset ding a kilawm ahi hi.
Khrih ading nasem ding
Jesuh pen a tawntungin midangte ading bekbek in nungta hi. Ama adingin nungta ngei lo hi. Amah in “kei pen mite’ sawlna a mang dingin hong pai hi ing, mite a sawl ding hi lo hi,” ci hi. Angsung nuntakna pen hoih lo hi. Lungnopna leh daihna kingah thei lo hi. Jesuh bangin a kipiakhia nuntakna ahih leh kipakna leh lungnopna lampi hizaw hi. Jesuh in eite ading hong sepsak khin ahih bangin eite in zong amah i zuih ding, ama ading i nuntak ding kisam hi. Matthai 5:16 deihna bang hi leh Pa Pasian minthanna a ngah nadingin thu-um mite in gamtat hoih neih kul ahihna hong lak hi. Khrih a minthang nadingin nisim i nuntakna ah i gamtatna tawh ahi zongin, kampauna tawh ahi zongin ama deihna bangin ama nungzui in i sep kul hi.[98]
Khrih ading na i sepna ah taksa nasepna ah ahi zongin kha tawh kisai nasepna ah ahi zongin nakpi tak-in hanciam in i sep ding ahi hi. (Rom 12:11). Lai Siangtho in langleek nasepna hong thukimpih lo cih thu hi: Pawlkhat in nuntakna nasep don loin Pasian nasep bek kin bawl kineih uh a, pawl khat leuleu in nuntakna nasep bek thupi ngaihsut in Pasian thudon lo hi. Khristiante nuntakna pen tuadan ahih lohna Paul in hong theisak hi. I nasepna khempeuh Jesuh Khrih’ minthan nading ihihsak kul hi. Khrih a um ihih leh i sepna khempeuh pen ama ading a semsem kihi pah hi. Cihnopna ah i upna le i nuntak nasepna kikhen thei lo cihna hi.
Topa Jesuh zong a suah a kipan a Pa’ nasep a kipat dongin a inn sung nasep mah hanciam tak-in sem masa ahihna i theihkim thu ahi hi. Sawltak Paul zong Pasian thu a genloh hun kal-in a bukpuan khui mah sem pah hi. Leitung nasepte a nawlkhin loh bangun Pasian nasep zong kiamsak tuanlo hi. Kha ading le pumpi ading sem khawm uh hi. Vantung-a ngah ding lamen kawmin leitungah hanciam mahmah hi (2 Tim 4: 5; 2 Tim 5:9-10; 2 Thesa 3:10-13; 2: 17; 1 Thesa 4: 10-12; Col. 3:23; 1 Cor 3:14).
Theihkhialh loh dingah hanciam tak-in Khrih ading nasep ding thu sungah a pualam taksa pumpi’ nasepna bek tham loin i khuak, i lungsim le i sunga kha (inner life) nasep nate zong kihel hi cih thu hi (Phil 2:13; 1:6). Khristian nuntak kalsuanna ah ihihna le i sepna khempeuh ahi zongin, i ngaihsutna le i lunggulhnate ahi zongin, i thumuhna le i nuntakzia ahi zongin a kiniamkhiat nuntakna tawh Pasian maingat in Khrih ading hanciam mahmahna tawh kalsuan nuntak ding ihi hi. Hih in Khristian khempeuh vaipuak ahi hi.
Pasian tungah a bucingin ki-ap ding
Jesuh tawh tonkhopna ah langkhat pai (half-way) cih bang om lo hi. I lungsim a lang Jesuh pia in, a lang khat mi pia ding cih bang a om thei lo ahi hi. I nuntakna khempeuh Pasian tungah ki-ap siat ding ahi hi (Heb.9:14). Thu-ummite zong khat le khat tungah i ki-ap ding hi a (1 Jn. 3:16), Pasian nasep nading in zong i ki-ap ngiat ding thupi ahi hi (1 Tim. 4:15). Jesuh in a Pa’ geelna khempeuh kicing takin a sep bangin eite in zong ama kiangah bucing tak-in i ki-ap ding thupi hi. Ei mahmah Pasian kici a nungta Pasian khat bek tungah ki-ap ding (Late 37:5), i geelna khempeuh Topa ap ding (Pau. 16:3), ei mahmah a hingtang in Topa tung ki-ap ding (Rom. 12:1), a kitamzan le a kisik lungsim Topa ap ding (Late 51:17), pumpi bup Topa ap ding (Rom. 6:13) a thupi ahi hi.
Koi ci bangin ki-ap ding ihiam cih leh: thumangna tawh (Rom. 6:16), itna tawh (Efe. 5:2), nasepna tawh (Rom. 6:19), nungak siangtho bang hihna tawh (2 Kor. 11:2), upna tawh (Heb. 11:4), a nungta a man biakpiakna tawh (Rom. 12:1), Kha Siangtho tawh (Heb. 9:14), cih bangin lampi tampi tak tawh Pasian tungah a bucing ki-apna kinei thei hi. Ki-apna pen bucing (za ah za) ahih ding kisam hi. Topa kiangah ki-apna ah, “Ka lungsim khempeuh Pasian ka pia dinga, ahi zongin ka pumpi ahih leh ka ut bangbang in zang ning,” cih ding hi lo hi. Paul bangin “Khrih ading ka nungta hi (Fil. 1:21),” ci-in a ki-ap bangin eite in zong i ki-ap ngiat ding thupi hi.
Kilawmtatna nei ding
Dinmun thak sungah a thupi khat in Jesuh Khrih tawh kilawmtat semsem ding ahi hi. Jesuh in “Note in ka lawm na hi uh hi… (Johan 15:14),” hong ci hi. Hih kammal in i nuntakna ah hamphatna lianpi hong neisak hi. Banghang hiam cih leh Amah pen ei adingin lawm hoih pen ahih man hi. Tua ban-ah thu-um dangte tawh i kilawmtat ding zong kisam hi (Sawl. 2:41,42). Kilawmtatna neihna pen Khrih’ pawlpi kilamna hi (Sawl. 2:41, 42; Matt. 18:20), Pasian’ hong sapna ahi hi (1 Kor. 1:9), hong siangthosakna ahi hi (1Jn. 1:7), I lungdamna kicingsakna hi (1Jn. 1:3-4), a hoih khempeuh theih nading hi (Filemon 1:6), ngaihsutna hong kibang sak hi (Fil. 2:1-2), Pasian’ hehpihna sungah minam dangte nasem khawmsak hi (Gal. 2:9).
Tua dan hi leh eite in Khrih sungah gualnopna lianpi kinei dinga, Khrih itna laigil zong kiteel semsem ding hi. Khrih itna tawh Khrih sungah Khrih mahmah leh Khristian dangte tawh kilawmtatna neih ding pen thu-ummi khempeuh adingin thupi mahmah hi. A diakdiak in thu-um lo mite tawh kilawmtatna neihna pen thuhoih khat hi a, i sunga om Khrih amau tungah kilak theihna hunpha (opportunity) ngahna ah hi. Amaute tawh kilawmtatna tungtawn in amaute Khrih hoihna le itna mu thei semsem ding uh a, tua hi leh ei pen Khrih’ teci hoih ihi semsem ding ahi hi.
Mihing kipawlna sungah kihel ding
Khristian nuntakna pen khatkia bek tuam om velvalna hi loin mihing kipawlna sungah a kihel semsem nuntakna hizaw hi. Khristian cih pen pawlpi sung bek-ah om gige ding hi lo hi. Tuhun ciangin Khristian pawlkhatte pen Pawlpi belcip (Pawlpi sung bek-ah na a sem) ki-om munta mahmah a, “midangte ading” sangin “ei ading” cih bekbek kithupi sakzaw ta hi. A dahhuai thu tampi lakah khat pen Pawlpi in Pawlpi sunga meigongte, tagahte le mizawng daiphamte ading nuntak nading sialhsak lohna, amaute don lohna, kin lohnate ahi hi. Pawlpi cih pen i sungah zong na sep ding a kisap mahmah bangin Pawlpi sungpan paikhia in leitungah lut-in Pasian ading leh mi khempeuh adingin zong nuntak ngiatna a kisam ahi hi.
A zawngkhal kipawlna sungah Khrih’ thahatna lakkhia ding hi. A khuamial kipawlna sungah Khrih’ khuavak tangsak ding hi. A gilkial, a dangtaak kipawlna sungah Khrih’ hauhna puak ding hi. A thuman lo leh a zuaukhem kipawlna sungah Khrih’ thumanna teci pang ding hi. Cimawh in lamet abei kipawlna sungah Khrih hotkhiatna thu puak ding hi. Pasian pen mihing kipawlna sungah na a sem Pasian ahih bangin eite in zong dinmun thak sungah Khrih hong piak itna tawh mihing kipawlna sungah lut in i kihel ngiat ding ahi hi.[99] Tua ahimanin Khristian cih pen leitung vai, gam ki-ukna vai, cih ahi vai khempeuh ah kihel ngiat ding kisam a, hih leitung sungah Pasian gam leh ama itna gam kilamna-ah bucing takin kihel ding ihi hi.[100]
A al nuntakna nei ding
Khristiante pen leitng adingin khuavak bang tang in ci bang al ding ahi hi (Matt. 5:13-16, Mk. 9:50, Lk. 14:34-35). “Note in leitung’ ci na hi uh hi (Matt. 5:13),” “Ci in a hoih hangin a alna mang leh, bangci a al kik thei ding hiam? Note sungah ci omsak un la, khat le khat kilemin om un (Mk. 9:50),” cih leh Paul in zong “…note’ kam in ci al bangin a al limna tawh kidimin kilawm tawntung ta hen (Kol. 4:6),” cih bangin na zang uh hi.
Ci manphatna pen “ci” hi lozaw in “a alna” hizaw hi (Matt. 5:13). “Ci in a alna a man’ leh, bangci a al kik ding hiam? Dai pua lamah paikhia in mite sikgawp ding lo ngal kimanna omlo hi.” Tua mah bangin thu-ummite manphatna zong mihing cilesa hihna hi loin i sunga om Khrih ii nuntakna hong piasa mihing kha hizaw hi. Tua ahimanin Khrih a nei le a nungta kha a neite pen mi thuman, mi diktan kici hi a, a nungta Pasian neilo mite kuamah in mi thuman le mi diktan ci lo uh hi. Ci in nekledawn a lim lote a limsak bangin Khrih leh a thu in mawhnei mite nuntakna hong pia hi. Bangmah ihih lohna panin mi mannei hong hisak hi. Sihna ding pan nuntakna, man neih lohna panin man neihna, peengna panin limciitna, lamet beina panin lamet neihna ah hong tunkik pen Jesuh Khrih bek hi a, amahmah pen eite’ sunga om ding “ci alna” ahi hi. Khrih adingin ci bangin i al theih nadingin a alna ahi “Khrih” i sungah i omsak masak ding kisam hi. A al sakna om masa lo pi-in ki-al thei lo hi. Jesuh in “Note’ sungah ci omsak un,” a cih ciangin thu-ummite sungah “Amah le a thute” nungta sak ding cihna hi. Tua bang i hih ciang bek-in eite pen “eite ading leh Khrih ading a al ci,” i hi thei pan ding hi. Ci bangin i al nadingte pen;
a. Pasian mai-ah: I lungsim sungah Pasian i neihna pen Pasian mai-ah ci bangin alna ahi hi. Pasian i neih ciang bek-in ama deihna thei in, ama sawlna bangin kinungta thei ding a, tua hi leh eite pen ama tate ihi ding hi.
b. Leitung sungah: leitung sungah Pasian deihna bangin nungta in ama vangliatna kilangsak ding pen eite’ adingin leitung sungah ci bangin alna ahi hi. Leitung siatna leh mawhnate nial in Kha Siangtho makaihna tawh nuntak ding ihi hi.
c. Nasepna ah: nasepna ah Pasian deih lohte ahi golhguk piakna leh lakna, sumlepaii ah thuman lohna, nasep kin lohna, nasep zahtak lohna, hun zahtak thusim lohna, cihte peel in cihtakna leh thumanna tawh sepna pen ci bangin alna ahi hi. Tua khit ciangin nasep khat peuhpeuh ngah nadingin U liante mai-et, zuau genna/khemna, cihte zong pelh ding ahi hi. Banghang hiam cih leh Pasian bawlsa hih leitung sungah Pasian piak nasep a sem dingte vive ihih manin nasepna khempeuh ah Pasian bulphuh nuntakna tawh i kalsuan ding hizaw hi.
d. Nekledawn le Silhletenna ah: Nekledawn le silhletenna ah zong Daniel leh a lawmte bangin Pasian zahtakna tawh a siangtho ante mah teel ding le nek ding hizaw hi (Dan.1:1-20). Hehpihna hun sungah an khempeuh a siangtho (Rom.14:14; Tit.1:15; Sawl.10:15) hitase mah leh nekledawnna hangin mi dangte’ puk nading le upna sung pan nungtolh nading hisak loh ding thupi hi. I nekledawnna hangin upna ah a khangcing nai lote’ lungtang natna ding, hong muh khialh nading, lungsim nawngkai nading, le Pasian mindai nading i hisak loh ding kisam hi (Rom.14:15-16, 20-21). Tua mah bangin silhletenna ah zong Khristian hihna tawh kituak in a kilawm bangin silh theih tensiam ding zong thupi hi. Hih thute pen tu laitak i buaipih thu khat ahih bangin i nek i dawnna leh i silh i tenna tawh Pasian minthan nading leh i sunga om Kha Siangtho a kilangsak a al ci ihih den ding thupi hi.
e. Thu Vaihamna ah: Thu vaihawmna ah zong angsung khualna, deih loh mite hepkhiat nopna hangin a thuman lo khentatna leh sawlna neihna, enna lungsim le hazatna lungsim paiina cihte peel in, Khrih itna tawh thulela khempeuh Khrih bulphuh lungsim tawh vaihawm ding, thu kikup ding, khentat ding pen a al ci ii zia ahi hi. Tuhun Khristian makai pawlkhatte in amau pansan laknate ah ci bangin al zo nawn lo uh ahimanin pawlpi kikhenna, kiamsukna, pukna le Pasian min daina tampi hong piangkhia mawk hi.
f. Thuhilh/thugenna ah: I sunga om thute bekmah kihawmsawn thei pen hi. Alna a nei ci in koi mun koi mun le hun khempeuh ah a alna a lakkhiat theih bangin a sungah Khrih a nei taktakte in zong mun khempeuh le hun khempeuh ah Khrih thumah hawmsawn thei uh hi. Hih sungah kam bek tawh gen/hilhna hi lo a, lungsim takpi le nuntakna ngiat tawh hilhna le genna hizaw hi. “Kong hilh/genna bangin gamta in la, ka gamtat bangin hongzui kei in,” cih dan thuhilhna pen ci bangin alna hi lo hi.
g. Nisim gamtat luhekna ah: Thu-ummite nisim gamtat luhekna ah zong pheng om mawkmawk ding, pheng paupau ding hi lo a, Pasian lungkim nading le thu-umlo mite mai-ah limpha ihih nadingin gamtat kampau ding ihi hi. Paul in Kol. 4:6 sungah, “Note kamin ci-al bangin a al limna tawh dimin kilawm tawntung ta hen,” hong cih bangin thu-ummite kammalte in zaknop huai, thangah huai, kilam huai, le itna tawh kidim huai i hisak den ding ahi hi. Tua hi leh a al ci ihi ding hi.
“Ci” pen mihing a hih leh “a alna” pen mihing sunga om Thumgawm Pasian ahi hi. Theih khialh loh ding-ah “a alna” pen mihingte’ gamtat hoihna le lungsim hoihna hi lo a, tuate pen a alna pan-a, a mengkhia a gah ahi hi. Jesuh in thu-ummite pen leitung’ ci-te hi hong cih bangin “note sungah ci na omsak un” zong hong ci beh lai hi. Khristiante in leitung sungah leitung le Jesuh Khrih’ ci ihih nading le i sungah amah i omsak den ding hong kalhna ahi hi. Tua ahih manin eite in zong i lungsim sungah Khrih omsak den in i vai khempeuh, i nuntakna khempeuhte ama deihna bangin a al den ci ihih kim theih nadingin Topa tungah kilam (build) ciat ding ahi hi.
Jesuh Khrih sungah i lutna hangin eite in Khrih sungah mithak hihna thupha i ngah hi. I dinmun kikhel khin hi. Jesuh Khrih sungah mithak vive hi hang. Simon Peter pen Simon Peter mah ahih hangin muh theih loh a nuntakna sungah muh theihloh nuntakna thak a neih bangin eiteng khempeuh zong Khrih hangin i pumpi leh i mel i sa a tuamdang tuan loh hangin muh theih loh i kha nuntakna pen Khrih sungah dinmun na kikhel in Khrih hehpihna hangin ama sungah mithak i suak hi. Lungdamna tawh Jesuh min pahtawi ni. Hallelujah!
86 William MacDonald, 29.
87 Simon Pau Khan En, Christian Theology for 21st Century (Yangon, Myanmar: M.B.C Literature & Publication Department, 2009), 14, 15, 16.
88 John Piper, Finally Alive, 126-128.
89 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, The New Life: Six Studies on the New Life in Christ, 19.
90 E. D. Chelladurai, 120-121.
91 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, The New Life: Six Studies on the New Life in Christ (Valley Forge, Pa: The Judson Press, 1947), 20.
92 E. D. Chelladurai, 101 Bible Lessons, 55.
93 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, 21.
94 Ibid., 22.
95 Job Nang Khaw Thawng, Nuntakna An Sermon Zakhat (Tahan: Van Daitui, 2008), 237-238.
96 Austin Crouch, Progress in the Christian Life, 66-67.
97 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, The New Life: Six Studies on the New Life in Christ, 25.
98 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, 29.
99 Allen R. Knight and Gordon H. Schroeden, The New Life: Six Studies on the New Life in Christ, 20-31.
100 Than Lyan Phe Twen, Into the World (Yangon: MBC Literature Dept, ), 304.

