OLIVER CROMWELL
(1599 – 1658AD)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Thubuai thukhen na inndei sung pan in, dawmkhol lo in thongsungpan hong paikhiat pih tak uh ciang in, hoihtak aa akizem, thukhen mangte pen, sabuai umcih in na ding phingpheng uh hi. Tua sabuai bem velval tung ah, thukhen na laidal na kiphah hi. Daitak in amau tutna tek ah hong tu kik uh aa, a min tek uh hong gelh uhhi. Pawlkhat in khut lingkeuhkeuh sa in gelh uh aa, pawlkhat leuleu in ahi dingmah a semkisa in, amau leh amau akimuan na tawh hong gelh uhhi. Tuate nunglam ah mikhat ahoihvet lo aa akizem khat, amau a en gega mikhat zong om hi. Tuapa pen pasal thalian mahmah khat, cidam mel pua, talvun asah mahmah, mit khu thukmahmah, mit gau pian khat ahi hi. Sabuai umcih aa atute kianglam zuan in hong pai phei laitak in, mikhat in amin na gelh san laitak, nuihsan kawmsa in tua hong pai pheipa in, min gelhpa maitang ah bawlpen tui hong taat hi. Hih pen a git loh man aa acih hilo in, alungsim sung ah akitawng keei khat aom man ahi hi.
Sabuai tung aa thukhen na laipi tung ah amin uh agelh uhpen si ding aa thukhen na laipi ahi hi. England ukpi Charles I khailup na ding thukim na ahi hi. Thukhen na mun, Westminster Hall sung ah mikhat ding hi cih, ih gen pa pen Oliver Cromwell ahi hi.
Mipil minthang ahih khol loh hangin, Oliver Cromwell pen leitung minthang te lak ah asim tak mahmah khat hong cing hi. A nuntak dan lamdang phadeuh hi. Biak na mi mahmah in, tua hun laitak aa gamtat hoih adeih pha deuh Puritan pawlte lak aa akikhel khat ahi hi. Mi genhak khat, cih loh peuh a ut pakpak lo hi in, a ci tak mahmah khat hi. A sinsia mahmah in, thunuam mahmah in, ciamnuih leh tumging (music) uuk mahmah hi. Thuciam thak sang in thuciam lui thu ummi te tawh kibang zaw hi. Galkap hoih, lawm ding bek aa hoih, gal ding apen adeihhuai vet lo mahmah khat hi. Hehpih theihna lungsim tawh, mi thukhen thei mahmah khat hi in, mulkim huai tak inzong thu khen thei veve hi. Lungsim tuamtuam om khop na mun, hi pen mai hi. Ahih hangin hih pa pen England ukpi, ukpi nasep valkai, a ut bang aa thu akhen den Ukpi apai khia pa hi-in, mi minthang leh mithupi mahmah khat ahi hi.
Oliver Crowell pen England gamsung aa om, khuata no khat ahi Huntingdon khua acih na mun ah kum 1599 kum in hong piang khia hi. Mi nuamsa innkuan sungpan in a khangkhia hi in, a Pano (uncle) in Hinchinbrook mun ah huan hoih mahmah nei hi. Hih mun ah pen England Ukpi pa James I, a lungnop na ding pawi thupi mahmah khat bawlsak khin ngei hi. Oliver a neulai tangthu gending om mel lo hi. Huntingdon khua ah laisinsang a zawh khit ciang in Sidney Sussex College, Cambridge ah sangkah hong zom to hi. Lai bekbek sin cihtak sin lo in, mi hing nuntak na zong sin den ahih manin, a upat khit ciangin hih pen hong zang thei mahmah hi. Zi a neih dong in siangtho tak in a nuntakna a zang pa ahi hi.
Kum 21 acin kum, 1620 kum in Zi hong nei in, a Zi Elizabeth Bouchier pen kum 22 pha ta hi. Elizabeth’ pa Sir James Bouchier pen London khuapi ah sumzong mihau mahmah khat hi in, Essex mun ah zong gam zai mahmah khat nei hi. Cromwell pen a Zi leh ata te ading in citak in aom den mi ahi hi. Elizabeth pen thunuam mahmah khat hi, ahih hangin tualsung ah akizat ding sangin, a innkuan nasep ngaihsut in neizaw aa asem den khat ahi hi.
Zi aneih khit ciang in Cromwell pen biakna lam azui phadeuh pawl mi leh sa, acitak mahmah khat hong suak hi. Milian pawl biakna (High Church) sangthei vetlo mi khat leh Catholic te ki uk na dan pen a umlo te lak ah akihel khat ahi hi. Cromwell ii a lawmte in, tehtheih na pen laisiangtho bek om ding in um mawh uhhi. Laisiangtho gen dandan aa, a gamtat sawm ngiat hi in, laisiangtho ban ah adang laibu kisim ngeilo zong honpi khat om hi. Tuaban ah Laisiangtho kammal te pen khasiangtho tawh kidim dingin um hi. Nisim a nuntakna ah thupiang khempeuh zong Pasian khut ma muzel mi hi in, na hoihlo khempeuh pen Satan ngawh den hi.
Kum 1628 takciang in, kum (28) pha aa, tua kum in Huntingdon pailai (sawltak) in Parliament member ding in teelcing hong hi ta hi. Tua ma kum (3) laipek pan in Charles pen England Ukpi hi khin in, Parliament nihvei phiat man hi. Tun ah Oliver Cromwell kihel na Parliament pen, Charles khut nuai ah Parliament athumvei din na ahi hi. Hih Parliament zong pen buai na tuamtuam tawh nihvei dinkhawl man in, kha nga khit ciang in, Charles in parliament phiat siang ta hi. Parliament (Lotdaw) in Ukpi langdo den ahih manin, Ukpi pa in zong parliament (Lotdaw)a phiat khia den ahi hi.
Parliament member ahih sung in Cromwell in bangmah gen ngei lo hi. A lawmte thugen te ngai in a hun mawk beibei sak lel hi. Charles in Parliament din in, phiat kik zel hi. Parliament a li veina zong hunsawt lo sung in phiat kik hi. Parliament a nga veina pen, November 3, 1640 kum in hong tu khawm uh aa, Cromwell zong member khat in ki hel hi. Hih pen Parliament minthang “Long Parliament” acih uh ahi hi. Tua hun in Cromwell zong kum(42) hong cing ta in, Puritan pawl makai pipa hi aa, dai tak aa omhit hiat hun hong tawpsan ta hi.
Sir Philip Warwick in Parliament House sung ah Cromwell’ thugen pen hi bang in gelh hi:- “ hoih khollo in kizem aa, apuan tungsilh pen khuano puan khui, a ki khui dan asiam mel vetlo tawh kibang khat, a puan lah siapian lailai, siangtho lo lailai hi. A kawnggak, a gawlaan sang aa neuzaw tung ah sisan baang in, a lukhu tungah khih na om lo lailai hi. Pasal a hi ngemngam khat, a aw ngaihbang lo lai, lungsim taktak tawh thugen in, athugen zong mi’n zanuam thei mah mah hi” ci in gelh hi.
Cromwell pen Pasian tawh aki khawl den, a kalsuanna khempeuh ah Pasian khut in makaih den hi cih um ngiat hi. Tua hangin hangsan mahmah in, a lungsim zong suanglungtang bang aa akhauh mahmah ahi hi.
Kum 1641 takciang in, tualgal hong tungin hong buai ngeingai uhhi. Cromwell leh a lawm pa Puritan pawl te in ukpi thuneih na leh kumpi nasep dan pen hoihsa lo uhhi. November kha sung in “Phun cial na” thu a cih uh pen Parliament inn sung ah hong tun uhhi. Ukpi gamtat dan hoih loh na te, Parliament nasep ding tepen mipi mai ah hong gen khia uhhi. Hih “Phun cial na” thu pen Charles in a gensiat na leh phin na hi aa, Parliament innpi sung ah Parliament member pawl te in agen uh pen athu hong khauhpai mahmah hi. Heh na hong khangsemsem in, parliament member te in a ngun namsau dok in hong ki sat kha liang uhhi ci hi. Hih “Phun cial na” thu pen “Parliament innpi pan in kisang in, ki sangkei leh pen ka neihkhempeuh zuak in England gam, mu kik ngeinawn lo dingin ka paisan lian ding hi” ci in Cromwell in gen hi.
Kum 1642 tak ciang in, buaina nasia mahmah hong piang takpi hi. January kha in Ukpi gam acing akem ding in Committee din ding ki kum uh hi. January 10 ni tak ciang in Charles in British kumpi innpi (White Hall) pan hongpai khia in, Ukpi ding in hong ciah kik nawnlo hi. February kha takciang in Parliament aki kep cing theihna ding in Cromwell in sum pound (500) hong pia khia aa, July kha takciang in sisan luan na hong ki pan khia ta hi. Cromwell in Cambridge mun ah ama thu aa akipia khia (volunteer) galkap hong din khia hi.
Kido na neuno pan in kipan in tualgal kido na lianpi hong suak hi. Parliament galkap te leh Ukpi’galkap te hong ki do ziahziah ta uh hi. Hih mun pan in Cromwell pen galkap makai hoih mahmah ahihna hong ki lang khia hi. Kido na mun ah sakol galkap (cavalry) tha, hong zang siam mahmah in, tuatak ciang in Sakol galkap makaipi thupi mahmah hong suak hi.
October kha tawp lam takciang in Edgehill kido na hong tung in, ni tumkhit, khuamui nailo deuh hunlai tak in Charles’ galkap pawl makai pi Prince Rupert leh apawl te in Parliament galkap te hong sim vat mawk ahih manin, Essex mun aa aom Parliament galkap te hong delh zaak mang uhhi. Cromwell leh agalkap pawl (13) te in Parliament galkap adelh zaak gawp te hong do leuleu uhhi. A thah gaihmang ma in Prince Rubert in hong honkhia man citciat kik hi. Khua hong mui ta ahih manin hong tawlnga phot uhhi. Hih kido na ah sisan luangziazua kawmkal lak ah, galkap si luang (4000) val ding lumpikpek hi. A gualzo om tuan lo in alangnih un hong ki khen phot uhhi.
Rupert makaih galkap pawlte in khuaphialep bang liang aa hong do vatmawk akipan in Cromwell in ngaihsut na thak khat hong nei khia hi. Biakna mi, mi ci tak leh athu maan mahmah, Pasian a zah taak mi kisam ahih lam Hampden kiang ah hong gen aa, tuakhit ciangin nisuah na lam ah galkap phuan ding in hong zinkhia hi.
Inn mun/huan, logam neite (lokho mi) kiang ah hong pai in, biakna mi, mi citak, mi muanhuai asak te hong teel khia in, Sakol galkap hong phuan khia hi. Cromwell galkap te in kido na gamsung ah Pasian phatna la sa in, hanthot na(sermon) hun saupipi ngaiden uhhi. A lungsim uh la zo mahmah in, kithu tuak mahmah, lungsim khat abang galkap kipawl na hong phuankhia zo ta hi. Hih galkap te pen galkap tentan(training) hoihtak ki sinsak hi. Ki uk na dan ding leh nun tak khuasak na ding te khempeuh ki sinsak hi. Cromwell pen Sakol tungtuan kawmsa in galdo pen siam mahmah in, a galkap te in a makai pi pa uh pen muangthei mahmah uhhi. A mah in zong a galkap pawlte muangthei mahmah hi. A pai na khempeuh ah gualzawh na la den uhhi.
Lt.General Cromwell leh a pawl te in Kum 1644 takciang in akhat veina ding gualzawh na thupi khat hong ngah uhhi. Ni khat pen, khua sia mahmah in, van zong ging damdam keei aa, tualai tak in ukpi pa galkap te leh parliament galkap te hong ki en gega uhhi. A kikal uh ah guamneu leh kiakpaak bek om hi. Nai bangzah sung dinghiam khat, aki et gega sung un, Cromwell galkap te in bangthuthu teng hiam khat, gengen nei uhhi. Prince Rupert galkap te ahih leh a heh uh suak lua kisa in, daidedu zaw zen uhhi. Nitak lam nai sagih hong sat takciang in husa bangmah om nawnvet lo in hong dai dide hi. Thakhat thu in parliament galkap (Cromwell galkap) te in, ukpi galkap (Rupert galkap) te hong bawh phei vat uh hi. Galkap pawl nih te zong si ngam in hong ki bawh ta uhhi.
A kipat cil lam cil, ki si kim tuak mahmah in om uh aa, a tawmvei khit ciangin Ukpi galkap “Roundheads” a cih te in Fairfax’ leigalkap te hong zo uh aa, hong thatgai mang khin phial uhhi. Hih laimun ah Cromwell galdo, asiam na kilang mahmah hi. A sakol galkap te tawh ukpi galkap te nung lam pan hong do uh hi. Goring galkap a thahat mahmah pawlte pen hong that khin gaimang phial uh aa, gualzawh na lianpi khat hong ngah ta uhhi. Cromwell in “Ih ngun namsau te masuan ding in Pasian in, buh lak khit, buh la ding bang liang aa abawl ahi hi” ci hi. Hih ni aa agualzawh na thupi mahmah hangin, Cromwell galkap te pen “sik bang aa a khauh” ci in ki ciamteh hi.
Kum 1645 takciang in Cromwell leh a seppih te in galkap kipawl na thak, “New Model Army” acih uh hong phuankhia hi. Cromwell galkap pawl pen Laisiangtho galdo mi “Bible Warrior” cih hi pen hi. Hih galkap makai pi te pen Cromwell, Fairfax leh Ireton te ahi uh hi. Noaseby kido na mun ah gualzawh na lianpi khat hong ngah uhhi. Ukpi lam galkap pawl te in, Cromwell galkap te a do zo kuamah om nawn lo uh hi. Cromwell leh Fairfax te in gamsung mun tuamtuam ah hong pai in, ukpi galkap te leh a kulhpi te uh akhut sung ah hong kipia ziahziah uh hi.
England ukpi, Charles pen thongsung ah ki khum in, tua pan kipan in Parliament leh galkap pawlte ki do hong kipan leu leu hi. (Parliament cihciang in kawlpau in lotdaw kici aa Zopau in Innpi, kumpi thuneih na mun, gam thu tawhkisai kikup na mun kici theihi.) Parliament in galkap phiatkhia (disband) nuam uh aa, galkap te a hih leh khawllo in dinsuak ding ban ah, kha sum zong hong ngen uhhi. Cromwell pen, galkap pawl te lungkim sak dingin parliament pan in kisawl hi. Ahih hangin, a tawp na ah galkap lam ah hong ki pawl zaw hi.
Parliament pan in, Presbyterian biakna bek sangnuam uh aa, galkap lam pan a hih leh biakna khempeuh suak ta tak in biak theih ding hong ngen uhhi. Ukpi pa Charles pen hong pawl bawlsawm uh aa, ahih hangin hong lawhcing zo tuan lo uhhi. Kum 1646 takciang in Scotland gam ah hong galtai khia hi. Scot pawl in na man in, 1647 kum takciang in Parliament khutsung ah hong ap uhhi.
Parliament in hoihtak in gam hong uk thei lo uh aa, Cromwell zong a lung hong nuam lo in 1647 kum, khal lai hun in, London pan in hong pai khia in galkap lam ah hong lut hi. London pan hong pai khiat ni in, Fairfax a cing sakol galkap te in Charles hong man uh aa, hong kem uhhi. Charles pen Fairfax in zahtaak tak in na cing aa, a khut bang tawpsak liang ci uh hi. Hih khempeuh nunglam ah Cromwell ki hel hi. Kalkhat khit ciangin galkap te pen St.Albans ah hong pai in, Parliament hong tawnbawl gawp uhhi. Tua khit teh London ah hong lut in, mipi lungdam thei mahmah uh aa, parliament in zong hih na (House of Commons) vaipuak pen galkap te khutsung ah hong pia uh aa, parliament makai pi zong bu bang khin hi.
Charles pen amah leh amah mi thupi pen dingin ki um mawh den lai-in, galkap te pen Presbyterian pawl a do dingin hanthawn hi. Tuaban ah a thongkiat na innsung pan in taikhiat ding hong sawm a, ahih hangin hong lawh cing zo lo hi. Tua hun laitak in Wales gam aa ukpi lam apang te langdo (tapong) hong kipan vat uhhi. Cromwell zong manlang tak in hong ki thawi pah aa, Welsh pawl pen hong thatgai mang zo pah in, hih hun lai in Scotland ukpi lam apang te pawl (Royalist) leh Presbyterian pawl te gel pen langdo (tapong) hong sem leuleu uh hi. Hih pawl te gel do dingin Cromwell zong manlang tak in hong ki thawi kik hi.
Hih kido na pen mulkim huai mahmah hi. Kum 1648, August 17 ni in Cromwell leh agalkap te in gualzawh na hong ngah kik uhhi. Ukpi lam apang galkap khempeuh pen hong that gai mang khin phial uh aa, thongsung ah khum ding mi tulsawm valding zong hong man hi. Gualzawh na alak ni in, buk khatsung ah tutna tung ah tu kawm sa in hih bang in laikhak hong gelh hi. “Pasian in gualzawh na hong pia nuam in……. a gual zo kahi hi” ci hi.
Kum 1648, Demcember 6 ni hong tun ciang in, Colnel Thomas Pride leh a galkap te in West Minster mun hong do uh aa, Parliament member pawlkhat pen kumpi innsung (House) ah lut ding phal lo uh aa, tuabek hi lo in mi 41 man uh hi. Hih pen Pride sianthosak na (Pride’s Purge) ci in min pia uhhi. Hih tungtang ah Cromwell ki hel lo in, galkap pawl pen London ah alut ding tawh kisai bel hoih sa in phal hi. Hih pride sianthosak na in Cromwell hong buai sak mahmah a, ahih hangin a thu pian dan tawh kisai a gencian tak uh ciang bek in sangsiam pan hi.
Cromwell in, Ukpi pa Charles pen, thu taktak tawh thu kikup pih in, ki nial na zong nei uhhi. A lungsim a zawh theih mahmah lo ciangin, lampi dang totding thei tuan lo hi. Galkap thukhen te in thukhen na hi bang in hong khen uh hi:- “Sisan tampi tak a luangsak Charles I pen thukhen na athuak ding ki lawm hi” ci in thu khen uhhi. Ukpi tung ah thu akhen dingin sitni “High Court of Justice” a cih uh hong bawl uhhi. Kum 1694, January 27 takciang in Charles pen si ding in thu kikhen sak aa, January 30 ni in Whitehall (Kumpi inn mai) tualzaang ah ki khai lum ta hi.
Ukpi Charles ki khai lup na tawh kisai in ah, Cromwell a mawhpua pen ding in ki um mawh pen hi. A hih hang in thu sia leh thu hoih ngaihsun khawm in hoihtak in thu akhen bel, hi limlim ding hi.
Cromwell om dan leh a lungsim puak dan a ki langsak pen khat ahi Ireland a lak uh hi thei kha pen ding hi. Kum 1649 in Ireland in hong langpang(tapong) sem uh aa, Ireland la kik dingin hoihtak in gel na hong nei hi. A galkap te hong makaih in Ireland khuapi Dublin hong tung uh hi. Mipi kaikhawm in hi bang in thu honggen hi, “Sisan suah nuam Irish pawl leh aki pawlpih te ka do na a hangpen, Pasian thu tangko nasep nate, thu an thutak leh lungmuan na a om theih na ding sepna te, minam ki lem lo kilem sak na ding te ahi hi. Nop na leh lungmuan na a om theih kik na ding in, asem khia ding aa hong pai ka hi uhhi” ci hi.
Semtermber, 1649 kum takciang in Droghed hong la in, ni nih sung in mitampi tak ki that hi. St.Peter Biakinn pi sung leh a pua lam ah mi tul khat (1000)ding bang ki that in, a ki that te lak ah siampi te zong ki hel hi. Gal hiam tawi limlim khempeuh a thah gaih mang na ding in a galkap te thu pia hi. Cromwell in, “Mul kim huai mahmah aa ka gamtat na uh a hang pen, Pasian hoih na hang ahi hi, hisang aa sisan luan na a om na ding lak pan in ka dal na uh ahi hi” ci hi.
Cromwell pen London ah hong ciah kik in, Ireton leh a pawl te in Lamerick hong la uh aa, nak do mahmah hi. Numei, Pu teek leh Pi teek, Naupang te pen khuapua ah pai khiasak in, sat gawp in gim pia mahmah uhhi. Mi dang in a kihtak theih na ding in, mibang zah ding hiam khat khai lum uhhi. Irish langdo (tapong) te pen hong zo in hong dai phot hi.
Cromwell pen, England gam tawh aki thutuah pih gam te leh a khutnuai aa aom gam khempeuh te tung ah galkap makai pi, Captain General ding in kitel hi. Hih za a neih thak tawh Scotland do dingin hong pai kik leuleu hi. Ireland ah mulkim huai mahmah in gam ta khin uh ahih manin, Scoland gamsung aa a om biakinn khempeuh phial ah Cromwell leh a pawl te kigen sia hi. Tual that te, Sisan luangsak te, Pasian deihloh aa a gam ta te ci in ki mawhsak hi.
Scot pawl leh mangkang (English) pawl in mipi lungsim zawhsawm in, thu hong tang ko khia tuak uhhi. Hih pawl nih te in Laisiangtho siksan tuak uh aa, ko lam ah Pasian hong pang hi ci tuak uh hi. Biakna nih a ki lemlo hong bang phial mawk uhhi.
Cromwell in thuzui mi te tawh ki do ding pelh hong sawm hi. Scotland gam sung aa om Presbyterian pawlpi te kiang ah nget na khat hong nei hi. Tua athu gelh pawlkhat pen hi bang ahi hi. “Hih mi gilo leh mi nin te tawh na kipawl uh pen Pasian thu piak ahihiam? Isaiah 28: 5-15 sung na sim na ding un kong ngen hi” cih thu hi. A tawptawp na ah hong ki do taktak ta uh aa, tua kido na pen Dunbar kido na ci uhhi.
A ki do ding ni zan in guah lim zuk mahmah hi. Mangkang (English) te pen puan kawtpi nuai ah lum uh aa, Scot pawl in a lup na ding un vaimim khai na nuai, a kawt lo mun hong zong uh hi. Haksa lua ahih manin zan zong sawt sa thei mahmah uhhi. Zingsang khua hong vak phettak ciang in ki do hong ki pan ta uh aa, Scot galkap te pen buailua kisa in hong tai kekmang uh hi.
Scotland sim lam aa om te in, Cromwell khut nuai aa om pen ki ngeina seh khinliang ta uh cih kawmkal ah, January 1651 kum in Scove mun ah Charles II ding pen ukpi lukhu na khusak uhhi. Charles II pen Charles I, a khailup pa za laih ahih i. Dam dam in Scotish Presbyterian pan in tuam om uh aa, Charles II in galkap ong phuan khia hi. Cromwell in a galkap pawlkhat Scoland gam khuapi khat ahi Perth mun ah nu sia in Charles II do ding in hong pai khia hi. Fairfax in Yarshire mun ah galkap hong phuan beh lai in, Colonel Hutchinson in Nottingham mun ah galkap kaikhawm beh lai hi. A tawp tawp na ah ukpi galkap te tawh Worcester mun ah hong ki do ta uhhi. Cromwell in lim zawh mahmah aa, mi tulsawm(10,000) val hong man hi.
Tu in Cromwell pen kum (52) hong cing ta in, ngun namsau hong koih phot in, galkap bang in a hun hong zat kisam nawn lo hi. Galdo na ah makai thupi, gualzo mithupi pa in, langpang omlo in thu hong nei thei ta hi. September, 1651 kum takciang in thupi tak in London ah hong lut hi. England galkap mangpi, Captain General hi in, Council of State member zong ahi hi. Thupi mahmah hi.
Gamsung nun tak khuasak na ahih leh buai ngeingai hi. Sum din mun kician lo in, nasep ding kician a neilo tam mahmah in, thu buai 23,000 bang thukhen ding hong nei hi. Thongkia te lah hehpih huai thei mahmah in, a din mun hoih vet lo hi. Tua bang hun laitak pi mah in Parliament leh Cromwell te kido hong kipan uh hi.
Cromwell in kumpi thuneih na (executive) pen Parliament khutsung ah koih ding hoih sa lo hi. A deih dan pen thukhun bawl pawl (Legislature) om ding, kumpi thu neih na a len pawl (executive) om ding kisam cih a ma ngaihsut na dan ahi hi. Cromwell in, “Biak na tawhkisai suah tak na a om ding kisam hi” ci in, Parliament in lah Presbyterian biakna bek suahtak na piak sawm hi.
Parliament innpi sung ah ngaihsut ding thu (bill) khat hong lutpih uh hi. Hih thu hong lutpih sawm uh pen bang hiam cih leh, “palai (tangmi) tawhkisai thu khunthak” ngaihsut ding ahi hi. Hih thukhun thak ki zang leh Parliament member te kilaih hun cih om lo in a tawntung in parliament member hi den ding uhhi.
Hih thu pen Cromwell in hong zak tak ciang in, (leitung tangthu kigelh na lak ah aminthang khat hong suak pah ahi hi) Puan vom a hoih khollo khat silh in, mawza kaang a kisia khin khat leh kaw khedap pum khat bulh in Parliament inn pi sung ah hong pai hi. Kihtak huai liang in thu hong gen khia in, tua khit teh, galkap, thautawi pawl hongsam in, galkap makai pa kiang ah, parliament makai pi (speaker) Ukpi ciangkhut (mace)tawi’ pa man ding in thu a piak kawm mah in, “Hih na ki zang thei lo” ci hi ci uh hi. Tua mun ah, member pawl te kiang lak ah hong pai kawikawi in, khat pa pen “zu lungvei” ci in, khat pa pen “mi lan(zangthak) makai” ci in, mi dang khat leuleu pen “gu ta pa” ci in, mi khat leuleu pen “zawlzul, lawmngai kawikawi, citak lo” ci in ko hi. A tawp na ah a thu ngaihsut ding uh thu ahi palai (tangmi) tawh kisai thu khun bu hong la in, a kong cing galkap te kongkhak pi kalh kik sak in, amah pusuak in pai khia vingveng hi. Tua khit ciang in Parliament minthang pen ahi “Long Parliament” a cih uh ki phiatkhia siang ta hi.
Cromwell in a ma deih na bangin vai hong hawmsawm hi. Thukhun bawl pawl (parliament) member te pen mipi tel te hi ding aa, thukhun zong hong bawl khia in, kumpi thu neih na a len (executive) te in thukhun tawh kizui in mipi te uk ding hi cih ngim na, gel na hong nei hi.
Ahih hangin, hih parliament hong lawhcing taktak zolo hi. Cromwell pen England, Scotland leh Ireland gam sung ah thu neihna “Lord Protector” za ki pia hi. December 16, 1653 kum in kumpi nasem te khempeuh ki khawlsak hi. Tua zawh Cromwell thuneih na khempeuh a nei (absolute ruler) hong hi ta hi. Catholic leh Prelatist a hilo, biakna dang khempeuh suahta tak in omsak hong sawmhi. A ma deihdan lian ahih leh bel Catholic zong suakta tak in omsak hongsawm in, ahih hangin mipi in phalvet lo hi. Juda biakna te, Quaker ciang dong a theihsiam pen, tuahun lai aa ding in lamdang mahmah hi.
Gamsung ah kilem na leh galmuan na hong om sak in, sum zon na mun hong bawlpha in, pil sinna leh sang te, thukhen na zum te zong hoihtak in hong bawl pha kik hi. A uk na nuai ah Mangkang (English) tuigalkap (navy) te in Mediterranean tuipi leh Wes Indies mun te ah thu neih na hong ngah uhhi. Tuipi zai mah mah tung ah thunei pen ahi uhhi.
A uk na England pen Europe gam khempeuh in lau in zahtak mahmah hi. Kum 1657 takciang in ukpi (King) za ki piak sawm aa, ahih hangin aman sangnuam lo in, a cing a kem (protector) tavuan (vaipuak) lak zel hong sawm zaw hi.
Hih mi thupi pa’ nuntak dan pen lungmuan om hithiat vetlo hi. A mah a thatnuam leh a thah sawm om den dingin ki um mawh hi. Tua hangin a mah acing a kem ding galkap te pen kiteel tuam in sum tampi tak tawh ki cial hi. A vak khiat ciang, a zat ding sakol leng a nunglam thuap nih in ki bawlsak in, a cing galkap te in thuap nih in cing uh hi. Tua ban ah, a puansilh sung ah thautang dalna puan silh den hi. Zan a ih mut na mun zong laih den hi.
Cromwell pen thupi in a kumpi gam zong kip mahmah aa, ahi zongin a hun tawp lam hong tung dawn ta hi. Khuasik natna hong nei hi. Zan khat pen huihpi hong nung in, innsung khawng hong semgawp aa, singkung lianpipi te khawng zong sem pai gawp in, na tampi tak kisia sak hi. Huihpi a nun laitak in, a Zi leh siahuan(doctor) ban ah, a lawm te in zong om pih uh aa, a mah pen khuadam sa in lingpian aa, zong khuh lai hi. A Zi leh siahuan pa ban ah, mi dang a om khempeuh a ma kiangpan apai khiat ding leh, a mah bek a nusiat ding thu hilh hi. Pasian in damna hong pia ta ding hi, cih thu a theih na hong gen hi. A genkhit phet in lupna tung ah kah to in, si hi. September 3, 1658 kum in leitung nu sia aa, Dunbar leh Worcester zawhna lianpi sup ni ahi hi.
Khuano tangval, Britain gam thupi mahmah dictator (ama thu aa mipi te a uk) masa pen leh a om sun Cromwell ahi hi. Galkap picing, maisan velval, nui thei, kap thei, it theih hun aa a it thei, bawlsiat hun ciang aa abawl siathei pa in tawntung gam lam hong zuatsan ta hi.

