TAANGPI leh LEIPHIL, TAANGPI THU leh HEILUNG KIKEEK ZOLO
Agelh ~ Awn Za Pau
Amasa phet in hih atung a ih thulu in bang gen nuam hiam cih a deihna ih theih masak kul dingin ka um hi. Tua ahih ciangin Taangpi leh Leiphil akhiatna kong gen masa ding hi. Taangpi leh Leiphil akhiatna: Taangpi a cih pen taangpi taangta acihna hi a, gamsung a teng gammi nupi papi,nungak tangval, numei pasal naupangte akipan a khempeuhte acihna ahihi. Leiphil acih pen leivui lah ahi lo, lei pua tham pan a suang neuneunote leh leinenh te kihel pen leiphil kici ahihi. Tua ahih manin hih munah taangpi leh leiphil pen akibang akiva-laak hi cih deihna tawh hong zang khawm ahihi.
‘Heilung Kikeek Zolo’ acih pen, Zopau veve in akhiatna gen kik leng ‘Heiga leh Heitang Kitongkhia Zolo’ acihna ahihi. Ih thulu ih sim ciangin anih in a tuamtuak ahi teelteel dingin kingaihsun masa ngeelngeel ding hi. Ahi zongin tua bang na hi lo zaw hi. Adeihna akibang akihualkhawm mah na hi gige hi. Akitel zaw deuh dingin ih thulu khiatna in a nuai a bang ahihi.
Taangpi Leh Leiphil:
Leiphil tawh kitheh leng liamna baina a om zawh loh mah bangin, makai ding om lohna ah taangpi in lungkim lohnate ih otot ih gengen hangin mui bun zolo cihna hi. Ahi zongin makai muanhuai mahmah khat peuh in hong gawmtuahin lom khat in pang leng gualzo mahmah ding hi hang…
Taangpi Thu Leh Heilung Kikeek Zo Lo:
Makai ding omna munah taangpi deih taangpi thukimna kua mah in nial zo lo cihna hi.
(Source: – Laibu a Akisuahkhia nai lo, Khutlet Paunak leh Thuciinh Namcin - Hand Book of Selected Proverbs, Quotes & Sayings – Agelh: Awn Za Pau Paunak dawng 1966na leh 1967na)
Taangpi leh Leiphil:
Tu laitak a Zomite dinmun linlian tawh akibang ahihi. Ih gensasa ahi ta zong ih thulu tawh kipehin gen kikkik leng, Zomi sungah biakna pawlpi tam acih in ih tam hi. Tua mah tawh kizui in biakna nasem sia zong ih tam hi. Ih tam mah bangin thusuak la suak nei zong ih tam hi. Online a thugen lagen zong kitam hi. Laisiangtho khat bekmah pansan tek a om gegu muhna atuamtuam upna atuamtuam kisel kiphinna zong adildilin om hi. Hihte khempeuh va ngai kawikawi kha le hang, ngaihsutna picing nai lo muhna kicing nai lote adingin, a lungsim uh palau sak thei kha mahmah dingin ka muangmawh hi.
Leitung gam leh leii vaii ah ci leuleu leng Zomi a it ciat vive kim lai, itna dan kibang lo in muhna atuamtuam ih nei tek hi. Muhna a tuamtuam a om mah bangin makai lubawk a tuamtuam kiguanin ih diang sesu hi. Tua makaite huhau in biakna lam a ih mite akinensuahsuah mah bangin ih mite leiphil bangin kithehthang mangg khinta hi. Kipawlna atuamtuamte leh thu kizakna media a tuamtuamte zong en kikkik phapha leng amuihmuih khin a om mah bangin adang pawl khat zong a selkik zo nawnlo ta ding amit suaksuak ta ding dinmun vive tungtung ta uhhi.
Tu laitakin ih Kawlgam ah gamsung ahi a, gamdang ahi zongin, ih gam abucing khantohna ding vaii thupi mahmah kikup ding khat hong om leh politics, culture, economics, cih akipan makai khat hong ngen leh tua thute akuppih theih ding kua ahi ding hiam? Khantohna dawl a tuamtuamte ngimna leh gelkholhna ih nei khinta hiam. Keima muhna pakah akiseh thei lian ding akilawm akituak ding kuamah om pak nai lo lai ding hi hang. Kisehsa om leh zong akisehpa/nu in Zomite tangin a gen dingte a thei takpi ding hiam.
Zomi sungah kipawlna pawl khatte in kum 5 sung khawng kisatsuah ngeiingaii in tua zawhteh hong khingin hong daipah takpi ta lel uhhi. Sem zo akisak nawn kei uh leh zong khangno akin velvel muanhuai ih sakte liangko ah suan pah thei leng ahoih ding lam ngaihsun kha manlo in, ei mau mah in sazukki puak in ih pua veva niloh kha thei hi. Tu hun diakdiak ciangin hunsia khuasia paulamin bangmah akisem thei lo dingin ih ngaihsun kha hi hang. Tua hunsia sungah sep theih ding zong, a zon in zon bawl taktak hi leng a om lua pha mahmah ding ahihi.
Gentehna pak in gen ni. Gentehna (1):
Zomite Khuado thu genni ci leng Zomibupte khuado pawi ahuam gai theithei dingin kantelna leh thukimna tawh akipuah dildelsa a om hiam? Khatguak bek ii deihna leh geelnate hi lo in kipawlna khat peuh pan a, thukimna tawh kikhensat hi leh muibun mahmah pan ding hi. Khuado thu akigelh thuluiite khawmtuahin ih muan ih suan pen khatin akim theithei dingin honggawm tuah masa ding a, tua zawh ciangin upa dangte in entelin a thukim uh leh tua tawh akikhensat ding ahihi. Zokha tawh kisai thukimna khat bel om khin tham leh kilawm kasa hi. Kei kiang bangah Zokha tawh kisai nam 4 – nam 5 dong na om lai zen mawk hi. Tua mah bangin nipi khat sung a nite min cih khawng zong akician a ih neih nai kei leh ih sep tohtoh dingin hoih ding hi.
Gentehna (2):
Zomite tangthu tuanthu ahi zongin, khanglui mi masate late ih sim khak ciangin ahi zongin, tangthu kitukalh atuamtuam leh la-mal kibang sinsen a phuak khat bek hi lo in nih bang thum bang phialphial om thei lai tazen mawk hi. Tuate tawh kisai leh adang thu dangdangte tawh kisai hih sungah kong pulaak kei phot tadih ding hi. Ahi zongin kuamah zakdah ding ahi lo thu khat ah; ‘Saizang khuapi a sat Thawmte Mang, Mang Sum inh dawimo a neih tak ciangin sial hau mahmah a, amasate sialkong a tun ciangin a nunungte Khumvumh ah om lai hi’ cia akigelh ka sim kha ngei hi. Khumvumh pen Saizang khuapi panin ganhingte tot theih ding lamdawt akizui zongin tai 6 tai 7 sangin tawmzaw het lo ding hi. A maan taktak Saizang khuapi sung mah a om ‘Lawmmual’ acihna mun ahihi. Lawmmual pen Pu Mang Sumte inn pan tai khat pha zo lo ding hi.
Tua bang ngeiingeii in tangthu tuanthu dangte zong a maan pen ding, cihte tel kan pha mahmah kik ding hang a, nidang ciangin tua ih kansa ih thukimsa tangthu tuanthute ih tu ih ta khang dong a, ana ciapteh theih dingin laibu in bawl ding hi hang. Ih gam hong hoih a, ei lai ei pau zong tawh sang ah sintheihna hun ih ngah ciangin, sang laisinbu a kizangthei ding dong a gelna ih neih ding kisam hi.
Hun khat lai in ih gam ih lei ahi Taingen kim tengah bengh kicing ding ci in hong thang henhan a, ih sanggam Falam leh Haka township sung ate kiang pan maw cih cian nawn keng, tangpi thukimna mah pansanin thunei kumpite kiang ah lai ahong phah pah uh ciangin, a sawt lo in hong vengpah hithet hi. Ei lamah tua bang a om ciangin kipan suamsuam tei napi hangin, amuan huai kipawlna akician pansan meel lo hi hang. A kipia zo tei kisa pil kisa khat peuh in mindeihna kawmkawm tawh a tangg vaihawm ciangin, ih ngetnate hong kithudon lo in a ngei bangin hong ngei den zel leltak hi.
Hih thu tawh kisai India gam lam a om meelhoih mahmah, la sak siam mahmah tawh a thuah B. Muan Ngaihte ‘Zogam Mawsi’ kici (Aphuak Ginzalian @ Zakai) a lasakna sungah Zogam Mawsi ding lah om lo maw, Zogam Mahatma Gandhi ding piang nai lo ahiam…acih ngaungau leh Tulta Zogam it kicite, sesum ngai zaw hi uteh’ cih la kammalte kihel hi. Adeihna in: tuciangdong Zogam makai kician taktak banghangin nei zo nai mahmah lo lawmhlawmh ih hiam, a om sunsunte in lah ama angsung ding khualna bek tawh akineih khem uh hi a, Mahatma Gandhi bang a, a ma angsung ding peuhmah a ngaihsun lo, acilltat mahmah Zomi sungah khat beek om nai lo ahiam? cih ngetngutna leh atawp khakna ah makai om sunsunte in angsung ding bek khuat a sum leh paai deih man bek hi zaw hi uteh, cia akhasiat mahmahnate a pulaakna ahihi. Tua a lasak pen muibun mahmah kasa a, ka bilkha ah veng thei lo in tudong mah ka vom khakha lai hi.
Tua hi a, tu dongmah makai kician taktak, ih mite hong khuituah ding a, lom khat hong suah thei taktak ding ih muan ih suan makai anei naii mahmah lo ih hi ngeiingeii takpi hi. A beisa hun lai pekpek in zong tua bang dingin kipawlna lianpi vaihawm sunsun leng, atung a ih gensa om mah bangin, aban sel thuah zo lo in muih kik pahpah hi.
Zomite pen a pil lo a siam lo hi peuhmah lo hi hang. Pilna siamna hatna meel hoihna akipan midangte sangin siam zaw pil zaw hoih zaw pha zaw hi ih ci nuam liang sap kei a, ahi zongin mi nuaiah ki-om tuan lo hi ih ci ngam hi. Ahi zongin kisam ka sak penpen ih lungsimpuak(mindset) khat pen ih khel ding ih puah phat ding thupi masa pen dingin ka um hi. Ih khua ih tui a’ding hamphatna khat peuh om leh ak antah bangin kituhin ih thapaai niloh a, angah penpen ding akilawm penpente nangawn in ih tan lawh hi. Up tuploh mi thupi mipilpipite in, neulai sangkah lai a, Tedimte gitloh cih khawng ih pulaaklaak kik mawk hi. Tua bangdante khuapi khempeuh ah a om ngeingei gaikhinsa hi a, midangte in tua bangin pulaak lo in, a khuapi uh puah theih puah mawhin puah uhhi. Hih santak ah July 02, 2023 ni a fb a kisuang JD-Zopau in ama thugenna ka ngai kha a, kei lunggulhgulh ka gen nopnop gige teng hong saamkhia ziahziah khin gai deldel ahih manin ka lung a dam hi. Ataktak Zomite kisappi pen tua linlian mah ahihi.
Haka ah kum 9 val ka om sungin (1977-1986) amah tawh kum 8 sung ka kithuahpih den Township People’s Council Chairman U That Mang mah tawh TPC zum inn tualah nisa ham awi kawmin ka ding khawm uh hi. Bang ni bang kha bang kum hiam cih ka ciamteh thei nawn kei a ciamnuih leh cihtakin thu tuamtuam ka gen uh hi. Kimaingap lua mahmah khinta ka hih manun kei mahmah inh no’ leh ko’ cih khat kampau ka zang kha masa mawk a, amah zong kei cihna mah hong dawnna in,
‘No Tedim lamte’n pen summai bekbek na en lua uh. Ko lamte bang lo in makai khat bangzahta in pilin siamin thukhual mahmah tase leh, neihsa lamsa sum leh paai, bangmah kician a neih kei nak leh na thupi sim thei peuhmah kei uh, nha ngeii lo a makai lah na uttek phadiak uh… cih hong sianggen hi. (Source: ‘Ka Pian Sinthu Vol I’ page 300 para. 5) Ka ki-maingapna uh leh kideihsakna tawh ka kigen uh ahihi. (Nha ngeii lo = Nha a kimang taktak ngeii lo.)
A taktak U That Mang mahmah zong bul kan leng Ciimnuaitate mah na hi gige lai mawk hi. State People’s Council zum a, mazda jeep mawtaw hawl Mualbem khua pan Pa Zam Do? tawh beh kibang sinsen na hi uhhi. Tua banah ei leh ei sungah kihazaatna tamin department khat sungah alian pen zakhanna ding mun khat peuh om kha zenzen leh, ei mi khat khutnuai a om sangin, ci’n midang khat peuh nuai a, a om ding utzaw in a na kilehheek bang na om zanzan thei leh kilawm liang tazen hoh hi.
Hih thu teng kong gen deudau hang’ athu in ih thulu deihna leh akhiatna muh theih ding leh teltheih ding a hong gen kikkik ka hihi. A taktak makai khat ahi dingpa/nu pen a pil penpen a siam penpen thugen siam penpente bek akisam cih ding zong hi zenzen tuan lo hi. A gen bangin a sem a lungduai a thukhual, sum leh paai tungah kinga lo a, ih kipawlna khempeuhah sepkhiatna tawh alakkhia leh sepkhiat zawhna tungah minla (credit)la pahpah nuamte hi kei peuh leh phazo hi. Tua mah bangin makaite nungzuih siam ih hih ding zong kisam mahmah lianpi pen khat mah hi leuleu hi.
Tua hi a, Zo vontawi momlai liagual tanggual khempeuhte aw, Zogam Zolei Zomite a’ding ei khan ei hun sungin ah, bangteng semzo ding ih hiam cih lunggulhna tuppi lian pen leh mui tuumpi (target)pen in hong nei taktak tek hi le ucin buang pawh, a sawt lo in Zogam Mawsi, Zogam Gandhi hong piang taktakta ding hi ci’n upna lianpi ka nei hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
Photo Credit: Thor Thorn

