BANGKUA-NUAM SUAHNA [ I ]
ZOMI PUPA TE MO LEI NGEINA
Agelh~Thang Siangh
Kitenna pen leitung piancil aa kipan Pasian sehna bang-a piang ahi hi. Nuntakna-nei khempeuh in A-nu leh A-pa neiciat uh hi. Tua A-nu leh A-pa te in kilamnaihna ding ukna kilunggulhna nei uh hi. A-nu leh A-pa kisawhkhakna pan aa, a piang phawkna lamdang pen in kikhenglah dongin kingaihna piangsak hi. A ciangtan omlo pumpi kinehnopna lungsim piangsak hi. Ahon aa kikhawl ganhingte in nupa-kop tuamneihlo uh hi. A tangtat khempeuh in nupa-kop tuamneih uh hi. Nu leh pa kikholhun om a, tuahun a tunlohin kilamnaih tuam tuanlo uh hi.
Mihingte pen Pasian limsuun aa kibawl hi-a, A-nu leh A-pa kizuihhun a tuamin neilo hi. Nupa kiten aa kipan pumkhat bangin ki-itin kilamnaih paisuak uh hi. Lumkhawmin nasephun kaal longal kikhen ngeilo hi. Nupa a suahna dingin kitenna bawlmasa hamtang uh hi. Tua pen mihingte’ thupitna ahi hi.
Mihingte kipi kiteng uh a, mantawh kilei uh hi. Thuciamna nei-in sagiltah uh hi. Mihing manphatna zangkhaizat mawklo uh hi.
Saizangta' Mopi Ngeina
Saizaangta'te in heel acih ciangin nungak heel gennuam hilo hi. Ahawh ahihkeh a leenglabek gen hilo hi. Mopii or Mo-vala a cinuam ahi hi. Tonzaangta' ten zawlheel acihpen Saizaangta' in zawlleeng ci leuleu hi. Saizaang Ngeina ah Mo-heel pen olsak mahmah hi. Lawm kingaisa ahihleh sanggam-muan nih leh thum khawng kuansak hi. Zu hiam, niangtui hiamkhat nekhawmin Innkuan sungaa Bangkua pabel tawh kiho a, a thukim ciangin kaikhia pah hi. Innkuanpih te muhna keelkong ciang bang kaih kul hi. A utlua kineih nuamlo uh hi. Tua nitak pen a lawmpa tawh lumkhawm pah lel hi.
Zuthawl cihte omsak selo hi. Nu leh Pate in tate lawmngai a theihleh Khuado, Sialsawm Lawm-an hun ciangin " zawl-an, zawlzu, zawlsa" ci-in khol uh hi. Khol cih ciangin a khongin pia, ngaihna lakin pia cihna ahi hi. Saizaang tate ngeina sungah zuthawl kholse lo a, a kingaisa ahihleh dot leh kaih thuahpah lel hi. Tuhun ciangin ngeina a hoihzawte kikawm kawikawi a, munkhempeuh tatdan kibang pianpian lel hi.
Moman piak hun pen numei lamte thu vaikhahna bangin kikuan hi. Banghang hiam cihleh man piakleh mosa gawh kithuah ahih ciangin, a kisam khempeuh kigin phot kul hi. Amau zaksakna thuza lo-in kimawk kuan lo hi. A kuante in zubeel lianmahmah pua-in thusung ding sanggam muanhuai khat leh bangkuapipa kithuah a, tanupi te in zui uh hi. Tua nitakin moman kipia hi.
A zing ciangin a uap sanggam teng tawh zubeel gol simsim puaciat a, innteekte kikaihkhop madeuh in vatung uh hi. Innliim dawhdan khangnungdung zui-in zubeel gualin leihpah uh hi. Khuang leh zam tatin lasa pah ziahziah hi. Tua pen a inntek lam kihel nailo uh hi. A kuante kipan khin uh hi. Ki-itna zui-in a kuante leh innteklam kidembawl pian veve hi.
a. Siang a nuam siang a nuam e, kalenna siang a nuam ee..
b. Lenna siangnuam ciin leh tuai aw khangsawnten ccin aa pha ee..
Pasal lam ahi a kuante in, a do ahi numei lam inntekte a pahtawina la ahi hi. Inntek a uapdingte zong damdamin hong kikaikhawm uh a, amau zubeelte pen innliim dawhdan saknung dung zui-in gual uh hi. Kipahtawina la ngentang tawh kithukin kidawng pah ziahziah uh hi.
a. Lia vakhang lia vakhang ee phungnuam aa lia vakhang e..
b. Phungnuam aa lia zinbang kakhak tusuan aw taang bang pha aw.
Mosa gawh pen phalnih suah a, a langtuakin hawm uh hi. Mokenin sengzing khat, sengvang khat, tuu khat, hei khat, sasengsin puanza khat, puasak uh hi. Lawmgawm a omleh sakha pia hi.
Nidanghunin Saizaangta' in Moman Ks 30 bek ngen uh hi. Tuhunin kiciangtan nawnlo hi. Mantam ngente kiphasak ci-in kilipkhap aa zukhamsulin kikawk thei uh hi. Moken zong aneih zui-in kikengsak hi. A kuante nitumma deuhin Mo tawh ciah uh hi. Bikhalaap a tun laitakin a Pa in thupha pia hi. "Pai un, pai un, tanu tawh hong kha ing, tapa tawh hong kha ing, cidam khansau-in miimza lam un, taangza lam un, sumnu sumpa lam un," ci-in phuisam kawmkawmin taiteh phih hi.
Molate Mo tawh a tun uh ciangin "hong tung ung ei, tanu tawh hong tung ung, tapa tawh hong tung ung, miimza tawh hong tung ung, taangza tawh hong tung ung, sumnu sumpa tawh hong tung ung," ci se uh hi. Zanthapai-in khuang leh zam tatin om uh hi.
Tonzaang tate ngeina
Eimau mun ciatah tatdan tawmtawm kilamdang hi. Tua sungpanin Tonzaang Ngeina pen pisuah zawdeuh hi. Christian huzaap in dausaklo hileh vangik mahmah zel hi. Ngeina pen ollua leh hawmthawh huai aa, giklua leuleu leh kuaman puazo lo hi. Ih Pu ih Pate thukhun pen amauhunin paubang om hetlo a, ciapteh cingsa kahihmanin hong suahkhia kahi hi.
Paisa....
Akuanten zu beelkhat luup masa hi. Paisa kici sa luangkhat gawh masaklohin Mo kiciahpih theilo hi. Tua Paisa man dingin Ks 4/- lui masa hi. Tua sumpen Saman zong kici hi. Paisa peekli a lui khit ciangin innteekte in vokkhat go hi. Tua pen Paisa a cih keileh Inntual-meikhuut kici hi. Inntual meikhuut lohin Mo kipaisak lo hi. Paisa man sum a tahlohin Inntual mei kikhuut lo hi. Saman= Ks 4/-
Sialkhupsa....
Mo leitawh thuahpah ahih ciangin, sialkhupsa ci-in innteek in vokkhat go hi.
Moman pen sialpi khat ahihleh ...... Ks 200/-
Sialpinuta a ngetleh.......................... Ks 250/-
Sialpi leh zabo a nget leh ................ Ks 300/-
cih bang himawk ahih ciangin vangik kisa mahmah hi. Kuamah kim in piapah zo lo uh hi. Aneihhun ciangin Sial hawlin a innah khumsak hi. Tua ahih ciangin sialkhupsa kici ahi hi. Tua vok a gawh pen sial hong khum un, cihna ahi hi.
Lamtaam..............................Ks 6/-
Mualkhup.............................Ks 60/-
Kanman................................Ks 30/-
Pu-man................................Ks 2/-
Minman............................... Ks 1/-
Nu-man............................... Ks 2/-
Tulpi or Siampipa................Ks 1/-
Sasengpua............................Ks 1/-
Tuhun summan tawh tuatleeng.
Ks 1/-...................................Ks 1000/-
Sialpi khat ...Ks 200...........Ks 200,000/-
Sialpinuta.....Ks 250...........Ks 250,000/-
Sialpi-zabo...Ks 300...........Ks 300.000/-
Kanman........Ks 30 ............Ks 30,000/-
Mualkhup.....Ks 60.............Ks 60,000/-
Mokhate in Paisa leh Sialkhupsa gan pum...2.
Puanbu or Puanzapi.........................................1.
Beel.....................................................................1.
Sengthak nam kithuah.....................................1.
Sasengsin............................................................1.
Tu leh Hei khattuak.
Sagawh Sakuangkhen
Apheimeibaang............Adeekguh phalkhat.
A iiktawn.......................A gilpi phalkhat.
A lianggel.......................Abil langkhat.
Akha phalkhat...............A ngoi kawnkhat.
A nungzui phalkhat......A sin sehthumsuah sehkhat.
Mokhate sahawm
Thallohpa...............Atel leh a sungkua namkim.
Sunghpi..................Atel sungnung leh a sungkuakim.
Tanupi....................A iik leh a sungkua namkim.
Tanu nauzaw.........A phuuk leh a sungkuakim
Zinkhak ..................A zungzui leh sungkua namkim.
Vok ahihleh sungkua namkimin kipia lo hi. A ngoi tumkhatta kizuisak hi.
Mopite hawmdan
Innteek.................A liangbit leh sungkua namkim.
Thalloh..................A tel leh sungkua namkim.
Sunghpi................ A tel sungnung leh sungkua namkim.
Tanupi................. A iik leh sungkua namkim.
Tanu nauzaw........A phuuk leh sungkua namkim.
Vok ahih leh a ngoi tumkhat tek.
Hih Ngeinate pen vangiklua sa ahih ciangin Christian a suahlawh kitam mahmah hi. Ih Pu ih Pate thukhunte imuh ciangin hoihlua a, Zomite khuak pen hawmthawh huai lo hi. Khangnote in ahoihzaw a kicingzaw-in puahto ding ahi hi. Hong ki-ukcipna hangin Zomite Pilna leh Ciimnate hong kinelhsiahsak toto hi."Tho un, Zosuan momno," Christian nuntak leh tuhun-khang tawh kituak ngeina kicingzaw ahoih semsem kisam hi. Ngeina pen nitum mualah a kiatsuk hithit bangin mang diaidiai hi. Ngeina thak tawh laihzo keileeng minamliante in hong khuupcipin kimang ding hita hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary

