HORATIO NELSON (1758 – 1805 AD)
Agelh ~ Timothy Simon Pau
Mangkang gam (English) tui galkap muanhuai mahmah leh thupi mahmah Horatio Nelson pen, galdo siam mi minthang, makai cingtaak, a pawl ten a zah taak mahmah uh, paam maih asak mahmah khat uh ahi hi. Mediterranean tuipi Ukpi, Napoleon tuigal kap pawl a zo, British Admiral tangthu pen tuni dong in zaak nop mahmah lai hi. A gam leh a minam aa ding, akipiak khiat na te leh a hangsan dan te pen mangkang (English) ten genbel in aneih zel uh ahi hi. Leitung om lai teng Nelson min pen mang ngei lo ding hi. Leitung gam tuamtuam a om mite in, a tapa te uh, a ui it mahmah te uh min ding in “Nelson” ci in phuak zel uhhi.
Horatio Nelson pen unau (11) lak ah a (6) na hi in, Kum 1758, September 28 ni in England gam Burnham Thorpe, Norfolk mun ah piang hi. A pa Edmund Nelson pen khuano lam ah sangsia sem hi in, a nu Catherine pen numei lungduai min thang mahmah khat ahi hi. A mau unau tam uh aa, a pa kha sum lah tawm cik bek hi in, zawng mahmah uh hi. Nelson pen kum (9) bek hong phak laitak in, a Nu Catherine insih san hi. Kum 12 hong cin takciang in, British tuigalkap (Navy) ah hong lut hi. Zawng lua mahmah ahih manin, sangkah ding hun zong nei se lo in, gun kuang zui in a hun neihkhem peuh hong zang gai mang phialta hi. Nelson te hun lai in, tui galkap te nuntak na, khuasak danpen sia mahmah in nin thei mahmah hi.
A neu tung a kipan in Nelson pen mi hangsan hi in, a pu (uncle) Maurice Suckling pen, tui galkap bawk thum (Captain) hi in, a pu nung hongzui den hi. A Pu in Nelson kisin na ding in, sum bawl gunkuang, West Indies lam ah azin khia ding pen hong zui sak aa, hong ciah kik tak ciang in Arctic tuipi ah khual a zin ding gunkuang “Carcass” a cih pen hong zui leuleu hi. Arctic tuipi tung ah a zin tung un, a gunkuang uh pen, vuuk khal lak ah hong taangcip mawk in, Nelson pen zan in gunkuang tung pan hong pai khia in, vuuk khaltung tawn in vompi beng ding in hong pai khia ziau hi ci hi.
Pasal naupang no ahih lai hangin, gam vak nopna lungsim lian mahmah nei ahih manin, West Indies lam ah apai ding gunkuang khat “Sea Horse” acih ong zui in kum (2) sung hong sawt hi. Tua a kipan in a ci dam na hong kiam suk in, bangmah semzo lo in inn ah hong tawlnga phot ta hi. Hih hunsung in lungkiat na in hong nei man in, mi lawhcing lo hi ding in ki um mawh in, a lungsim zong na sa mahmah hi.
Ahih hangin, tha khat thu in ngaihsut na thak khat hong nei in, “Gam leh minam it na in, ka lungsim hong tan in, ih ukpi te pen ih nu leh ih pa te hi cih theihna lungsim ka nei thak hi. Pasian! hong heh pih in, a lau huai khempeuh phul in, mithupi, mi minthang ka hi ding hi ci in ka awngkhia hi” ci hi.
Kum 1777 in, kum (19) pha ta aa, hih kum in galkap bawk khat (Second Lieutenant) za ki pia in, kum nih khit ciang in bawk thum (Captain) za ah ki kah to sak hi. Hih hunlai in West Indies mun ah om hi. Hih hun lai in Amerian pawl in British pawl a leh do mahmah lai tak hun ahi hi. Tui galkap ahih na hangin gal ki do na liante ah ki hel kha lo hi. Khat vei pen Quebec ah na sem in om aa, lawmngaih hong nei hi. Quebec pan in West Indies lam hong zuan kik in meigong khat, Frances Nisbet tawh Kum 1787 kum in, hong ki teng uh aa, ki ngaingei melse lo in aki teng tawh ki bang mahmah hi.
Kum 1793 takciang in England leh France hong ki do ta uh aa, Nelson pen, gunkuang khat “Agamemnon” a kem dingin a kiseh hi aa, Mediterranean tuipi zai mahmah pen a khawk uksung hi mai hi. Hih hun lai aa amakai pi pa uh pen Admiral Hood ahi hi. Toulon mun ah gualzawh na hong ngah tak uh ciangin Nelson pen Naples ah Neapolitan pawl makaih dingin tavuan kipia hi. Naples ah atam sung in British Ambassador’ Zi, Lady Hamilton tawh hong ki mu uh aa, hong ki ngai kha mawk uh hi.
Kum 1794 takciang in Corsica kiang Calvi ki do na ah kamsiat na tawh liam na hong ngah in, a mit taklam hong taw mawk hi. Ahih hangin, mit tawt na in a minthan na ding a khak tan tam maw le?
Kum 1797 aki pan in Admiral Sir John Jervis nuai lian ah na hong sem hi. Admiral Jervis in Nelson thanop dan leh a siam dan hong mu khia in, lawm ta khat bang in na hongsem khawm ta uh hi. Nelson galdo asiam na hangin Cape Vincent kido na ah Spanish pawl pen hong nop zawh mahmah uh hi. Hih gual zawh na hangin, British kumpi in Admiral Jervis pen “Earl” pah tawi na hong pia in, Nelson zong “Knight” pahtawi na leh Rear Admiral pahtawi na pia uh hi. (Earl leh Knight te pen pahtawi na sang mahmah ahi hi).
Tun ah Nelson pen Rear Admiral hong hi ta in, Canary Island ah France do ding in kipai sak aa, Santa Cruz ki do na mun ah a khutkiu ki kap khiatsak hi. Tua hangin a ban kitan sak in, mit taw, khut tawng hong hi ta hi.
A liam na hongdam takciang in Mediterranean tuipi ah French tui galkap pawl delh ding in hong ki thawi khia kik hi. Napoleon galkap te tawh Aboukir Bay mun ah hong kido ta uhhi. Hih kido na pen “Battle of the Nile” (Nile luipi ah kido na) a cihna ahi hi. Kido na ah pen, hangsan, galdo dan zong asiam te in zo den uhhi.
Nelson in French tui galkap te hong zo gaimang phial in, gun kuang nih bek suak ta lai uh hi. Hih kido na pen nasia mahmah in, Napoleon a zawh na uh ahih manin Britain kumpi leh mipi te lungdam cih tak in lungdam uh hi. Britain kumpi in, “baron” pahtawi na pia in, Europe gam tampi tak in pahtawi na pia ciat uhhi.
Nile kido na aman khit takciang in, Nelson in Naples lam ah hong pai in, Naples mi khempeuh in gunkuang khawl na mun ah na vai dawn uh hi. Naples ukpi te in gunkuang a zep sitset te uh tawh Nelson gunkuang om na lam ah hong pai uh hi. Sir William Hamilton leh Lady Hamilton te ukpi pa nunglian ah hong pai uh aa, tua lai takin tumging tum te in “Rule Britania” cih la hong tum ziahziah uh aa, thupi thei mahmah hi.
Lady Hamilton in tuma kum(5) laipek aa- a ngaih galkap bu bawkthum (Captain) pa, tangval lai melhoih mahmah muh ding ngak lah kha ngel ding hi. Dip phu dupdup kawmsa in gunkuang pi kongvang pan in Nelson hong mu ta hi. A tangval pa melhoih mahmah na hi nawnlo mawk in, a mel daanggawp in, mit langkhat bek nei lai in, a khut langkhat tawng sawnsawn lai hi. Tuabek hilo, a tal ah liam ma khat nei thak lailai in, kido na mulkim huai lak ah hahkat mahmah in na sem ahih manin, u ham mel zong hong pua ta hi.
Lady Hamilton pen in, “Aw… Pasian, hi thei kei” ci in hong gen vat aa, a aw suah hong ki lamdang ta hi. Nu ahih khit lam zong ki mangngilh liang hih tuak hi. Emma Lady Hamilton pen numei maimai bel hi lophot hi. A nungak cil aki pan in mi nasem (sila) sal in hong om den aa, a mel hoih lua mahmah ahih manin pasal in bawk thei mahmah hi. Tui galkap bu khat in hong gu aa, ahih hangin hong nusia kik ziau in, tua khit the Lord Warwick tapa Charles Greville kiang ah hong om kik hi. Limsuaih siam Rommey in a mel hoih sa lua ahih manin, a ma lim suaihsak liang hi. Amah amu khempeuh, pasal ahih nak leh a mel hoih sa in, ip lah thei mahmah uh hi. Emma in Greville pen it lua ahih manin a gei ah om den ding zong a nial vetlo kawmkal ah, Greville in a Pu Sir William Hamilton kiang ah hong zuak hi. Puteek, Hamilton in Emma hoihtak in hong kem aa, lai hong sin sak in, Zi ding in hong nei ta hi. Naples ah a om sung un, Emma leh Naples Ukpi nu pen ki mai ngap mahmah in ki lawmta mahmah uhhi.
Nelson in a Zi Nisbet pen mu ngei melmel lo in, ki it ki ngai mel khol lo hi kha ding hi. Tua hang in Sir William inn sung ah Lady Hamiltonn tawh ki ip lah leh ki khah thei nawn lo zah dong in hong teng khawm uhhi. A mun leh a hun in pia lo ahih manin a lawmngaih nu tawh a hong om khawm den theilo ahih hang in Nelson in Zi hoih mahmah khat a ngah in ki ngaihsun hi. A om dan a maan loh na zong ki thei khol lo hi. Tuahun lai a ding in a om ngei thu khat ahi hi.
Leghorn pen duty ding in apai ma in France pawl leh Neapolitan Jacobin pawl te in Naples la in, a khut nuai ah koih hi. Ukpi galkap makai pi, Ruffo in hih tapong (langdo) te do in hong thupi zaw lai hi. Kum 1799 takciang in Nelson Naples ah hong ki leh kik in, Jacobin pawl khempeuh hong ki piak na ding in thu hongpia hi, Naples ah kumpi hong ding sak kik hi. Naples ukpi gam ah ki lem na leh gal muan na hong om kik ta hi. Naples ukpi pa zong a lungdam lua in Nelson “Duke of Bronte” hih na za hong pia hi. Hih za hong san hangin, British tui galkap makai te hong lungkim lo uh aa, England ah a ciah kik na ding in thu hong pia uh hi.
Kum 1800 takciang in England ah hong ciah kik aa, Hamilton innkuan te in zong hong zui uh hi. England ah a zi kiang ah hong om hangin, hong kikhen kik pah lel uh hi. Asih dong in Emma thu nuai ah hong kun ta hi. Nelson nun tak dan pen siangtho vetlo hi. Ahih hangin England mipi te mit muh na ah Nelson gamtat siatna omlo hi. Bangbang ahi zongin, gamtat siat hun hi limlim ahih manin, mipi in a mawhna ciap tehsak khol lo hi.
Kum 1801 takciang in, Denmark, Sweeden leh Russia te Britain gam pan in hong tuam om uh aa, gup tuam nei lo in hong ki pawl uh hi. France leh Britain ki do den ahih manin, British kumpi zong hong lung himawh pha deuh hi. Hih pawl te akhawl sak ding in Sir Hyde Park hong pai sak in, Nelson ahihleh a khut nuai ah tavuan la ding in hong sawl hi. Hih hang in Copenhagen kido na hong piang khia hi.
Hih kido na ah British tui galkap te leh Danish pawl nasia pha mahmah in, hong ki do uh hi. Danes pawl lah luangkham liangin hong do uh aa, hih ki do na mulkim huai mahmah mun ah Nelson gal hang dan hong ki lang kik leuleu ta hi.
Nelson pen, sih ding phamawh sa lo in, a pawlte thu hong pia ziahziah in, thau leh thaupi ging damdam, thau vui khu biakbuak kawmkal ah, lau a nei lo bang dan khat in hong gam tang hi. A makai pipa uh ahi Parker in Nelson leh a pawlte pen, khua vaak lai aa ahopih hi na pi, nung kin ding in thu vai khak hi. Nelson in a pawlte a nungkin ding phalvet lo in, do semsem ding in thu hong pia zawsop hi. “Tai khia ding maw!! Mawk mawk” ci hi. A kiang aa aom bawkthum (Captain) pa Foley kiang ah, “Mit langkhat bek ka nei aa, khat veivei mittaw in hih theih na, hih na neithei lo ding ka hih hiam?” ci hi. Tua khit ciang in et na maanbilu(lens) hong la in , a mit tawt na lam tawh hong en aa, “nung kin theih na ding ‘signal’ mu vet keng ei” hong ci ngeu hi. Nelson a galhan man in Danes pawl hong zo in, tua khitciang zawh na dang zong hong ngah beh lai hi.
Hih khit ciang asawt lo in, England ah hong tawl nga in, a tawlngak hunsung in British kumpi in, “Admiral” tavuan (vaipuak) hong pia ta hi. Pasal naupang, sapan dildel leh ahat vetlo denpen, tui galkap zalianpen din mun ah hong kah to ta hi. Bang hang a hia le? Haksat na tampi tak a thuak na te pil na lak na ding in hongzang in, gam thupi tui galkap makai pi hong hi ta hi.
Admiral (tui galkap mangpi) a hih khit ciang na ngawn in Nelson om na inn pen dai ngei lo in, a kiang aa om nuam in, tui galkap bu (officer) aki pan a makai pi te dong in a kiang ah om nuam sa thei mahmah uhhi. Nelson khut nuai aa nasep ding hong ut thei mahmah uh aa, a Pu uh pen hong muang thei mahmah uhhi. A lawmte koih dak ngei lo in, England gam it mahmah aa, a gam leh a minam ading in atheih tawp suah den in, a pawl te lungsim sung ah hangsan na leh ki piak khiat na khaici tuh zo mahmah hi.
Kum 1803 takciang in Meditterranean tuipi tung ah thuneih na tavuan ki pia hi. May 18 ni in Portsmouth gunkuang khawl na mun “Victory” gunkuang tung ah, lan (flag) khai kawm sa in gualzawh na la zel ding in hong pai khia ta hi.
Kum 1803 pan in kum 1805 ciang pen Toulon gunkuang khawl na mun hong um cih cip hi. Khat vei French gunkuang khat hong pusuak in, West Indies ciang hong delh uh aa, hong ki leh kik tak ciang in French leh Spanish kikop tui galkap te tawh Cape Trafalgar mun ah hong ki do ziahziah uhhi.
Nelson in ki do ma in asep danding, a do danding teng gel kholhsa in koih dimdiam khin hi. A gal te kiu nih pan in a do ding in hong gel aa, gunkuang ahat zaw leh atam zaw pen Collingwood in makaih in, a gal te nunglam pan in hong do in, a dang pawlkhat ahi Nelson makaih te in, gal te gunkuang lam ma nawh in, a gunkuang te uh anunglam a huh theih loh na ding in buaisak mahmah ding ci in gelna hong nei hi.
Kum 1805, October 21 ni takciang in ki do na hong ki pan ta uhhi. British gunkuang pawl nihte ki do na ding mun lam ah hong pai laitak un, Nelson in asiam na hong pholaak khia leuleu hi. Khua vak (ligh) zang aa aki ho na pan un, “England in mikhempeuh a tavuan ciat asem zo ding in ong lam en hi,” cih signal hong pia khia ziahziah hi. Tui galkap te zong lawp in hong awng khia ziahziah uh aa, a lungsim sung uh ah gam leh mi nam ading nuntakna pia ngam in ki do na mun lam hong zuan ta uhhi.
Collingwood in zong Nelson gel nasa bang lian mah in, a tavuan hong zo mahmah hi. French leh Spanish gunkuang kipawl te nunglam pan in a do ding in a tui galkap te hong ki phalh sak hi. Nelson in Victory gunkuang zang in, a gal te gunkuang a taih sia ding bang liang in a mai lam nawt in tangtak in hong pai hi. French Admiral, Villleneuve in Nelson nasep dan ding en in hong ngak hi. Nelson makaih gunkuang in, agun kuang te uh sudek ta ding in a upmawh petmah uh ciang a gunkuang uh a siil lam ah hong ki khin phei uh aa, tua takciang in “Victory” gunkuang pen French gunkuang te kikal ah hong ki hawlh in hong lut aa, a pang langkhat tuak aa, aom French gunkuang te hong kap siagawp ta uhhi. Nelson pawl te in zong, a Pu cih dan bangmah in French gunkuang te kikal hong ki thawlh in hong lut uh aa, gunkuang lang khat leh lang khat aa-aom French gunkuang te hong kap sia mang uhhi. Tua hang in French gunkuang te tawh aki mu pawlkhat pen hih theih bangmah nei lo in hong taisuak uh aa, hong ki hei kik in, a lawmte huh ding in hong ki leh kiktak ciang in, Nelson gunkuang tawmcik bek, sawm leh nih bek in gunkuang sagih valbang na kap siaman uhhi. Collingwood pawl te in zong, a vaipuak uh na zo mahmah uhhi. A galte gunkuang (20) kiim ding na kap sia man hi. A tom in gen leng, hih kido na ah British tui galkap te in French gunkuang te suksiat sakgawp hi mai hi. Thongsung ah khum ding mi (12,000) kiim ding hong man uhhi.
Trafalgar mun aa gualzawh na pen, tui galkap te tangthu sung ah a minthang pen leh athupi pen hi kha ding hi. Napoleon thupit mahmah lai tak, leh ahat mahmah lai tak hi in, England in tuipi tung khempeuh umcip ahih manin, British gunkuang te kantan in England ah lut ding kisam hi. Leilam ah Napoleon pen zawh theih ding hi lo hi. Tuahang in French gunkuangbek ki daih lo in, Spain gunkuang te tawh ki thuhual in England ah alut theih na ding in, British tui galkap te a zawh phot hong kisam hi. Tuipi tung ah French pawl pen Nelson in a zawh na hang in Napoleon in England hong la zo lo ahi hi.
Hih kido na mulkim huai mahmah mun ah Nelson gunkuang “Victory” pen kido nasiat na mun ah om in, gualzawh na a ngahdek tak hun laitak in thautang in Nelson hong kha citciat mawk hi. Gunkuang sung akhan nuai lam ah hong zawngkhia suk uh aa, siavuan (Doctor) te in a bawl uh hang in, Nelson in a huntawp nahun, tungkuan ta cih hong thei hi. A thugen nunung pen in “Pasian leh ka gam ading” cih ahi hi.
Trafalgar kido na mun ah gualzo hi cih thu atheih kawm mah in Nelson sih thu zong Britain ah tung hi. Hih a lungdam huai zawhna thu a zak uh hang in Nelson si mawk ahih manin England gambup khempeuh in khasiat in, dah in lungdam zo lo uhhi.
St.Paul Cathedral ah nasia tak in vui na hun kibawlsak hi. Admiral mithupi, a thupit sak uh, England a hon khia pa pen pahtawi na namcin tawh ki pahtawi hi. A sawtlo takciang in tua lai leh zintun buk te in a ma’min hong pua uh aa, a mah ngilh loh na suangzong simzawh loh ding ki phut hi. A sih kuan aa, “Ka sep ding sem khin ingh, Pasian min thang ta hen” a cih te pen mangngei nawn lo hi.
Ahih hangin, Horatio Nelson in a it mahmah ahi, Emma Hamilton leh Horatio te pen kithei khakhol lo in ki thupi sim khol lo hi. A sih kuan in, Nelson in tui galkap bawkthum (Captian) khat a hi “Hardy” kiang ah “Ka it mahmah Lady Hamilton pen hoih tak in na kep sak in maw” ci in vaikhak liang hi. Emma Hamilton pen, Nelson a sih zawh kum (9) takciang in zawnglua in, nek ding zong neilo phial zah dong in “Calais” mun ah hong si ta hi. A ta nu neihsun uh, Horatio zong Norfolk aa aom, Siampi pasal khat tawh hong kiteng uh aa, innbul khat ii Nu hong hi ta hi.

