MOHAMMED
KAMSANG MOHAMMED TANGTHU
(570-632 AD)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Pasian lianpen hi! Pasian maan khatbek lo adang Pasian omlo hi! Mohammed pen Pasian thuvaikhaak, genkhia pa(kamsang) ahi hi.
Hih thupen muslim pawl in kum (1400) sung bang hong taangko khia khin uhhi. Van kumpi thu vaikhak genkhiat loh theih loh aa a ngaihsut uh ahi hi.
Leitung mihing (450) million bangin azuih uh, Islam biakna mukhia pa pen, bang mi leh sa hipeuhmah hiam? Mohammed pen Arabia gamsung innkuan minthang khatsung pan in AD 570 kum in hong piangkhia hi. A innkuan un Quraish nam hi in, Abraham tapa Ismael suan leh khak te in kigen hi. Ahih hangin Mohammed asuah laikhawng in Mecca khua pen milim biakn atawh akidim cip himai hi.
Mohammed pen naupang kaamsia phamahmah khat hi in, apianma in a Pa Abdulla in sihsan in, kum (6) aphak ciang in a Nu Amina in sihsan leuleu hi. Tua hangin a Pu Abdul Muttalib in Mohammed pen hong kem hi. Ahih hangin kaamsiat natawh kum (2) khit takciang in a Pu in sihsan leuleu in, a Pa nau Abu Talib (aPano) in keem zom hi.
A Pano ahi Abu Talib in Mohammed pen it mahmah in alupna tung ah luppih, an anek ding ciangzong agei ah nekpih, apai na khempeuh ah tonpih lengleng den hi. Mohammed in zong a Pano pen it mahmah ngai mahmah in ama aa ding in Nu leh Pa leh alawm hoih mahmah ahi hi.
Kum (12) hong cinciang in Abu Talib pen gamlapi tak a hi, Syria gam ah khualzin ding hong kul ta hi. A Pano om loh aa amahbek omding pen lausimpian mahmah ahih manin a Pano in zong apai na ah tonpih maihi.
Aneulai in Mohammed in Tuuno hon cingden hi. Bangbang semtaleh citak ahih man in mi dang te bangin Al Amin (micitak) ci in samliang uhhi. Hong tangval khitciang zongin mi kiniamkhiat, lungsim tang mahmah khat hi in, siangtho tak in anuntakna zangden hi. A Pano Abu Talib pen mihau lo khat ahih manin, atapa Mohammed ahih leh mihau mahmah meigong khat ahi Khadiya kiang ah sumthalawh theih na, nasep muhsak hi. Sa ngawngsau vanpua hawl in Syria gam ah paipen anasep lianpen hipah hi.
Mohammed pen hoihtak leh muantaak takin na asep den manin Khadiya pen lungdam thei mahmah den hi. Tuaban ah Mohammed’ gamtat luheek hoihna in iplahsak luamahmah ahih manin Khadiya tawh hong ki teng pah uhhi. Kum AD 595 akiten un Mohammed’ kum (25) hi in Khadiya’ kum (40) hi tahi. Kum (15) bang kikhaimah taseleh nupa kilem mahmah, nuamsa in ki thutuak mahmah uhhi. Mohammed in tanu (4) leh tapa (2) nei aa, ahih hangin atate khantom thei mahmah hi. A tanu Fatima cihloh adang khempeuh pen khansih gai uhhi.
Mohammed hunlai in mi in Zi khatsang aa tamzaw neih zangh (ciing) pha mahmah uh aa, thukhun (law) in zong kham khollo lel hi. Ahih hangin Mohammed in citak takin a Zi Khadiya damsung teng Zi dang neihsan lo hi. Kum (50) acin ciangin a Zi Khadiya kum (65) in sihsan hi. Tua khit ciangin meigong khat ahi Sauda Zi ding in lahi. Medina khua ah aom khit uh ciangin alawm muan mahmah khat ahi Abu Bekr’ ii tanu Ayesha a Zi ding la leuleu hi.
AD 605 kumin Mecca khua aa teeng te in inn thupi (sacred house), Ka’ba acih uh hoihtak in lamkik ding in hong theikhia uhhi. Hih inn lamna dingin van zong akicing ngah uh aa hong lam thak uhhi. A suang bawl uh suangvom (black stone) pen hih inn kawmah belhding ahi hi. Kua in hih suangvom inn kawm ah belh ding hiam? cih thu tawh kisai hong buai ngeingai uh aa, hong ki nial ngeingai uhhi. Abuai mahmah laitak hun in Mohammed pen innsung ah hong lut in abuaina uh alem dingin hong zang uhhi. Kum (35) aa upa bek ahih hangin pil mahmah hi. A lukhum(diar) hong lakhia in hong sing palhkhiat khit teh sual ah hong phah in tuasung ah suangvom hong koih hi. Tuateng aa om pawl (group) li makai teng pen among li tek ah lensak in, suangvom hong tawi kaang to in Mohammed in alai pan in napang in akoih nading mun ah hong koih khawm liailiai uhhi. Avek un suangvom koih hong hi gai pah in kisel kinial na hong daai pah lian aa, lungkituak tak in hong semkhawm diamdiam zelthei ta uh hi ci hi.
Mohammed pen apiandaan limlim in, Pasian nasem mi (biakna mi) bang deuh ahih manin Mecca pan in tai (3) kigamlat na mun Mount Hira aa om kawhawm sungkhat ah tawlnga ding in paiden hi. Tuamun ah thungetna leh Pasian tawh kilawmtat na nei den hi. Khatvei leitung nate khempeuh koihphot in Pasian tawh aki hopih laitak in, sapna hong ngah hi. Arabia gamsung aa om milim biakna khempeuh paihkhiat ding cih te, Abraham biakna dinkik ding cih thute, Pasian khatbek, amaan khat omsun, hehpih thei, na ahih thei, kipat na leh atawpna cih pen mite umsak ding in sapna ngah hi ci uhhi.
Tua sapna in lausak mahmah ahih manin Mohammed pen lungnuamsak lo hi. Ahih hangin a upna khempeuh tawh Pasian lamnga in tua sapna pen sang hi ci hi. Sapna angah pen – Pasian khatbek aom na thu te, milim biak na paih khiat ding thu te, taanglai biakna maan dinkik ding thute, Pasian biak ding leh mihing te na a sep sak ding te, upna tawh nahoih sep ding te, Pasian kiang lam ngat ding leh mihing khempeuh unau laizom ih hih na genkhiat ding cih te ahi hi.
Mohammed sepkhiat ding te na mawkmawk hi lo hi. Anam pih Quraish nam te pen Mecca khua zong ah milim abia mahmah minam ahi uhhi. Mecca khua ah milim namtuamtuam (365) bang bia uh hi.
Mohammed’ biakna thak pen hong minthang pah lel in langpan na zong hong khauhpai mahmah hi. Nungzui ding zong hong mupah hi. A Zi Khadiya pen ama nungzui masa pen hi in, tuateng aa mihau mahmah leh mite zahtaak khat ahi Abu Bekr te, Mohammed’ sanggampa Ali te, Sal pan hong suak ta Za-id te in hih biakna thak pen hong sang thei uhhi. Kum (4) bang ahih khitciang in mi (40) bang in hih Biakna thak ah hong lut uhhi.
AD (615) kum kiim in ah hih Biakna thak ahi Islam Biakna a zuite pen Muslim ah kilaih in Muslim ci in kisam uh hi. Kihuatna hong khauhpai mahmah na hangin Abyssinia ah bangzah hiam khat hong galtai uhhi. Kihuatna hong khauhpai semsem hangin mibangzah dinghiam khat in Mecca paisan in Abyssinia gam sung aa om Negus mun ah hong galtai behlai uhhi. Mohammed ahih leh Mecca ah om den lel hi. Quraish pawl in Abu Talib pen Mohammed apanpih lo dingin ngenden uh aa, tuabang pi mah in Abu Talib in Mohammed pen gumden keei hi.
Quraish pawl in Mohammed leh a innkuan pihte koihdak in en nuamnawn lo uh aa kum (3) sung adon lohsung in haamsiat na tuamtuam tawh bawlsia uhhi. AD 619 kumin zahpih simmawhna hong kiam zawdeuh himah tase leh hih kum in a Zi Khadiya in sihsan in, Mohammed a ding in supna nasiatak khat ahi hi. Amaikum AD 620 takciang in Mohammed’ Pano ahi Abu Talib in sihsan leuleu hi.
Kamsang pa aa ding in Mecca khuapen munhaksa tak hong hi ta hi. A nungzui mitawmcik khat Mecca khua ah om himah leh atamzaw pen Abyssinia ah om uhhi. Haksat na kawmkal sung ah Mohammed in biakna thak Islam thutawh kisai sinpih na nei zomto zeel hi. Islam cih pen a nungta Pasian khat’ deihna bang aa ei leh ei kipiak khiat na cih na ahi hi.
Islam biakna thusin sakna pen Medina khua aa om mi pawlkhat in sangthei ta uhhi. AD 621 kum in thu kamciam hong bawl in tua thukam ciam pen hibang ahi hi—Pasian khat bek cih loh adang lim ih bia kei ding aa, mi’ na guksak lo in, ih zawlzul kei ding aa, ih ta te ih that kei ding aa, midang te thumaan lo tawh ihmawhsak kei ding aa, thu maan thutak ah kamsang thu umlo in ih om ngei kei ding hi”.
Hih khitciang in Medina mi (73) leh numei (2) te in Mohammed aa dingin upna kamciam uhhi. Medina mun pen Muslim te ading in lungmuan na omzaw ahih manin tawmtawm in hong lal (pem) uhhi. Ahih hangin Mohammed leh alawmte nih ahi Abu Bekr leh Ali te pen Mecca khua ah omlai giaiguai uhhi.
Quraish pawl in Mohammed thahding dan khat hong ngaihsun ta uhhi. Ahih hangin a ngaihsut na uh Mohammed in atheih khak kiau manin zan takciang asimtham in Abu Bekr tawh hong taisim khia uhhi. Mecca pan in tai (3) ding bang agamla Thaur buk lam hongzuan uh aa Quraish pawl in hong zong ta uh cih atheih uh takciang in azan(3) na ah Medina lam zuan in hong paikhia uhhi. Hih ni pen AD 622, June ni (20) ni hi aa, Muslim pawl te in (Hezira) galtaai ci uh aa hih ni akipan in ni ciapteh na thak (calendar) hong kipan khia ahi hi.
Hih mun panin Medina pen Islam te’ khuapi hong hi ta in, Biakinn hong lam in tuapen Mosque ci uhhi. Hihpen Muslim biakinn masapen ahi hi. Muslim pawl tein Mecca khuapi a taisan hangin Quraish pawl pen lungkim theituan lo uh aa, Muslim pawl nuai mangh hong sawm veve mawk uhhi. Kum (10) sung bang hong kido zomto uhhi.
Mohammed agaltai khit zawh kum (2) na ah pen Mecca khuami mi (1000) khat in Medina lam hong zuan uhhi. Mecca pawl in nuaimang hong sawm uh cih atheih takciang in Muslim mi (300) te in akhua uh pan hong paikhia in amau ado dingin hong kithawi uhhi. Medina pan in tai (30) kigamlat na mun Mecca pan in tai (229) aa agam la Badrmun ah nasia tak in hong kido uhhi.
Kido ma in Mohammed leh alawm pa Abu Bekr pen Mohammed thunget buuk ah lut in deihtak in thungen uhhi. Kido na hong kipan in Muslim pawl in Mecca mite hong zozaw uh aa, Quraish makai bangzah ding hiam khat hih kido na sung ah hong si hi.
Badr kido na mun ah gualzawh na angah hong hi in Muslim pawl pen lungdam in thangah thei mahmah uh aa, hih gualzawhna hangin hong hangsan suah tuampah uhhi. Quraish pawl pen gallel aa taikhia lam ahih hangin kido ding hong ki thawikik pah seisai uhhi. Amaikum ah mi (3000) tak hong ki thawi kik uh aa Medina bul Uhud munah giahbuk hong lam uhhi. (Uhud pen Medina saklam tai (3) bek aa kigamlat na mun ahi hi)
Mohammed in zong Muslim pawl pen Medina pan in hong paikhiat pih hi. Hih hunlai in Muslim pawl zong mi (1000) bang hikhin uhhi. Ahi zongin gal te kimuthei ta ei cih hun in ah Abdullah-ibn-Uday leh apawl te mi (300) in Muslim pawl hong langbawlkik mawk hi. Tua ahih manin Quraish pawl doding in mi (700) bek hong cian lai hi.
Hih kido na nasiatak ah Muslim pawl te in galhang tampitak hong suplawh uh aa, tua hangin hong nung kik uhhi. Ahih hangin Mecca pawl te in zong nungdelh suakngam tuan lo uhhi. Ahang pen Muslim pawl hangsan zia atheih hang uh ahi hi. Bangbang ahi zongin Muslim pawl te in amau athatmang sawm te lakpan in aki huut nading bek aa ado uh cih pen ih ciapteh ding ahi hi.
Kum (2) khit bang ciang in Quraish pawl leh akibel pawl te in Medina hong do kik uhhi. Kum (2) sungin Mohammed leh apawl te in kido na hong om kik na ding in, kiging khol sa in na om den veve uhhi. Buk nading dum (trench) te to in, gal hong pai te do kik dan ding khawng na kiging kholkhin diimdiam uhhi. Hih tung in Mecca galkap te mi (10,000) bang pha uhhi. Kha khat sung hong do uh aa ahi zongin Medina acing akeem Muslim pawl phulsuak thei lo uhhi. An leh tui hongkisam ta uh aa tawl cih tak in hong tawlmahmah ta uhhi. Tuabang hun laitakin huihpi hong nungin apuanbuuk te uh huihpi in letkhiat sakmang hi. Mecca galkap mangpipa Abu Safyan in, khawlding hong tangko khia in Mecca galkap pawlzong hong ciah diamdiam ta uhhi. Mecca pawl te in Muslim hong zawhtheih loh takciang in Muslim pawl zong hong tha hat semsem uh aa, adinmun uh zong hong hoih to tektek uh hi.
Hih khit ciang in AD 628 kum March khasung in Mohammed leh mi (1,000) te Mecca ah hawhding in hong kithawi khia uh aa, Mecca pawl in naphal lo uhhi. Mohammed leh alawm te pen Al-Hudaybiyah mun ah hong tawlnga uhhi. Ahih hangin Mecca pawl tawh hong kilem kik thei bilbel uh aa kum AD 629 Mecca ah hawh ding in thukim na hong bawlthei ta uhhi.
AD 628 leh 629 sung in Mohammed thuneih na hong thangvangvang in Mecca pawl hat na ahih leh hong kiam tektek hi. Mecca khua sung aa mihau leh na lianpipi asem thei bangzahding hiam khat pen Medina khua ah hongtai (pem) uh aa Islam biakna hong zui uhhi. Al-Hudaybiyah kilem khit deuh asawtlo khat ciangin Mohammed in Aby Safyan tanu Umm Habibah pen a Zi dingin la hi. Hih pan kipan in Abu Safyan in kido lo aa Mecca khua pen Mohammed khutsung ah piak nading lampi hong zong ta hi.
Al-Hudaybiyah kilem na aom bangin Muhammed in AD 629 March kha sung in Mecca ah hawh aa, hih tung in Al- Abbas tawh kizop na thak khat hong bawlthei uhhi. Al-Abbas Zi’ nau Maymunah a Zi ding in la leuleu hi.
AD 629 November kha sung in Mecca pawl te in Mohammed pawl te hong do kik vatmawk uhhi. Hih in kilem na abawlsa uh kisiasak hi. Tua hangin AD 630 kum January kha hong tuntak teh mi (10,000) makaih in Mohammed in Mecca lam ah hong pai hi. Abu Safyan leh Mecca khua makai pawlkhat in Mohammed na dawnbawl uh aa ama kiang ah kipia uhhi. Mohammed in mawhmaisak na puan tawh kiciam hi. Tuakhit ciangin agaltai na mun Mecca khuapi pen langpang om lo in gualzo leh makai bang in hong lut kik ahi hi.
Mohammed pen Mecca ah ni (20) sung taam in, Mecca khuapi sung ki ukna bawlpha in, Ka’bah sung aa milim khempeuh vatmai siang hi. Ki thoihna mun tuamtuam te zong vatmai siang hi. Mi tampi tak in Islam biakna sung ah lut uhhi.
Mohammed pen Medina ah AD 623 kum June kha in si aa, amah zalaih ding midang a geel kholh loh manin Muslim pawlpen makai kiteel ding tawhkisai hong buai niainuai mai uhhi. Bangbang ahi zongin adam sung in Arabia gam zaipi taksung ah Muslim Ukpi gampen ahat pen leh nalian asemtheipen hong hi man hi.
Mohammed aza laih ding tawh kisai in gen ding atam khol loh hangin, asung pa leh alawm hoihtaktak ahi Abu Bakr pen Mohammed zalaih dingin hong teel khia ta uh hi. Mohammed zalaih te Khalifah ahih kei leh Caliph ci in sam den uh aa tua pen zalaih (successor) cihna ahi hi. Caliph te pen biakna makai ahih ban ah Ukpi zong ahi uhhi.

