CONFUCIUS
(550 – 479 BC)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Mi in natung ah hongbawlding na deihloh te, midangte tungah zong bawlken. ~ Confucius
Mi in nangtung ah hongbawlding nadeih bang in, midang tung ahzong bawl in. ~ Topa Zeisu
Ih Topa Zeisu hongpianma kum 550 hunlai in Sengam sung aa om Ukpi gam neuno khat ahi Lu acih namun ah, leitung aa miminthang, min mangngeilo ding Confucius hongpiang khiahi. Confucius hunlai pen Sengam buaihun laitak ahihi. SHANG Ukpi innkuan, thupi mahmah, Sengam ukpi gam kumtultampi taksung ukna hongneih pen BC 1125 kum in hongtawp ta hi. Ukpi gam neuno khat, Sangnga hiam hunlai aa akithehthang, tuasung aa khat pen Lu ahihi. Lu Ukpi’ gampen tulaitak aa Shantung uksung(province) gampawlkhat ahihi.
Confucius hongpian nathutawh kisai tangthu leh akigentuamtuam tammahmah hi. Confucius ii pa Shuh Liang Hei in tanu tampitak nei hi. A gamh luahding tapasal aneihloh man in tapa deihmahmah hi. Tuateh amah kum (70) hong cinkhit ciang in Zi dang hongnei kik hi. Tua a Zi kik tawh tapa hongnei hi.
A pasal in tapa, deihlua mahmah ahihman in Ching-tsai pen tapa ngen in thungenngen aa, kithoihna zong nei hi. Tuaciang a zanmang sung ah Pasian in “Tapa nanei ding aa amah pen mipil azahtaak huaimahmah (sage) honghi ding hi. Tua naupangno pen singkuahawm sung ah nasuah pihding hi” ci hi ci uhhi. Tuatak ciang in Shuh-Liang-Hei’ a Zi in nalamdang amuh nahang in mualtung ah a Zi ten’na ding buukkhat bawl in tuamun pen singkuahawm ci in min hongphuak ta uhhi.
Nauno asuahlaitak hun in gamsa Dragon (Naga) leh gamdawi te hongpai in buuk kongvang hongcing uh aa, dawite lautheimahmah hi. Tualaitak in Ching-tsai in tumging (music) zaaknop mahmah leh mipau hongza hi. Tua aw in “I tapa mipil leh mithupi hongpian hang in, vantung lungdam hi. Tuahang in tumging (music) zaaknop mahmah hong tumsuk ahihi ci hi. Nauno ii citung teng ah ciapteh na mun (49) leh thukigelh “ thukhun(law) thakte bawl in, mite ukding hi” cih kigelh omhi. Lamdang tak in buuksual pan in tui hong phul khia in, tua tui luankhiat napan in gamsa ki’nei khat ahi (unicorn) hongpusuak khia aa, thukigelh na suangpeek hongpua hi. Tua suangpeek ah pen, hih thuki’gelh aom hi: “Tui laigil tapa in, Tsaw Ukpi asemlaitak pa pen honglaih ding aa Ukpi tutna ah atulo Ukpi honghi ding hi” ci in kigelh hi.
Kum (3) hongcintak ciang in a pa Shuh-Liang-Hei in hongsihsan ta hi. Ahih hang in Confucius pen pasal dikmahmah thumang mahmah leh a lamdang mahmah khat ahihi. A innkuan un a zawnmahmah man un, aneutung aa kipan in nasem den in, tuabang pi mahtawh, nasin nopna lungsim lianmahmah hongnei hi. Kum (16) hongcin ciang in mipil, Sia (sage) suahnop na lungsim honglianmahmah in suahzong hongsawm tentan hi.
Kum (19) hongcin ciang in Zi hongnei in tapa khat leh tanu nih hongnei hi. Ahih hang in Confucius pen innkuan sung vai tawhkisai ngaihsutman hun nei taktak lo hi. Laisiam, thukhensiam hih sawm tentan hi. Kum (22) hongcin ciang in mipil, Sia (sage) honghi ta hi. Laisim na inn (academy) hong phuankhia in tua asang ah pen gamtat hoih ding tawhkisai sinsak hongkipan ta hi. A sangnaupang te pen tangval vive hi pen in, mihau teta ahih leh sangsap (fee) la in, sangsap (fee) neilo piazolo te zong hawlkhia se lo hi.
Sia thupi mahmah khat honghi ta hi. Kum (30) mi hong hih ciang in mihing te tangthu leh ngaihsut naleh aseptheih na (History leh Philosophy) hong siam mahmah tahi. Tanglai thukiciapteh tepen hoihtak in hongsin to hi. Tuaban ah kumpi ki ukdan ding cihte, nuntaak siangtho aa nuntaak danding cih te hongbawlkhia hi. Taangpi nuntaak khuasak na lam ah zong thanuam mahmah hi.
Kum BC 517 kum in aa sangnaupang telak ah milian teta nih hongki hel uh aa, hih tegel tonpih in Lu ukpi gam khuapi pen ah hongzin khia uhhi. Hih khuapi aom Ukpi laisaal koihna inn (library) pan in natampi tak hongsinkhia uh aa, tuaciang tumging (music) zong hong sin uh aa nuamsa theimahmah uhhi. A tumging (music) sin nahang in anuntaak na ah deihna hongnei in tumging(music) uuk mi mawkmawk hi lo in nakituak zonkhiat na ding in akisam khat in hongthei khia aa, kumpi ki ukdan ageel na mun ah zong kihel sak liang hi.
A Ukpi pa inn ah aomlai in Sen mipil khat (philosopher) thupi mahmah khat ahi Lao-tsze tawh kimu hi. Ahih hang in Loa-tsze leh Confucius tegel pen anuntaak dan uh leh agamtat dan uh kibang vetlo hi. Lao-tsze pen Sen mipi awnsang tampi tak in anungzui uh aa tua mi tepen Taoist ahi uhhi.
Hih Sen mi thupi tegel pen alungsim leh agamtat na uh kibang theimahmah lo ahih hang in, makai thupi mahmah tuak ahi uhhi.
Lao-tsze pen Sen gamsung ah biakna mukhia khat hi in, thu a ngaihsun tangtang mi, ahoihpen deih aa asinden, nakhempeuh tung aa leng (supreme being), pasian a um mahmah hi in, tua pasian pen Tao ci in minpia uhhi. “Mihing in angaihsut na hawmsuahsak in, leitung deihgawhna khempeuh paimang in ‘Tao’ pasian luahsak ding aphalkul hi aa tuapen thu maan thutak muhkhiat na ahihi” ci in thuhilh na neih pih denhi. Tao pen theih zawh baan loh, lampi, kha tawh akidim den ahihi ci uhhi.
Confucius ahih leh leitung na a ngaihsun pawl, na bawl theih na lam athupisak pa ahihi. Pasian leh kha lam sangthei khollo, ahih hang in Vangam (heaven) ahih leh genkhia theizel, ahoihna lam ah apahtawisiam khat hi in, “aki muthei na ah nahoih sep leh nuntaak siantho na in, sunglam kha nuntaak na asiantho lam akilangsak khat ahihi” ci in thuhilh na neihpih den hi.
Lu Ukpi gam khuapi (capital) ah aomlai in Confucius pen minthang khinmahmah hi. Ahih hang in, hih hunlai in tualgal khat hongpiang khia aa Ukpi pa pen agamveng ahi Ts’I gam ah honggaltaaikhia, Confucius in zong anung hongzui hi. Hih tung aa agaltaai na tungtaang ah thuzaak nop mahmah khat om hi.
Tai mual hong kaantan hunlaitak in, lampi gei ah hankhat om in, han gei ah numeikhat lungkhamlua kisa aa alumkhat pen hongmu uhhi. Confucius in banghang aa hihzah tak aa lungkham ahihiam cih theikhia ding in alawmte khat paisak hi. Tua numei nu in kapkawm in “Ka pasal ii pa pen hihlai mun ah sahang in petlum in tuakhit teh ka pasal zong pet leuleu in tua khit teh, ka tapa zong pet leuleu hi” ci in na dawng kik hi. Bang hang aa hih laimun ah om thapaai nahi hiam ci in adot kik leh, tua numei nu in kumpi te gilo thei mahmah uh aa siah tampi tak la in mipi te hong uk cip uh ahihman hi ci in na dawng hi. Tua khit ciang in Confucius in thu hilh na khat neihpih pah aa “Ka tate aw hihpen mangngilh kei un, thu maan lo leh gitloh na tawh thu akhen kumpi pen sahang sangin kihtaak huai zaw hi” ci hi.
Ts’I Ukpi gam ah aomlai in Ukpi pa in, mipi’te zahtaak na mu hi na pi’n tun adinmun akiam pen bangcih ding cihzong theisiam lo hi. Tuatak ciang in Confucius pen amah acingakem nasep (pension) piaksawm hi. A hih hang in hih mipil pa in akhawn khong aa sumsan ding pen hong utvet lo hi. A thupiak pen sangthei in, amah nakisem sak lo aa akhawnnkhong aa sumsan ding pen zahtaak huai sa in ngaihsun maihi. Mun khempeuh ah zinkawikawi in, hoihna ding tawhkisai thuhilh na nei kawikawi aa kumpi nasem tezong hoihtak aa na asepna ding in vaikhak zelhi.
A mah thupi asa mipi hongtamtektek in, tuate in ama thugen te hongciamteh uh aa, vangil bang in hongkeem to zel uhhi. Tua hang in Confucius thugen leh a naseptampitak te’ phawk’ den in hongomta hi.
Confucius pen pasal thasang mahmah khat ahihi. Lam apai kawmin akhut nihte gel pen vik duahduah den hi. Ahoih khopbek an ne den mikhat hi in, ahih hang in nek leh dawn ah uisan pian hi. Anlim thupi ngaihsut in an nek kawm in nadang sawk in phia supsup lo hi. Mi tawh kithutuak thei mahmah ahih hang in, kuamah in maingap khollo citciat hi.
Kum (52) hongcin ciang in Chungtu Governor ding in Lu Ukpi pa in zawn hi. A sawtlo in aza hongkhang vat in, Ukpi nuai ah thuneipi honghi ziau hi. A sangnaupang te lakpan in minih in panpih mahmah uh aa, a sangnaupang tegel hang in kiuk na hoih khat hongbawl khia zohi. Gam sung ah muan na leh kilem na hongom in numei te inzong nuamsa in mipi te zong muanna hongnei in mikhempueh in Confucius pen hongphat tek uhi.
Confucius in gampuahphat nasep deihtak in hongsem in mizawng te hong domkaang to tahi. Mi khempeuh pen a nasep theihdan tawhkizui in na semsak hi. Van man zong hoihtak in aman zah ding ciangtan in, gamsung aa siah alak te zong gamsung khantoh na ding in zang hi. Lamziikpi te bawlpha in, milian leh mineu khentuam neilo in, thukhen sak in uk aa, mipi lungdam in lungkim thei mahmah uhhi.
Ahih hang in hibang ki uk na pen milian leh angsungthei pawlkhat in sangsiam thei vetlo uh aa, ahi hang in Confucius in a malaak na alangpan tepen hehpih lo in thukhen na pia den hi.
Zingkhawng lai aa agaltai na gam ahi Ts’I Ukpi pa in agamveng hizah tak aa hong khantoh ciang in hong lunghih mawh mahmah ta hi. A khuapih mi leh sa te in Lu ukpi gam hong khangtoto in ih gam pen nikhat niciang hong ukmai inteh cih zong hong lau mahmah sawnsawn uhhi.
Tuatak ciang in Sen khuak taktak pen hong pholang khia ta hi. Nungak melhoih, aki zen mahmah mi (80) hong tengkhia in, tua nungak te leh agamsung aa om sakol hoihmahmah te tawh Lu ukpigam ah hongpai sak ta hi. Hih nungak melhoih, laam siam leh aki zen mahmah te pen Lu Ukpi pa leh amilian te in lungdam tak in na dawn uh aa ahih ding tengzong hong mangngilh liang uhhi. Confucius ii thupiak na pen Ukpi pa leh a ulian te in hongzui theinawnlo uh aa, hih nungak te in na buaisak zokhin mang uh ahihi ci hi.
A deih nabang in na hong pailoh ciang in, Confucius in Lu Ukpi gam hong paikhiat san hi. Kum (30) valbang hong vak thapmang hi. Gam tuamtuam ah hongpai in, kua Ukpi gam in zong nasep pih ding in a nacial om vet lo hi.
A khualzin na mun tuamtuam ah lungdam pihna aa na kipia tammahmah ahih hang in, amawk na in huhna la nuam lo hi. Ukpi khat in nahehpih lua mahmah ahih man in khuakhat siah ne ding in zawn aa Confucius in “Mi thupi te in anasep thaman bek sang ding uhhi. Ukpi pa in ka thupiak sang lo hi. A hih zong in huhna hongpiak sawm aa, ka theisiam kei mai hi. An leh tui hoihlo pen ne in ka om zong in, kalung kim lel hi. Thu maan lo aa hauhna pen, kei aa ding in leilak aa tuimeei kaai bang bek ahihi” ci in gen hi.
Kum (13) valsung ding hong vakmang khit ciang, Lu Ukpipa hongsi ta aa, atapa in Ukpi za hongluah ta hi. A General hoihpen pa in galkap naseplam siam na (military skill) pen Confucius kiangpan in asin ahih lam Ukpi pa kiang ah honggen hi. (General cih ciang in Galkap mangpi cih na hi) Lu Ukpi pa in Confucius pen gam uk na sung ah ahuh ding in hong zawn kik hi.
A hih hang in Confucius pen kum (70) val, pu teeklam honghita ahih man in gamuk nasep na ah hongbuaipih taktak zonawn lo hi. Lu Ukpi gamsung ah hongki leh kik zawh kum (5)sungding khawng a damlai hang in, hihhun sung pen laigelh na leh thuhilh sia sepna hun in hongzangzaw hi. Hih ahun beikuan lam takciang in “Tuuk leh Khal” cih laibu honggelh in, hih pen ama khuttawh agelhngiat aneih sun honghi ta hi. Hih laibupen kum (240) sung aa napiang te’ tangthu kigelh na hi in mipil leh mithupi ahih hang in tangthu hoihtaktak aa akigelh dan aa kigelh hi khol lohi.
A laibupen Confucius athupit dan tehna ding in pen, cingtaak zo ding hi lo hi. Tanglai pek aa kipan in tuni dong Sente in athupit ngaihsut uhpen, ama thupitna hi pen zaw hi.
A sih aa kipan kum (200) kiim khitciang Ukpi (emperor) khat in Confucius thusinsak nate paihmang hong sawm in alaibu te leh asangnaupang ten agelh khempeuh uh pen meitawh halmang hongsawm hi. Confucius in a thuhilh sa ahi athusin sak thu alaamsang laisiam pawl pen, kaikhawm in thatgaimang uhhi. Ahih hang in lawhcing zotuan lo uhhi. Hih khit Ukpi (emperor) te in “tanglai thuhilh sia mipilpen” ii thuhilh na tepen athu neih na kepcing na ding in hongzangto uhhi.
Confucius in “Tapa in apa thu amanding pen aleibat hi in, akhua mi leh sa te in ukpi pa thu aman ding uh zong aleibat ahihi” ci in hilh hi. Hih pen ukpi te aa ding in sannop mahmah hi. Tuaban ah ih pate’ thuman ding ahilh na in akhanggui pu leh pi te a zahtaak theih napen kumtampi tak sung aa Senpawl te’biakna sung ah suangphuhkhat hongsuak ta hi.
BC 479 kum in Confucius pen si in, anungzui te in amah kivui na Han ah kum(3)sung vehden uhhi. A sihkhit ciang in amin hongthangsemsem in “Confucianism” pen Sengam ah biakna minthang khat hong suak hi.
Kum AD 1912 kum in Sengam pen mipi ki ukna (republic) honghi ta in, kum (2000) sang aa tamzaw kumpi biakna khat ahi “Confucianism” pen Kumpi thak te in hong khamta hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

