Ih Tu Ih Tate Hong Phawkkik Sak Thu Pawl Khat
US ah Ka Muh Khak Thu Pawl Khat (Azom)
Agelh ~ Awn Za Pau
Tu kum ka innkuanbup un summer vacation paina lah kinei zo lo hi. Bangbang ahi zongin khangluiten ‘Gultawng a Tawbingg’ acih bang dan a, inn sung bekbek a om cip den keei ding zong lungsim hong navaaksak hetlo ahihteh ci’n July 3, 2023 ni zingsang nai 9:30 khawng in Tulsa pan mawtaw tawh nai khat sung khawng a sawt a paina Blue Hole Park, Salina Oklahoma acihna ah ei pau mah ci pah lel ni, pinic ka va pai uhhi. Tua ni pen khuahun 100F bangin lum in huih zong nung mello hi. Kei lah tua zingsang Sani leh Nipi ni lo buang ka pai ngeina gym ah a paikhinsa ka hih tawh tui lakah tute tate tawh ki-ommai dingin ka pai sese nawn kei a, kei lo buang ka tate leh ka tute teng tui sung mahah pai in va kimawl ngeiingaii uhhi.
Kei bel singlim nuai ah puantutphatte tung ah tu in ‘news’ tuamtuam ka ngaih khit phitphet ciangin Youtube sung a, ka la deihte: ‘oldies but goodies songs’ late a banbanin kuamah nawngkaisak lo in blue tooth tawh ka ngai hithiat a, ka lung akim petmah lel hi. Kamnu lah ka tanu Lun a sangkahna leh a nasepna pai kul ahih manin, ka tunu Sian Huai a kep tawh hong pai thei lo a, kei guak bek mah a om giugeu ka hihi. Adik bilbel na khatah ka vante uh gampa/lopa tung ah ka phual koih zeekzaak uh ahih manin, guta laang mahmah cih ahih loh hangin, van cing muanhuai mahmah khat ka hi kik bilbel hi. Mi zong a awnna om lo phial zah dong dingin mun citengah phualsat ngeiingaii uh hi. Pawl khatte bang puanbuk kengin zan khat zan nih a tam zong om uhhi. Amau phualsatna tekah sun an ding BBQ khawng a emem aw, bang aw…amau utthu bangtak tek in gamtang uh in manlah thei mahmah uhhi.
Tawl khat khit ciangin ka lawmte a banbanin hong ciah ditdit hi. Tui sung pan a hong taikhia ka tupa Pau Suan Kim KG kah leltakpa pen ka khawlmun uh kheng valval in ka zunsuak awng koi-ah om hiam ci’n apa Sya Kap kiangah ah dongin zuntha dingin va pai suak pah dildel uhhi. Kei zong hong tun kik ciangin hih zuntha lel ding awng va naii tektek lam dang kasa simsim gige a, apa kiangah ka dot leh, ‘Bualtui sung pek a ka zun suak cia hong gen hi a, tui sungah tha suk pah lel ve, tui luanglai hi lel hi ven ka cih leh, a lu pei balbal bek thamlo in mikang pau in, ‘I know, I hate that idea’ “ Tui bualna sung(swimming pool) ahih loh lam thei mah ing, ahiang tua na ngahsutna sang thei mahmah keng’ hong ci in hong mang nuam mahmah lo hi, hongci hi. A kammal zat mahmah zong naupang kammal hetlo in ulian mipicingsate kammal zat dan hi pah ngeu lian mawk hi.
Tua a awng paina uh zong, a tawntung a, kizang ding a, hoihtak phatak a kilam hi lo hi. Tui zat ding zong om lo a, awng paikhinsa na tam khin leh zong namsia mahmah hi. Amah zong agei a tun ciangin kihhuai(disgusting) sa in, ahih hangin a pua lam a, athak ding ut lo in a sung mahah tha veve hi. Naupang ahih hangin a pua lam a, thak ding pen kilawmsa lo in a sung mahah a tha teitei ahihi.
Hih thu ka zak limtakin ka khuak sungah ngaihsutna tampi tak hong kibehlap daudau hi. Hih pen mikang pau in ‘ethics’ a cih ei pau in ih zuih pah ih zat pah ding a, kituak akilawm mahmah penpen, omzia tatzia pauzia gamtat zia ding, hih dan na hi mawk mah veh e, amah tun KG hi pan bek a, a sangah a siate’n om dan khawldan ding akisam khempeuh aneng atawng a, ana hilhhilh khin na hi mawk mah veh e… ka ci pah sim giugiau hi. Ka kidot phatphat uh ciangin amau omna apartment tuibualna (pool) sung zongah, kua mah’n hong thei kei nan cia ci hetlo in, zun a na tha ngam ngei hetlo pah mah na hi gige hi.
Ka tupa kammal zat leh ngaihsutnate ka gawmtuah ciangin kei neu lai a, ka gamtatzia leh ih nu ih pate hong pattah zia, ih lawm ih gualte tawh ih kampau ih luhek dante tawh teh theih vet ding bang hi deksuai lo hi. Tua tawh kizomin ih Zomite pian zia ka ngaihsut ciangin 1900 ma, mikangte hong uk masiah ih nuntakzia pen ‘stone age’ leh ‘iron age’ kikal phialmah na hi lai mawk hi. Mikangte hong tun ciangin zong midangte a uk danin zong uk dingin hong seh ngam nailo lai uhhi. Cihnopna ah kuamah phak ngei naii lohna gammang tulak sung a om, ganhingte bangmahin thuhilh photin hong zual bawl masak phot kul asa na hi mawk uhhi. Tom gen mahmah pak leng WWI (World War I) ciang a France ah Labour Corp. a ih pai ngawngaw bek ciangin ih mit akihong pan ahihi. Tua zawh WWII (Wolrd WarII) hong tun petpet ciangin ih gam ih leii ngiatah 1942 kum ciangin Japan gal hong tung a, tua pan khan lawh nan ih nei tuam zaw deuh hi.
Ih gam ih lei pen a mun hoih lohna mun, mual leh guam kithuah liapluap na gam leh leitang na hi ta lailai hi. Ih leitang mahmah zong sip sitset lo in, guah tam leh akicim baih ding nam vive na hihi. Leisung sumpiang acih lah om lo lailai hi. Tua cih thadah nap hawk kha ding uh hiam cih thei keng, mawtaw lamtungah ih phah ding suang sak mahmah zong ih gam ah tampi om lo lai hi. Kei theih ban na ciangciangah Sialtang naak gei aa suang tawhna (quarry) lo buang mundang ah zat theih ding acip mahmah leh a sak mahmah suang agina a sana om mel lo hi.
Ih gun neih sunsunte lah gunkuang tembaw zat theih dingte na hi lo lai hi. Ih gam pen a tung a ih gensa om mah bangin, Mikang kumpite hong tun ciangin ei Zogamah kumpi ki-ukna koih theih nailoh ding zah dongin ngaihsun uh a, (Un-administered Area/Territory) ding a, sawtveipi mah hong ciamteh masa phot uh ahihi. Kum 1896 ciangin Chin Hills Regulation ci’n zuih ding thukhun hong bawl uh a, tua tawh hong uk uhhi. Kawlgam in January 4, 1948 ni suahtakna ih ngah leuleu ciangin Zomite Ngeina tawh kituakin Chin Affairs Council pan zuih ding Thukhun - Chin Special Division Act kibawlthak leuleu a, 1896 a The Chin Hills Regulation pen kizang nawn lo hi. Tua Chin Special Division Act mahmah zong March 2, 1962 akipan kizang nawn lo a, Kawlgambup Upadi vive kizang paisuak ta hi. Ih Zogam zong Chin Hills kici nawn lo in Chin Special Division in min kikhel hi. Burma Socialist Programme Party (BSPP)te hong uksung January 4, 1974 akipan ei a’ding ei leh ei a sep theih ding bangmah phattuamna ih ngah naii tuan loh hangin amin pongpongin Chin State hong kipia pan ahihi.
Tu-ma kum za khat val lai thu tawh kong kalvalh dihdihna pen, muh theih khinkhai theih ding a, kong pulaakna pak ahihi. Tu dong mah ih Zogam ci kei ni, ih Kawlgam bup ii ngaihsutna lungsim puak(mindset) pen, hih a khangtosa Europe leh nitumna lam gamte tawh nakpi tak a, ih kikhaih lai dan akilanghsak nuam ka hihi. Hih ka tupapa lungsim puak pen KG pan kipan asia asiamate’ pantahna dan uh hi a, tan 4 pan high school ciang dongah amau level tawh kituak in, US tangthu a tuamtuam zong ahilh tangtang uh ahihi. Ahi zongin laisimin lai lotngah cih tawh kihilh lo uhhi. Pre – KG, KG leh Grade I ciangciang bang limsuaih vive tawh pantah uhhi. USA ah Pre KG to KG, Ist grade to 4th grade ciang pen Elementary School kici hi. Tan 5 pan tan 6 sinna sang pen Intermediate School kici in, tan 7 pan tan 8 sangte pen Middle School, ci uhhi. Tan 9 leh tan 10te pen Junior High School ci uh a, tan 11 leh tan 12te kahna sang pen Senior High School ci’n na khen diudeu uhhi. US citizen khat ahih leh theih hamtang dia kilawm asak uh, American History, US policy, US Culture cih khawng a veksek a, a thei dikdek ding aa, kipantah uh ahihi. Tan 12 a man uh ciangin a kum lah a tam zaw kum 18 mah cing tekta uh a, vasa bang hi leh amah leh amah an zong a, a utna peuh a, a lengthei khin din mun tawh kibang a, apicing khin theithei dingin a bawl khin gai dikdek uh ahihi. Hih kipattahna leh lai kihilhnate tutawm a zat hi lo a, a beisa tu-ma kum tampi lai pekpek a, a na patsa uh ahihi.
Ih khantoh loh vaii mah tawh kizawitawnin, ei kiangah zunsuak eeksuak ih om leh lamgei lamnawl sawl lakah kinawn ziauziau hi. Pasalte in lamnawlah dinsa in pik ziauziau uh hi. Ko neu lai bang nupite in a niksing uh tawh dinsa in zuntha uhhi. Hi lamah mawtaw vive tawh khual kizin a, lamnawlah thak ding peuhmah ngaihsut in kinei kha peuhmah lo in, awng omna mah kizuan tangtang hi. Ih paipaina ih tuntunna ah datsi thun theihna, anneek theihna, awng paitheihna leh giah theihna zinbukte omna theih dingin kul asaksakna uah na suang tengtangh uhhi. Tua hi a, nuntak zia pen ei gam ei lei tawh van leh leii a kikhai taktak mah na hihi.
Tua leh, thudang khat tawh zomsuak lai leng, Tulsa khua sung mo pawi simna mun khatah Yangon division Nyaunghnitpin a, huan ka khawhpih ka it mahmah Pa Nang Zam Cin (Nam’ Cin) tawh ka kimu kha leuleu uhhi. Kimu kha bek hi lo in Monaco Park acihna apartment ah ka tengkhawm ngei uh a, ka kiveeng leuleu uhhi. Tapa meel hoih mahmah amin Tg Za Khual nei uh a, tua hun lai in kum 3 kum 4 pha pan ding hi. Tu in ahih leh tan 11th tungta a, tangval mahmahpi khat hi khinta hi. Tg Za Khual vaii ka kidotna tungtawnin, thucin thutang ka kidotna teng un, tate zi ding ta ding, kei a’ in tute zi ding ta ding mah ka kikum kha dihdih uhhi. Amah zong Zo mo mah deih zaw sim gige ahih manin, a sangkahna ahih kei leh avahna a ciahna ah Zo numeite tawh kitheihpih a nei kha tam cia azia dotddot sim hiuhiau ciangin, Zo numei ommel lopi, Zo numei lo numei tam peuhmah hi lo maw hong cihsan ziauziau vial ci hi.
Amau kammal zat dan ih ngaihsut ciangin a it a ngaih a lungsim kituakpih a hih nak leh amau aminam asa namin teeltuam neih tuak het lo uhhi. Zo numei zi a neih sese ding zong ngaihsut in neih tuak lo lai uhhi. Ei mi mah zi in nei in va ci tentan leng zong mi deidan mahmah hi teh (racist) cia ih tu ih tate mahmah in hong mawhsak nuam zaw bungleh ding dan uh hi zaw lai uhhi.. Tua hi a, US kumpi in ih tu ih tate pen nungsang ciang a, gam leh lei ai ding a, nasem silbawl dingte – amau a pil a siam vive in hong piang leh ih gam ih lei hau in lian in pil in khangto semsem ding cih ngimna nei ahih manin, ih pil ih siam ding ih cidam ding hong deihsak mahmah uhhi. Khangnote pen gamsung a piang suangmanpha bangin ngaihsun uh a, ei a nu apate zong sangin hong limbawlsak zaw lai uhhi.
En’ ih tate pen ei ading bek, ih sanggam meltheihte leh ih minam a’ding bek in ngimna ih neih bang hi lo-in, US gambup a’ding ngimna tawh kisam asak teng na koih dimdem hi. Gentehna in ei Kawlgam cih thadah, ei nisuahna lam a teng Asian sangte ah, Counselor sem ding cih khawng kikoih nai lo hi. Sang naupangte lakah zong a siate in na encik gige uh a, om dan khawldan gamtat dan maan a sak lohte, a sang uh a, Counselorte kiangah amin sazian pia in na ap tanghtangh uhhi. US kumpi in khangnote pen gam leh lei a’ding a, akizattheih loh ding paammaih sa mahmah uhhi.
Ih tu ih tate pen a sangkahna pan na thu zawh khin mahmah ta uh hi. Nu leh pate in ih tate thu ih hilh ciangin, a zaknop theithei kammal leh a san theihtheih ding athu paizia zong ih khinkhai mahmah kul ding hi. Ih tu ih tate ahih gegu uh hangin, thu ih mop nop ciangin, amau san theih ding a, ih gentheih ding kammal hoih kantel masak huai mahmah hi. Tua hi kei leh ih mop zahzah valh thei lo in thalh kik pahpah ding uh a, kisongsawlawi bungleh zawsop ding hi.

