SIR ISAAC NEWTON (1641 – 1727 AD). Agelh ~ Timothy Simon Pau

Date:

SIR ISAAC NEWTON

(1641 – 1727 AD)

Agelh ~ Timothy Simon Pau

 

England gam sung aa om Lincolnshir khawk sung khuano khat, Wooolsthorpe a cih na mun ah a teng, Pi Hannah Ayscough in, Kum 1642 Christmas ni in, tapa nauno khat hong nei hi. A pasal Isaac Newton pen, tua​​ ma kha thum lai in si khin ahih manin, nau no min ding​​ in, a pa min mah puasak in Isaac Newton hong phuak uh hi. Tua hun lai tak in, hih nauno pen kum (85) sung dam ding aa, leitung ah scientist mi thupi mahmah in ki ngaihsun ding hi cih, ki um mawh kha vetlo ding hi. A suah ma in a pa in sihsan in, kum (2)bek aphak in a Nu in pasal dang neihsan ahih manin, Newton pen a pi in kem in, it mahmah hi.

 

Kum 12 hong cin takciang in a Pi in Sanginn ah paisak pan hi. A kipat cil lam in naupang dop luat te mahbang in lai hoihtak in hong sin nuam lo hi. Tuabek hi lo, naupang dangte sang in lungsim hatlo leh nuainung zaw ding in ki ngaihsun hi.

 

Pu Stoke’​​ sang ah pasal naupang no khat, a ma sang aa ahat lo zaw te a simmawh thei mahmah khat om in, tua naupang pa in a hon ding U zong nei lo, Piteek khat’​​ kep leh a it mahmah Newton pen hong sat sawm hi. Hong ki tawng vat mawk uh aa, Newton in hong leh sat zaw sawp hi. Tua a kipan in Newton’​​ lungsim puak dan hong ki lamdang lian pah in, amah leh amah kimuan na hong nei thak in, lai zong hongsiam mahmah​​ aa, lai sin zong nuam hongsa mahmah ta hi ci hi.

 

Newton in kum​​ (2)​​ bek lai hongsin man in, a Nu lawmpa​​ (a Pa kik)​​ Barnabas Smith hong si vat mawk hi. A inn leh a lo, a neihsa van khempeuh kep ding pen Pi Hannah ading in haksa lua mahmah ahih manin Newton pen Sang pan in hong la khia in, na hong sem sak ta hi. Hih hun lai tak in, Newton kum 14 bek pha pan in,​​ bawngcing​​ kawm mah in laisin den hi.

 

Pi Hannah in a tapa laisin nop dan atheih hangin, Sang akah ding pen lemsa thei vetlo hi. Newton’​​ Pu, William Ayscough, Cambridge Trinity College member in Newton laisin nop dan hong thei in, hong heh pih mahmah hi. Tuaciang, a nau nu Hannah​​ kiangah,​​ a tapa sang akah sak theih na dingin hong​​ genpih hong​​ zol bawl in hong zol​​ zo​​ sam hi. Tuaciang, Kum 1660 takciang in Newton in zong laisin hong zom thei ta hi. Kum 1661, June 5 ni in Trinity College, Cambridge ah lai sin hong zom to ta hi.

 

Newton in Kum 1665, January kha tak ciang in Bachelor of Arts​​ (B.A)​​ lukhu nelkai​​ (Degree)​​ hong la-in, hih lukhu nelkai a lak ma kumthum lai in tenchia​​ (mathematic)​​ siam mahmah ding in ki um mawh hi. Kum 1665 sung in​​ “binomial theorem”​​ a cih hong mu khia khin hi. Hih khit zawh deuh ciang in​​ “fluxion”​​ ci aa min apiak, tu laitak aa​​ “integral calculus”​​ a cih uh pen hong mu khia leuleu hi. Tuatak ciang in, namkhat​​ ‘volume’​​ sin dan zong hong mu khia leuleu hi.

 

Kum 1666 takciang in hi bang in hong gelh hi​​ “Fluxion pang langkhat ka kankhia aa, tua kumsung mah in hup na (gravity) in Khapi (moon) pai na lampi te zong ki hel ding in ka um hi ….. hih khempeuh, kum nih sung 1665 pan 1666 sung hun bei in, hih kum nih sung pen kei aa ding in hun thupi mahmah ahi​​ hi”​​ ci hi.

 

Philosopher mithupi, Voltaire in Newton tawh kisai a gen na thu ah Woolsthorpe huan khat sung ah a pai laitak in apple khat atung pan in lei lak ah a kiat suk a muh na hangin, a na muhkhiat min thang mahmah ahi​​ “the law of universal gravitation” (van leh leitung hup na dan)​​ tawh kisai ngaihsut hong kipan sak hi, ci hi. Hih pen mi​​ pawlkhat in um khial uh aa, ahih hangin Newton a muh uh ciang un,​​ hih French mi thupi pa in a phuah tawm thu a hilh ding in up huai lo hi.

 

Hih thukhun​​ (universal law of gravitation)​​ zang in khapi leh vantung aksi (Planet)​​ te om dan, a lungsim sung aa a​​ ngaihsut na te hilhcian a sawm masak pen kicing zo taktak sa lo hi. Kum 1667 takciang in Newton pen Cambridge ah hong ki leh kik in, Fellowship of Trinity a ding in na sem hi. Kum sawtlo khat sung​​ in, mual mong et na te, khua vaak​​ (light)​​ om dan te leh maan et theih na bawl dan ding te sin in hun hong zang hi. Kum 1668 takciang in a reflex ting telescope masa pen hong bawl khia zo hi. Hih et na zang in Jupiter leh akiim aa om aksi ki heihei​​ (satellite)​​ te hong mu khia thei ta hi.

 

Kum 1669 in, Trinity College ah tenchia​​ (mathematics)​​ professor, Barrow pen hong khawl in, hih mun awng ah a sem ding in Newton ki la hi. Kum 1671, January kha in Royal Society member ding in ki teel khia hi.

 

Newton in na dang tampi tak mu khia mah tase leh, gravitation tawhkisai a muh khiat pen, min than pih mahmah ahihna​​ ki tel hi. Hih na a muh khiat tawh​​ kisai a kician tak in hilh cian na dingin bang na hiam a zat cih bel ki thei lo hi. Kum 1684 takciang in Halley in Newton​​ laibu aa bawlkhiat ding hong ngen hi. Kum 1687 takciang in lai gelh​​ na set tawh hong gelh khia uhhi. Hih laibu sung ah vantung leh leitung​​ (universal)​​ sung aa om aksi te, ni leh kha te leh ih om na leitang te, huih lak ah aom dan te pen Newton in hoihtak in hong hilh cian ta hi.

 

Kum 1692 pan ki pan in 1694 ciang Newton in natna buai huai mahmah khat hong nei hi. Hih hunsung in science a sin na zong hong khawl phot kul ta hi. Ih mu thei lo in, zomi ten​​ “lungsim buai”​​ ih cih dan in hong om hi. England bek hi lo, Europe gam khempeuh ah lungsim buai kibawl na zato​​ (mental hospital)​​ om dan in ki gen sam hi.

 

Kum 1695 takciang in hong hoih kik thei ta sam in, sum tang bawl na​​ (mint)​​ mun ah en cian makai​​ (warden)​​ ding in ki la hi. Kum li khit ciang in,​​ “Master of the Mint”​​ (Sum tang bawl khiat na mun ah makai pi)​​ dingin ki la leuleu hi. Hih na sep pen siam mahmah in, a mah bang dan aa asiam midang om lo hi ki ci liang hi. A sih dong in hih nasep sem​​ suak​​ hi.

 

Isaac Newton pen kum 1689 in​​ university’ tangmi​​ (palai)​​ ding in Member of Parliament (MP) ding in ki tel​​ ding hong hi khin hi. Kum 1701 in MP ding in hong ki teel kik hi. MP a sep sung in parliament ah nasep ding tam thei lua mahmah ahih manin, Science zang aa na sin ding hun hong ngah thei nawn mel lo tuam pah hi. Ahih hangin science lam tawh​​ kisai a ngaihsut na pen hong khawltuan lo hi.

 

Kum 1703 takciang in Royal Society President Anne in Cambridge University​​ ah hong hawh​​ aa,​​ tua hun lai in a​​ thupi mahmah​​ khat​​ Newton pen mithupi​​ (Knight)​​ hih na kipia hi. British ukpi te in, mi siam leh mipi ading aa na sep hoih asem khia te ki pahtawi na ding in Knight hih na ki pia den hi. Hih bangdan pahtawina thupi aki piak ciang, a min mai ah​​ “Sir”​​ ki koih den hi. Isaac Newton zong pen Sir Isaac Newton hong hi ta hi.

 

Kum 1727 kum kipat lam in hong dam vet lo in, March 29 ni takciang in leitung hong nusia hi. Hih mi​​ thupi pen London mi​​ thupi te hanmual​​ “Westminster”​​ a cih na mun ah hong phum uhhi. Hih mun san ah, kum 1731 in a mah​​ aki phawk den na ding a lim ki koih hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related