SIKH KINEIH DAN
Agelh ~ Awn Za Pau
Hih sikh kineih dan cih tawh kisai in ih Zogam mun dang khat peuh ah a kigen lam ka zak ngei loh mah bangin akimawl akineih lam zong ka mu kha ngei kei hi. Ahi zongin ka neu lai (1950-1960) sungin Saizang khuapi ah kinak mawl mahmah san lai uhhi. A sawmm a sawmm in kidemna nei uhhi. Tua hun lai in ‘singlaam’ kap tawh kimawl kidemna leh ‘khau kisut kidemna’ (tug of war) te zong a sawmm a sawmm in kinei hi. Tua ban ah khanglui lai taktak hun (1900- 1945) ciang dongdong a sawmm a sawmm in kibuanna (kilaai hi lo) tawh kidemna zong kinei uhhi. Tua ahih manin khanglui lai in khua khat ah kua pil pen cih sangin kua hat pen cih kithei nuam tek zaw a, ‘kibuanna’ tawh kidemna pan in kiciamteh hi. Tua zawh Kawlgam Suahtakna ngah zawh ciangin khua sim ah bawlung suih kimawlna a kipan tuhun khangthak kimawl kidemnate hong laang mahmah pan phing ahihi.
Sikh Acih Bang?
Sikh a cih pen sing luka – alu lam sialki bul lam bangin gol zawk leh peek dildel thuah hi. A sahna pen 2” pan a sah mahmahte 4” ciang bang sah hi. A zaina pen a lu lam ah 5” pan 7” ciangciang dong bang zai sak hi. A let a tawi nuam dingin a taw lam ciang neusak cikcik a, a let nuam bek tak dingin a peek in sui nawn lo in datmei lawngcia bangin pumsak hillhiall hi. Sikh a gikna in a gol penpente tawi khat ciang bang gik a, a neu pente tawi lang ciang bang gik hi. A gol pen pan a neu pente khat leh khat pong (pound)lang ciang bang kikhai dimdiam thei hi. Ahi zongin, akimawlte zatnop dan leh uham leh naupangte zat dan ding tawh kituak a, deih bang tek a kibawl kisui hi a, tua zah gik ding cih ciangtanna a om hi tuan lo hi.
Sikh kineih kimawl ciangin a langah mi khat tuak bek a hi zongin, khat sang’ a tam zaw ahi zongin a mi ciangtan om lo in 5,6,7,10 dongdong kimawl thei hi. A sikh tang phazah leh a mi phazah a kikim leh mi khat in sikh tang khatta zang thei bek ding hi. A zenzen in sikh tang in a mi phazah sangin a tam zawk leh a lang leh a lang thukimna tawh a siam pen leh akiva pen a muan pen uh tang 2 maw tang 3 maw cih bangin a mau thukimna tawh kizui in lensak uhhi. Sawmm khat leh sawmm khat veeng khat leh veeng khat kidem leh, a mi a deih zah tuak kikum in ami phazah ciangtan in kidem uhhi. Ami zah leh sikh phazah kikim ding cihna om tuan lo a, akimawl akidemte thukimna tawh kikhensat hi. A mi sangin a sikh a tam zaw tawh zong kimawl thei hi. Gentehna in a lang leh a langah mi khat kia tuak bek hi leh zong sikh tang a zat ding pen a deih zahzah ciangtan thei uhhi.
Sikh Kineih Dan
Gentehna in A leh B kidemsak ni. Akimawl ding a lang leh a langah mi khat tuak ci ni. Akineih ding sikh tangg pha zah tangg 5 hi sak ni. Sikh a pan masa a deng masa ding ciillawn masa in kiseh hi. Ciillawn cih ciangin suangpeek neu khat, a khat lam a cil tawh kawt sak masa a, “ciil lam maw ciil lo lam?” ci in kidongin tua thu khenna tawh kikhensat ahihi. Hih mun ah “A” pa’ in deeng masa ding ci ni. “B” pa’ in fig 3 a kilak bangin ama let a sikh tangg khempeuh khuailam laizang santakah a deen khiat hak theithei dingin kimat cite in a sikh tanggte sia/gual dimdiam hi.
Tua zawh ciangin “A”pa’ in sikh tang a neih khempeuh lak pan a deih penpen khat tawh kheng/deeng masa hi. A tam zaw in a sikh tangg lian penpen tawh pan masa hi. Tua bang a, a deenh zawh ciangin a langpa sikh tanggte khat mahmah in khuai lam a kheng zo a om kei leh tua sikhtangg a si hi pah hi. A zenzen in sikh tangg khat peuhpeuh in khuai lam a kantan leh tua sikhtangg a hing lai suak a, a sih mateng deeng suaksuak thei hi. Tua bang dan mah in sikh tangg dangte zong zang suaksuak a, sikh tangg khempeuh a bei ma a sih gaih ma in, “B” pa sikh tangg khempeuh in khuai lam a kan khit gaih leh a khat veina sikh kidemna ah (tennis bang hi leh a set masa ah) “A” in a zo ahihi. A kizom pai suak ahi a ahi kei zongin “A” ahih kei leh “B” in thum vei a zawh sialsial in ‘khuai ne’ sak hi. Team khat peuh in thum vei vilvel a zawh sialsial in khuai a neek zawh gaih nak leh khuai (1) ta in kisim hi. Khuai a neek khit sialsial in a langte in deeng leuleu ding hi.
Khuai Neek Dan
A tung a “A” in “B” thum vei vilvel a zawh sialsial in “khuai nee” kici a, khuai khat vei a neek leh mat khat a ngah pah ahihi. A kizom pai suak a, a zozote a hoih penpen ahihi. Kizom paisuak ta kei leh zawhna thumvei a cinh sialsial in khuai kine thei hi. Khuai a neek ciangin a langte sikh tangg khempeuh khat khit khat a lulam nuainun in khuai lam laizang mah ah tung viuviau a, a ne dingte in amau zat amau tawi sikhtangg tawh deeng uhhi. Khuai neek ciangin sikh tangg a gol a gik tawh kituak in a lang leh alang in khuai nee ding sikh tang a gol a neu tawh kituak in seh uh a, tua sikhtangg tawh a den hamtang kul hi. Ahi zongin a lang leh a lang ah mi khat tuak bek a hih leh amau gel thu kimna tawh kizui in khuai nee sikh tangg cih ciangtan om lo in a mau deih penpen sikh tangg khat peuh tawh ne thei deeng thei hi. Khuai neek ciangin zong sikh tangg khat peuh in khuai lam a kan zawh kei leh a deengpa sikh a si hi pah hi. Ahi zongin a si naii lo sikh tangg khat peuh tawh kideeng thei hi. A zenzen in sikh khempeuh a sih ma a, a langpa sikh teng khuai lam a kan zawh khit kei leh “khuai ne lah” kici a, a langpa kipansak leuleu hi. Tua bang a khuai a vekpi a, a ne zolo pen A ahih leh A inh sikh tang ten sia leuleu a, B inh a deeng dingin kipan leuleu hi. B hun aman zawh ciangin A in deng a, a khuai neek khit zawh lohte nee leuleu a, sikh om laite (den a a neek zawh loh a om laite) bek a lu lam nuainun in tung viuviau a deeng leuleu hi. Tua a om lai sikhtanggte in khuai lam a kan zawh leh khuai khat a ngah hi pan hi. Tua zawh ciangin lang B akipat kul leuleu hi. A tung a ih gensa mah bangin a lang leh a lang ah mi khat sang a tam zaw ahih leh, a mau thukimna bang in mi khat in sikh tangg bangzah ciat tawi/zangg thei cih khensat masa uhhi.
Sikh ding in bang singkung namte kizang ding cih khensatna om tuan lo hi. Sing gil theithei a gik theithei hoih pen hi. Singlaam suih bang mah in ning sing gil leh sing san gilte khawng hi leh zong hoih ding hi. A hi zong in a mun a mual zui in sing luka a tam theithei akingahte’, gentehna in sialsawl sing, liim sing, gel sing cihte kinak suih penpen hi.
A Hun Ciangtanna
Sikh kidem ciangin khanglui lai ahih mah bangin ahun a nai tawh ciangtan theihna om lo hi. Bangzah vei kimawl ding cih ciaptehna in a khuai lam laizang ah sikh bangzah vei kisia ding cih tawh khensat masa uhhi. Tuate a ciapteh theihna ding lai a neih ma in gatangg, suangtangg ahih kei leh ciangtangg tawh ciamteh uhhi. Sikh kineih hun pen tu hun lai kimawlnate kimawl hun mah bangin sun nisat mahmah laitak in kimawl lo zaw uh a, zingsang anneek khit leh nitak lam ni doih ciangin kimawl zaw uhhi.
Thu Khupna
Tu hun ciangin tua kimawlnate phuang kik in kineih kik leng nuam kisa pha mahmah veve ding hi. Tua kimawlna ih kineih manin singkung pawl khat hong kiphuk beh ding hi. Ahi zongin na sikh kineihte na deih nawn loh hun ciangin anhuanna sing khul dingin kizang thei veve lai ding a, a mawkna suak het lo ding hi. Hih kimawlna ih zang kik a ih zang kik kei zongin, khanglui van kepna (museum) ah ih koih hamtang ding kisam pha mahmah hi.
Ciapteh ding: A tung a sikh gualh dan pen a etlawm thei ding a gualhna hi a, a taktak ciangin a deng dingte den hak theihtheih dingin kimat bikbek kilem bikbek in sikh kisia hi zaw hi.
Etteh Laibu:
Saizang Tuiphum Pawlpi. Diamond Jubilee leh Biakinn Konghon Pawi
Agelh ~ Awn Za Pau (Feb 27, 2003)

