CHARLEMAGNE (Former Holy Roman emperor, King, Emperor (c. 742–814)) Agelh ~ Timothy Simon Pau

Date:

CHARLEMAGNE

(Former Holy Roman emperor,​​ King, Emperor (c. 742–814))

Agelh ~ Timothy Simon Pau

 

Charlemagne​​ (Saarlemein ci aa lawhding)​​ Franks​​ (German minam)​​ Ukpi mithupi mahmah pen AD 768 kumpan in AD 814 ciang, Ukpi gam zaipitak sung ah Ukpi na, hongsem hi. Kum (47)​​ sung ukpi za len in, AD 800 kum Christmas nipan in Holy Roman Empire ding in Pope Leo III in ukpi lukhu khusak hi. A Ukpi gam pen tulai tak aa Germany leh France gamtengkhempeuh ahih man in France Ukpi pa Charles I te, Holy Roman Empire ukpi Charles I cih bang in amin kisam den hi. A thukhenzumpi aa, laphuaksiam pa in Rex Pater Europae ci-in min vawh aa, adeihna pen Europe Ukpi na asem kik pa cih na ahihi. France leh German gamte uk ahih man in koizaw, Charlemagne​​ nungzui, amah za alaih kua hiding hiam cih pen kinial na khat hongpiang khia hi. Napoleon in amah leh amah, Charlemagne’ zaa laih hi ding in ki ngaihsun hi. Charlemagne bang in Europe khuamual pi ahei a kilamdangsak midang kuamah omlo hi.

 

A Pu Charles Martel leh a Pa Pepin tom​​ (Pepin the Short)​​ te khangpan ki pan in mithupi innkuan hi khin uh aa, Charles in AD 742 kum in leitung khuavak hongmu khia ta hi. Kum (25) acin in ukpi tut na ah hongtu in, Ukpi hongsuah khit ciang in Italy gam sung aom Lombardy hong la aa, Saxony leh Bavaria te, Spain leh Hungary te, Italy khanglam leh Bratish zaanggam sungkhempeuh ah makaipi hongsem hi. Europe khanglam khempeuh te ii ukpi pa​​ (Emperor)​​ hong hita hi.

 

Kum AD 768 kum in Franks Ukpi Pepin Tawi hongsi in, atapa tegel ahi Charles leh Carloman tegelpen agam hawmsak hi.​​ Akipat cil limlim in Charles pen anau sangin hatzaw leh natuamtuam semthei zaw ding mahin hongki langpah lel hi. Charles in Austrasia, Neustria hong ngah in, a nau Carloman in Burgandy te, Provence te, Alsace te, Alemania leh Acquitance khanglam gam te hong ngah hi. Charles ngah gampen anau gamzah langkhawng bek ahihi.

 

Ukpi na hongsep tuak akipan a unau nih un a thu uh kituak denlo hi cihpen hongki theipah lel hi. AD 769 kum in Acquitane minam te in hong langbawl uh aa, Carloman in a U pen honghuh sawm lo mawk hi. Langpan​​ (Tapong)​​ te, do nading tawhkisai haksa asak khol loh hang in Charles pen, anau in ahuh noploh na hang in alung hongkim thei lo hi. Tua pan kipan in Carloman pen amailam khimkhua zing bek hilo in ahatna zong hongkiam tektek ta hi.

 

Charles in, Pope thukim lopi mah in Lombard ukpi Didier pen kilemna thu bawlsakpih ding in sawl hi. Didier’ tanu Desiderata pen a Zi ding in la hi. Tuahang in Pope zong alungkim vet loin, ahangpen Pope leh Didier te gel pen kilang el mahmah uh ahihi. Ahih hang in hih kilemna in​​ sawt kikhomlo hi. Kum​​ (1)​​ zong kiteengkhin nailo in Charles in, a Zi pen hongnusia in, Swabian nungak melhoih simpian khat Hilddegarde pen a Zi ding in hong la leuleu hi. Hih hang in Carles leh Didier te kikal pen hong kigamla mahmah ta hi.

 

AD 771 kum hongtung takciang in, Carloman pen hong si vat mawk ahih man in, tua ni akipan in Charles pen Franks gam khempeuh te ukpi pa hong hita hi. Hih hunlai in Carloman ii Zi, meigong honghita, a nu in atapa nih tegel hongtonpih in Pavia khuapi, Didier kiang ah honggaltai pih hi. Didier in zong Charles tung ah phuba lakding sawm kawmkawm sa in a zi leh ata tegel pen na kem hi. Tuabek hilo in Pope pen ngun namsau tawh tawnbawl in Carloman ii tapa naupang no pen ukpi ding in sathausiangtho nilh sak ding sawm hi. Tuaban ah Carloman gam pen Charles kiang ah piak loh ding inzong ngen hi.

 

Pope Hadrian in zong Charles kiang ah amite sawl in, huhna ngen hi. Tuaciang Pope ka cing ka kem ding ci aa akiciam na leh zingkhawnglai aa akimeltheih nate khempeuh thu hilhkik hi. Thu omdan atheih khittak ciang in Charles pen Pope honkhia ding in hongki thawikhia ta hi.

 

Franks galkap honpi muntuamtuam aa omte pen Geneva ah samkhawm hi. Tam cih tak tam mahmah ahih man in galte ading in lauhuai luakisa ling deldel liang leh uh kilawm hi. Ukpi pa in agalkap te pen mun nih ah khen in Alps mualpi pen mun tuamtuam pan in hongkaantan khia uh aa Lombardy zaanggam mun ah hongki tuahkhawm ngeingai uhhi. A mai aa aom khempeuh pen tuancil cip zel den dan uh hi mai hi. Pavia khuapi​​ (Lombardy khuapi)​​ pen June 774 kum in la uh aa, Charles pen Lombardy ukpi ding in hongtangko khia pah uhhi. Lombardy ah pen Frank galkap tawmkhawng nusia in, Rome khuapi lam manawh in agalkap honpi te tawh hongma nawh ziahziah ta uhhi. Pope Hadrain in zong Charles amuh pen lungdam mahmah, nuam mahmah in, lungdam maipaak tak in na dawn hi.

 

Franks Khirstian te ading in Rome pen munthupi leh thupit sak huai hong suak in, Rome ah ahawh ding in zong lawphuai mahmah kha theiding hi. Tuaban ah Charles ading in zong kiman na nei in, Pope tawh kilawm tatna hoihmahmah hong nei in, tua hang in anuntak khuasak na in zong biakna lam ah thupit sak na neisak tuam mahmah hi. Tua pan kipan in biakna acing akem, mithupi Charlemagne hong hi ta in, biakna tangthusung ah mithupi te lak ah amin hong kihel ta ahihi.

 

Charles in Saxon minam pawl pen ama khutnuai ah koih sawm in tha leh ngal tampitak bei lawh hi. Kum 772 kum in Saxon minam te in asiahpiak ding thutawh kisai ukpi, Pepin kiang ah athuciam uhtawh kizui in siahpia nuam nawnlo uhhi. Tua hang in Charles in zong deihtak in hong do in, ahih zong in Saxon minam pawl azawhzawh na ding in ado zel hongki sam ta hi.

 

Kum 774 kum takciang in Charles in Rome thubuai abuaipih laitak in Saxon minam pawl in honglang do leuleu uhhi. Tuatak ciang in 775 kum takteh Saxon minam do hongkipan thak kik in, hih tung in minam tampi tak hongkipia uh hi. Tuaban ah gammial nasem​​ (Missionary)​​ tampitak Saxony ah koih in, Khirstian biakna suahsak ding zong ngimna lianpi nei hi. Ahih hang in amaikum kik ciang Saxon minam pawl leh Lombardy te in langpan​​ (tapong)​​ na hongsem kik uhhi.

 

A masapen in Lombardy lam manawh in hongpai pah in, langpan na​​ (tapong)​​ te hongkhawl takciang in Saxony lam hong manawh leuleu hi. Hih tung in, Saxon pawl tawh hongkido khollo bilbel uhhi. Mitampi tak Khirstian ah honglut uh aa, Paderborn mun ah kumpi nasep namun khat hong phuan khia hi.

 

Kum 777 kum in Paderborn ah Charles aom laitak in Muslim ukpi mi (3) hongpai hi. A mau auk ahi, Saracen ukpi ahuat mahmah nathu leh apaih khiat nopna thu te, Charles ii huh na alamet na thute hong gen khia uh aa, hih ukpi te in Africa gam pan in galkap phuan khia in, aphuatkhiat tua galkap te leh Charles galkap te kikop in Spain hong do ding uhhi. Hih thupen Charles inzong lemsa in thukim pih pah hi. A maikum takciang in Charles in Spain lam hong manawh in, ahih hang in muslim ukpi mi​​ (3) te ii geelna pen honglawhcing lo uh aa, Charles zong Saragossa lathei lo in hong ki lehkik ta mai hi.

 

Saxon pawl te in makai thak, na tampi asemthei Witikind hong nei uh aa, Kum 778 kum in langpan​​ (tapong)​​ nasep hongkipan kik uh aa, Rhine luipi gei Hesse mun ah phualsat in, khal hun hongtun takciang in Charles zong hite do ding in hongki thawikhia leuleu hi. Bocket mun ah Saxon pawl pen hong nop zawhmahmah leuleu hi. Saxony te pen Frank pawl in direct in uklo ahih hang in gam ukding aa, tavuan apiak te uh pen azum min ding in Frank min leh thuneih na pia uhhi. Tua ban ah Saxony gam pen gammialnasep na​​ (mission)​​ gam tuamtuam in khen hi. Siampi te lutsak in kulhpi te, biak inn te pen mun tuamtuam ah phut hi.

 

Charles in Saxon pawl pen Khirstian suaksak nuam lua ahih man in, athupiak te zong khauhthei mahmah hi. Tua athupiak te lak ah nihbek gelhkhia pak leng:​​ 

  • Kuakua ahi zong khirstian mudah leh pumpi kideek hun sung antan thunget azahpih te sih dan kipia ding hi.

  • Saxon minam sung ah, kua kua ahi zong, tuisawp na​​ (Baptist)​​ sangnuam lo aa abusim te pen sih thuken na kipia ding hi.

 

Tuaciang, tua teng ban ah​​ “a neihsa khempeuh laksak in, pawlpi ah piakhia ding” cih tezong akihel ahihi.

 

Saxon pawl in Charles thupiak pen thukim pih ding haksak sa lua mahmah uh ahih man in, hong langdo​​ (tapong)​​ kikta uhhi. Tuabang aa alangdo thuhkik nading in Saxon ulian pawl mi (4,000) in thahna thuak uhhi. Kido na mulkim huai mahmah in hongzom to pah in kum​​ (2) khitciang in Saxon pawl pen kiam cihtak in hongkiam ta hi. A makai pi pa uh ahi, Witikind zong tuisawpna​​ (Baptist)​​ hong sang thei ta in, Saxon pawl khempeuh pen Khirstian pawlpi sung ah honglut gai mangkhin cih ding hi hi.

 

Kum​​ (8)​​ sung lungnuam sin nuam tak in aomkhit zawh takciang in Saxon pawl in 793 kum leh 797 kum takciang in langdo​​ (tapong)​​ nasep hongkipan kik uhhi. Charles in zong honglang do kik pah vatvat in, AD 804 kum takciang in Saxon pawl ado hong zosiang ta in, Charles ukna gam pen hong nuam kik ta hi. Tua akipan in German nam khempeuh pen kumpi khat nuai ah hongom ta aa, pum khat hongsuak ta uhhi. Tuaban ah German biakna zong hongkiphuan khia hi.

 

Ki do in abuaiden keei hang un, Charles in gamsung ukna tuamtuam ah vaipuak​​ (tavuan)​​ zo mahmah in thu nei mahmah hi. Galdo mi hi in, thukhen siam mahmah khat zong ahihi. Hih pen athupit na diak khat zong ahihi.

 

Kum 778 kum in, Duke Tassilo III, Bavaria ukpi pa in lawmleh gual zong in, Frank te khutnuai ah omlo in, tuam om hongsawm hi. Tuahang in Charles in zong hongmangpah aa, golhguk nesim bang in mawhsak na thupia in, Bavaria pen ama ukpi sung ah koih hi. Tassilo kithu hualpih Avar pawl, atai​​ (pem)​​ kawikawi minam, Bavaria saklam aa om pawl hong do hi. Frank pawl in athatgai mang hi phial mai hi.

 

Pope Hadrian pen 795 kum in si in, Leo III in aza hong laih to hi. Leo in Rome ah langpang haumahmah hi. A diakdiak in, Hadrian panpih pawlte in, huasim mahmah uh hi. Kum 799 April kha hongtun takciang in, Pope in mipi makaih in, lam azuih lai tak in agalte in hong dovat mawk in, asakol tungpan in kaikhia in, khuaphawklo zahdong in bawlsia uhhi. A lawm leh agual te in hong honkia uh aa, siampi inn ah hongkoih uhhi. Khua hongphawk tak ciang in Rome pan hongtai khia in Spoletum mun ah Charles ii Commisioner tekiang ah bukna zong in hongpai hi. A mau te in Paderborn khuapi, Charles kiang ah hong paipih uhhi. Charles galkap te in Pope hong cing pah uh aa Rome ah hong paipih kik uhhi.

 

Rome pawl in Frank galkap te amuh takciang un lauthei mahmah uh aa, Harian pawl makai te pen, hongkipia uh hi. Ahih hang in Charles pen hongpai lo hi. Leo pen thu tang in kikoih lo in,​​ mawhsak inzong ki koih tuan lo hi. Hih hang in Khirstian gam te pen kua pen in uk ding ahi hiam ci in cihna ding theilo in hong om phot ta dih uhhi.

 

Hih hunlai in ukpi zalian pen​​ (Emperor)​​ Constantice VI pen, amin ah Emperor hi den lai mahtase leh Constantinople pen gamla pitak ah om ahihi. Tuaban ah Irene​​ (Emperor Constantine VI nu)​​ in Constantine ii amit tawsak in, ukna za zong suhsak cih thu om hi. Kua hiam khirstian gam uk ding Pa? Thu umlo te in Europe gam hong uk mawk leh kua in khaktan theiding ih hi hiam?

 

Hih bang aa buaina in gamsung hongtuam takciang in, Charles zong Rome ah hongpai hi. Rome khuapi sung ah tualsung mipi te buaina ngaihsut na mun hong bawl in, Pope bawlsia te zong kikoih dakphot hi. Ni nih khitciang in Pope Leo III in AD 800 kum khirsmas ni in, Charles pen Holy Roman Emperor ding in ukpi lukhu khusak ta hi. Hih nithupi ni in ah Charles in vaipuak​​ (tavuan)​​ thupi mahmah honglak kuul ta hi.

 

Hih hunpan kipan kum (14)​​ sung, AD 814 ciang Charles in agam zaimahmah pen, lungkim huaimahmah in hong uk ta hi. Gamgi tawhkisai buaina aom takciang in ata te in tavuan la zel uh aa, amah pen gamsung thukhen nalam, uk na lam ah hongki zang thei ta hi. A gampen zaimahmah in, Britanny leh Ebro pan in Elbe leh Theiss ciang, leilu lam tuipi​​ (North Sea)​​ pan in Medittranean ciang pen a ukpi gam ahihi.

 

Charlemagne in pilsin na pen thupi sa mahmah in, a thukhen na zumpi ah mipil misiam tampi tak kaikhawm hi. Hih mipil misiam te lak ah mangkang mi ahi, Aleuin pen pil mahmah, thanuam mahmah aa, Ukpi pa thudotpi​​ (Adviser)​​ na sepsak hi. Gamsung teng ah pilsin nasang phut in, siampi sang leh thukhen na zum tuamtuam te, a encian ding in Commissioner acihte un, en kawikawi​​ (check)​​ den hi.

 

Charles pen ahoihkhom bek lian na a ne mi hi in, a kithuahpih te ahih leh tuabangdan hi lo uh hi. Charles in khuapi sung ah azatpen ahi Aachen​​ (Aix-la-chapelle)​​ hi in, hihlai mun ah kumpi ulian te in, nek leh dawn aam theimahmah uh hi. Tanglai Rome khuapi bang dan hi ci uh hi.

 

Ukpi pa in a tanu tepen pasal aneihding uh phalvet lo hi. Ahih hangin na cimpian vua leh zong phamawh kei ci in gen hi. A mah ahih leh bel Zi laih kawikawi den in, Zi li vei nei man ahihi.

 

Charlemagne ii thukhen zumpi sung ah nasep tuamtuam asem, nasem mi tampi tak om in, tuasung ah mi khat ahi Einhard pen kum 795 kumpan na asemkhin sa hi aa, amah pen ukpi pa​​ tangthu gelh pa hi in, alaibu, Vita Karoli Magni sung ah hi bangin gelh hi​​ “Charles pen mi thahat, amel hoih, midang tesang in atunsang zaw, asan dan pen ama khuttan sagih aa sang hi in, asan mahmah hang in ataksa pumpi tawh ki tuak kilawm mahmah hi. A lu pen bemkim in, amit hahdan pen ciim hahsitset in, a nak guhpen sausim thampian in, asam pen kaang sitset in bitmahmah aa, hi cih et vatleng pen gualnop mel, maingap mel pua hi. A tut hun hi ta leh adin hun hita leh zahtak huai mel pua in, a ngawng lian in, atha hoihmahmah hi. A kal pen om chitchet in, pasal vaimahmah in, a aw ahih leh amah bang aa pasal thalian te aw ding in ngeihmahmah in ki thei hi. A ci dammahmah in a, ahizong sihkuan kum​​ (4)​​ sung ding khawng takciang bel ahih leh akhuasik den hi. A hun abei kuan lam takciang in, akhe langkhat pen kaai pian den hi”​​ ci in gelhhi.

 

Charlemagne pen aphat, apahtawi tammahmah in, laphuak siam te inzong ahat dan te, haksat na thuaknuam asak dan te, mi thu maan ahih dan te la in, lim phuahthei mahmah uh hi. Hun khat lai aa, agal ahi Saxon pawl in zong​​ “Leitung aa mi hangsan leh mihoih pen Charles hi, thu maan thutak, akem cing den mi ahihi”​​ ci in la phuah in, sa luailuai theizel uhhi.

 

Tuahun lai aa ahihngeizel mahbang in, kum 806 kum takciang in, atate thum ahi Lewis, Pepin leh Charles te kiang ah agam hawmsak hi. Kum 813 kum in Lewis pen Emperor ding in Aachen khuapi ah, ukpi lukhu kikhusak hi. A maikum January 814 kum takciang in Emperor mithupi, biakna akemcing pa pen kum (70) acin takciang in hongsi ta hi.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

www.zomielibrary.com

 

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related