A Kisam Zomi Numeite’ Awging
Agelh ~ Langh Khan Khual
Thupatna
Mihingte’ nuntakna sungah a man lote genna awging pen a kisam mahmah khat ahi hi. Bang hang hiam cih leh a man lo khat a kigen khiat loh ciangin a sawtna-ah a man le a dik bang kekin kisang thei hi. Tua bangin gen khiat ding pen Pasian’ deihna hi-in mi khempeuh vaipuak zong ahi hi. Ahih hangin a man thu khat genkhiatna pen hoih mahmah le manpha mahmah a, a lang khatah a gente adingin lauhuai mahmah leuleu hi. Hih thului sungah Pasian’ mizat Esther kumpinu’ awging le hangsan takin thu dik lote a gen khia Lady Meng numeinu’ awging tungtawnin Zomi numeite’ awging a kisapna i en ding hi.
Esther Kumpinu
Thuciam Lui sungah “Pasian” cih kammal khat zong a kihel loh hangin Lai Siangtho bu-in hong kihel pen Esther laibu ahi hi. Pawl khatin hih laibu pen gamvai politics laibu hi a ci zong om hi. Pasian cih kammal a kihel loh hangin a thu paizia pen Pasian’ deihna tawh a kituak mahmah ahi hi. Tua bek lo-in Pasian pen na khempeuh a uk Pasian ahihna le zawhthawh thu tawh a man lo-in geelna pen Pasian in phal lo ahihna kimu thei hi. Tua ahih manin Esther bu sungah “Pasian” cih kammal a kimuh lian loh hangin Pasian’ hihna vive kimu hi. A lamdang Pasian’ nasepnate kimuhna thubu ahi hi. BC 586 panin Jew minamte pen Babylon gamah saltaangin kum 70 bang om uh hi. Esther thubu sungah a piang thu pen Persian Emperor hong khangin Babylon minamte hong zawh uh ciangin Jews minamte hong uk uh hi. Tua panin Jew minamte pen Persia kumpi’ khut nuai tung leuleu uh hi.
Jew minam a mel hoih mahmah Esther numeinu pen hong kiteelin kumpipa’ zi hong suak hi (Esther 2:8 -9). Hih bangin Esther pen kumpinu hong suahna-in Pasian’ geelna khat hi gige hi. Hih hunin kumpipa Ahasueras in a nasem ulian dang khempeuh sangin Haman a kici mipa a lian penin koih hi. Tua ahih manin kumpipa’ uliante khempeuhin Haman zahtak mahmah uh hi. Esther 3 :1 na-ah Haman pen “Agagite” nam ahihna kigen sese hi. A nung thu i et ciangin Haman pen Israel mite a langpang nam khanggui pan hong piang ahi hi. I Samuel 15 sungah kumpi Saul in Topa’ sawlna mang lo-in Amalekites minamte sumaai khin lo-in kumpi Agag zong hing khawi hi. Haman pen hih bang khanggui pan hong piang ahi hi. Esther 2:5 na-ah Mordekai’ nung thu ki-at hi. Mordekai pen Saul pianna Benjamin beh pan hong piang ahi hi. Tua hangin Esther bu sungah a om thu pen Agagite suante le Benjamin suante kigalneihna zong kici thei hi. Esther’ pano Mordekai in zahtakna limin Haman’ mai-ah a kun nop lohna pen a lamdang hi lo hi. Tua hangin Haman heh mahmah a kumpipa holhthawhin Mordekai le Judah minam khempeuh thah maai ding a sawm hi (Esther 3:6 - 10).
Mordekai in hih thu piang khempeuh a theih khit ciangin Esther kumpinu pen kumpipa kiangah Judah minam bup a kithah loh nadingin a thumin sawl hi. Tua hunin kumpinu pen kumpipa kiang thu om lo-pi-in pai ding zong a thu baih ding hi zenzen lo hi. Thukhun khat bek om a sap lohpi-in kumpipa kiang a paite pen kumpipa in phalna a piak kei leh thah ding hi ziau hi (Esther 3: 11). Tua mah thei gegu-in Esther kumpinu in a minamte a itna hang bekbek tawh luang khamin kumpipa kiangah pai hi. Itna in hangsansak hi. Tua bangin a paina hangin kumpipa tungah thugen khuan nei thei a, minam bup sih nading panin suahtakna ngahsak hi. Tua pen Esther kumpinu’ awging hang ahi hi. Bang mah gen lo-in om leh a minam bupun sihna a thuak ding ahi uh hi.
Lady Meng
Lady Meng’ thu pen Asian Theologian C.S. Song in a gelh hi-in, nidang lai Sen (China) kumpite’ thuman lohnate a genkhia tangthu khat ahi hi. A tangthu pen a nuai a bang ahi hi.
Nidang lai-in Sen (China) gamah thuman lo-in a gilo mahmah le a lipkhaphuai Chinchi HunTi kumpi uk hunin thu piang ahi hi. Hih hunin sak lam Sen gamah a om ahi Han minamte in gal a sim zelzel hun ahih manin gam sungah nopna daihna om lo hi. Tua ahih manin kumpipa in gam sungah galte a lut theih loh nadingin a gam sak lamah kulh saupi khat lam sawm hi. Kumpipa in hih kulhpi lam nadingin a gam sungah mipil misiamte le nasem dingin mipi tampi tak thuneihna tawh sam hi. Mipite’ neihsa lamsa tampi tak zong hih kulhpi cian nadingin kizang hi. Ahih hangin tua kulhpi kicim pahpah hi.
Hih kulhpi pen kicim pahpah ahih manin kumpipa in a mipilte tungah a hang dong hi. Kumpipa’ mipilte in hih bangin tai tampi a pha kidalna a sau mahmah kulh lamna-ah tai sawm simin mihing khatta thatin a kha in cing leh kip ding hi, ci-in ngaihsutna pia uh hi. Kumpipa adingin mihing thah ding pen haksa het lo ahih manin tua ngaihsut piakna bangin hong sem hi. Kumpipa pen a kumpi gam kip a, a vangliat nading ahih nak leh mi tul sawm tampi a sih hangin phamawh sa peuhmah lo hi. Tua bangin kulh hong lamlam a, a kha un kulh a cing dingin kumpipa in mi tampi tak that hi. Ahih hangin a kulhpi kicim lai veve ahih manin kumpipa’ mipil khatin ngaihsutna piakik a, mi tul sawm tampite thah sangin Huan a kici mipa khat bek that leh mi tampi thah kul nawn lo ding hi. Bang hang hiam cih leh Huan a khiatna-in tul sawm cihna ahi hi.
Tua ahih manin kumpipa in a gam sung tengah Huan kici mipa a zong dingin a galkapte sawl hi. Huan pen kumpipa’ bawlsiatna hangin a nasepna panin a taikhia khat hi a, Meng a kici nungak mel hoih mahmah khat tawh kingai-in a kiteng ding uh hi ta-in mopawi hong bawl uh hi. Tua mopawi-ah galkapte in Huan hong muh uh ciangin manin kulh cianna mun adingin that lumin a luang hong phum uh hi. Lady Meng in Huan’ thulela peuhmah za lo-in lungleng khuangai mahmah a, sunlezanin kapkap hi. Ahih hangin amah pen numei lungkhauh mahmah khat hi-in, nuntakna haksatnate a phul ngam mahmah khat ahi hi. A itna thuk mahmahin Huan tawh a kikal vuah a thuciamnate uh bangmah in phel zo lo ding zahin khauh hi. Tua ahih manin Meng pen Huan zong dingin mual le guamte kantanin sing nuai gam mual lakah khual hong zin hi. A tawpna-ah Huan kithahna kulhpi hong tung hi. A gil kialin tawl mahmah a tua kulh tungah a pasal Huan a kiphum lam a theih ciangin hehnep zawh loh phial dingin nakpi takin hong kap hi. Lady Meng’ khituite in guntui bangin luang hi. Tua tengah nasemte in zong khasiatpih uh a kahpih uh hi. Vantungah mei hong kai-in khua hong mial a guah zong zu-in hong kahpih uh hi. Tua bangin a kahna-in kulhpi hong kicimin a nuai-ah mi guh bekbek om hi. Sen minamte’ ngeina bangin Lady Meng in a khutpanin sisan luangsak a tua guhte tungah a taksak ciangin a pasal Huan guh a thei hi. Tua panin a mahin zong hoih takin vui bawlkik hi.
Kumpipa in hih thu a theih ciangin a nasemte Lady Meng samsak hi. Kumpipa in Lady Meng a muh ciangin hoihsa mahmah ahih manin tenpih dingin khensat hi. Ahih hangin Lady Meng in thu thum ngen hi. Tuate-in (1) A pasal Huan a sihna hangin ni sawm li le ni kua sung phawkna thungetna a neihpih nading (2) A pasal a vui bawlna-ah kumpipa le nasemte a kihel nading le (3) Gun gei-ah pi (feet) sawl li le kua a sang tau khat a lamsak nadingin ngen hi. Kumpipa in zong Meng’ ngetnate bangin sepsak hi. Sihvuina hun a kipat ciangin Lady Meng pen tau sang tungah kah to-in, kumpipa le a nasemte le mipite’ mai-ah deih takin awng a kumpipa’ thuman lohnate khempeuh genkhia dikdek hi. Tua hangin kumpipa zong heh mahmah a, ahih hangin ki-ip teta hi. Lady Meng pen tau tung panin lengkhia a, kumpipa in manin that a, a sa sem nen dikdekin gun sungah paai hi. Lady Meng’ kha pen kham (shwe) ngasa suakin Sen gam khempeuhah tuni dongin a kha om hi, cih tangthu hong piang ahi hi. Numei’ awging hangin thu dik lote kithei khia hi.
Zomi Numeite’ Awging
Leitungah ngeina tuamtuam le biakna tuamtuamte sungah numeite’ dinmun pen pasal-te’ dinmun sangin kiniam koihzaw tek hi. Khristian biakna mahmahah zong a thupi lozawin kikoih hi. Lai Siangtho sungah numei sawm kua le kua om-in pasal khat a kihel nak le tua pasal siksanin a thu ki-at hi. Tua bang mahin Zomite’ ngeina sungah zong numeite kineu koihzaw limlim hi. Pilna le siamnate le hih theihnate ki-en khol lo-in numei sangin pasal pen a thupizaw, a pilzaw, a siamzaw le a hangsanzaw bang khatin kikoih hi. A kicingin hih thului sungah hih thu i gen man kei ding hi. Zomi pasalte sungah kipasalsak gemgamin innkuan a ding le gamlelei a ding phat tuamna bang mah a sem lo pasal thupi khol lo kitam mahmah hi. Tua hangin Zomite in numei neu bawlna paunak tampi zong kinei hi. Hihte in Zo ngeina-ah numei dinmun hong lak ahi hi. Tua hangin numeite amau le amau mahmah in zong numeite sangin pasalte mah dinmun a sangzawin ngaihsun uh hi. Tua pen ngaihsut khialh mahmahna ahi hi. Zo ngeina in numei’ sepzawk deuh ding le pasal’ vaipuak ahizaw deuh ding bek hong lak a, a niam le a sangzaw tuam om lo hi.
Hih bang Zo ngeinate hangin Zomi numeite a vek dektak phialin daii hithiat ding (silent) le numeisan khatin bang mah sem zo lo ding hi cih ngaihsutna pen kheng mahmah lai hi. Thu le la khat peuhpeuh kikhel nadingin numeite a kisam lo bang thei mawk hi. Kinawl khin thei hi. Kithupisak lo thei hi. Tua pen hi lo hi. Innkuan, ulenau, pawlpi le gamlelei kipawlnate-ah a dik lote a pholaak dingin numeite’ awging kisam mahmah hi. Amaute’ awgingte zong ngaih ding kisam hi. A man lote gen khiatna a om loh ciangin simmawhna le zawhthawhna tawh kizom hi. Numeite’ awging in Pasalte’ awging sang na ngawnin a muibut zawk hun om hi. Bang hang hiam cih leh pasalte theih loh le a ngaihsut khak loh thu tampi om ahih man ahi hi. Numei le pasal hihna nih ciangin kicinna lim (complement) ahi hi.
Thukhupna
Esther kumpinu pen a mel hoih mahmah ahih manin kumpipa zi hong suak hi. Tua hangin a mipihte sih nading panin a pauna awging tawh hon khia hi. Lady Meng zong a mel hoih mahmah ahih manin kumpipa in a muh ciangin ngai-in tenpih hi. Tua hangin kumpipa hoih lohnate le thu man lohnate gen khia thei hi. A mel hoihna zang siam hi. Amaute gel in a mel hoihna uh pukpih lo hi. Thangtatna, paktatna le siatna in zang lo uh hi. A hoihna uh kiphatsakna, mi nuainetna le mi simmawhna-in zang lo uh hi. A mel hoihna uh thuman genna-in nei uh hi. Zomi numeite zong khanglo-in numei san khat hi lel ing cih ngaihsutna satkhamin mel hoihna le pilna siamnate thuman a ding zat ding pen Pasian’ deihna ahi hi.
Etkak laibute
C.S Song, The Tears of Lady Meng: A Parable of People’s Political Theology. New York: Orbis Books, 1981.
Do Suan Mung, Lai Siangtho a Telhak Thute Hilhcianna. Yangon: Grace Printing House, 2021.
Walter Brueggemann and Tod Linafelt, An Introduction to the Old Testament: Canon and Christian Imagination, second edition. Louisville – Kentucky: Westminster John Knox Press, 2021.

