JESUH’ KHEPHUNG AH
Agelh ~ Kap Za Khai
Na semin vangik pua-in a gim mite khempeuh aw,
ka kiangah hong paita un. Note tungah tawldamna
ka hong pia ding hi.
Matthai 11:28
Mihingte pen nasem mi ihi hi. Nisim in vangik a pua dente ihi hi. Na i sep ciangin i pumpi, i taksa leh i lungsimte tawl-in kigim mahmah hi. A diakdiak in lungsim vangik puakna pen taksa pumpi gimna sangin kithuaklah zaw hi. Tua bangin gim I thuak ciangin pawlkhatte in tutphah tungah tawlnga in thathak la uh hi. Pawlkhatte in zulesa nekna, dawnna tawh tawh thathak la uh hi. Pawlkhatte in ihmutna, Video etna cihte tawh thathak la uh hi. Ahi zongin tua bang dan tawh a bucing tawldamna kingah zo tuan lo hi.
Tua hi leh a bucing tawldamna koi-ah om ding ahi hiam? Koi lai-ah kingah thei ding ahi hiam? Eite mawhna sungpan hong tankhiapa Jesuh Khrih sungah bek lungsim pumpi tawldamna bucing om hi. Peter in Jesuh ama kiangpan a hawlkhiat hangin Jesuh in Peter tawldamna a pia veve hi. Tu-in eite in zong nisim i nuntakna sungah nekledawn, silhleteen, leh nuntak khuasakzia ding tawh kibuai lua mahmah in lungsim pumpi tawlna leh gimna nakpi kithuak hi. I lungsim in tua vangik-te bek tham loin mawhna vangik zong pua thuah lai ihih manin kici mawh mahmah hi. Tua bangin gimna i thuaknate Jesuh Khrih in hong thei in tawldamna hong pia nuam ahihna tawh nisim in eite ama’ khe phung a zuan dingin hongsam den hi. Eite in hih thu thudon loin bang tanvei om lai ding ihi hiam?
Simon Peter bangin Jesuh’ khephung ah khuk din-in ama kiangah i zuat ding kisam hi. Tua hi leh i mawhna vangik-te leh pumpi lungsim gimnate Topa in tawldamna hong pia ding hi. E. C. Clephane (1830-1927) leh I. D. Sankey (1840-1908) te’ bawl “Jesuh’ Singlamteh Nuai ah (Beneath the Cross of Jesus),” cih la tawh tha la ni.
Jesuh’ singlamteh nuai-ah, Keimah ka khawl nuam hi; Ni a sat phatna gam sungah, Suangpi liim bang a hi; Gimna leh tawlna gam sungah, Tawldamna innpi hi; Vangik puate’n van khia ding a, A gimte’ khawl na’ng hi.
Jesuh’ singlamteh liim mah, Khawlmun nuam pen a hi; Vantung itna leh thumanna, Kituahna mun ahi; Mi siangthote’n a mang sungah, A muh kah-lei bang hi; Tua singkhuam kei ading hi a, Vantung kahlei ahi.
Singlamteh gal muh khop ah, Ni liim liap khat om hi; A lipkhaphuai hankhuk hi a, Zai in thuk mahmah hi; Tua hankhuk leh ei kikal ah, Singlamteh khat om hi; Singlamteh in lam hong lak a, Vangam lam hong hilh hi.
Jesuh in singlamteh tungah, Kei tang gimna thuak hi; A thuak gimna ka ngaihsun a, Hong itna ka mu hi; Khitui luangkawm ka lungsim ah, Thunih ka phawk thei hi; Ka mawhna leh a hong itna, Hih thu tegel ahi.
Jesuh’ singlamteh liim ah, Keima omna ahi; A mai vangtang longal vanah, Nitang kisam lo hi; Leitung nopsakna leh hauhna, Ka lunggulh nawn kei hi; Ka mawhnate zumna hih Singlamteh meetna hi.[154]
Nisim i nuntakna sungah mawhna leh khialhna i bawlkha den hi. I pumpi tawl in i lungsim thaneem hi. Tua bang hun ciangin kiniamkhiatna tawh Jesuh’ khephung ah i khuk din ding hi. Jesuh’ singlamteh phung-ah i zuanden ding hi. Tua ciangin Jesuh in itna leh hehpihna tawh i gim i tawlna teng khempeuh hong damsiangsak in thathak hongguan ding hi. Topa’ khephung, Jesuh’ singlamteh phung bangzah in belh huai, it huai, muan huai, vanglian ahiam cih i nuntakna tawh i theingiat ding hi. Hih in i lametna leh i nuntakna pi ahi hi.
Hih leitungah i nuntak sungin mi tungah kingakh luat ding hi lo hi. Ei leh ei zong kimuang ding hi lo hi. Ei leh ei pil i kisak luat, hi i kisak luat ding hi hetlo hi. Paunak 14:12 sungah, “Mihingte in thuman lampi hi, ci-in a ngaihsutte pen sihna lampi hikha thei hi,” na ci hi. Gentehna in Thuciam Lui sungah Jeroboam (1 Kumpi 12:27-33; 14:7- 11) leh Josiah (2 Khang. 35:20-24) te in zong amau hihna suangkha uh ahih manin sihna a thuak uh ahi hi. Naba (1 Samuel 25:36-37), Solomon (1 Kum. 11:8; Thuhilh. 2:2), Belshazzar (Dan. 5), Israel mite (Amos 6:3-7), cihte’ thu zong lungngai leng mihing pen ei leh ei kisa theisak huai lo, kiphasak huai lo, kipilsak huai lo ihihna kimu thei hi. Mihing theihna leh pilnate in i kha nuntakna hong ngahsak thei lo hi. Mihing theihna tawh kalsuan ding hi leng a tunga mite bangin lamkhial den in i nuntakna zong maimang ding hi.
“Mi i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi.
Uliante i muan sangin Topa belh ding hoih zaw hi
(Late 118:8-9).”
I mihing hihna tawh hun khempeuh-ah Pasian tung sangin mihing tungah kinga kha den hihang. Mihingte mah belh le muan in kinei khaden hihang. Tate in haksatna a tuak uh ciangin nulepate mah muangin bel uh hi. Nasem sila-te in a To tungah belh in nei uh hi. Mihaute in amau neihsa tungah lungmuang uh hi. Mizawngte in mihaute tungah lametna koihden uh hi. Ei mihingte in mihingzia mah bangin i kalsuan niloh hi. Tua-te in a tawpna ah lamet beina leh guallelhna hong pia hi. Ahi zongin Lai Siangtho in i belh i muan ding pen Pasian bekmah ahihna hong theisak hi. Banghang in Pasian bekmah belh huai, neih huai, muan huai hiam cih leh Pasian pen;
EL- Elyon, Sang pen Pasian hi (Pian. 14:18).
EL- Roi, A mu thei Pasian (Na khempeuh a thei Pasian) hi (Pian. 16:13-14).
EL- Shaddai, Vanglian Pasian hi (Pian. 17:1).
EL-Olam, Tawntung Pasian hi (Pian. 21:33).
EL-Beth-El, Sang pen Pasian teenna Pasian inn hi (Pian. 35:7).
EL- Elohe-Israel, Kumpite’ kumpi Pasian hi (Pian. 33:20).
ELoah, Amah bek Pasian hi (Thuhilh 32:15; Dan. 2:11).
EL- Gibbor, A thahat Pasian hi (Isa. 9:6; Jer. 32: 18-19).
Elohim- Elyon, Sang pen Pasian hi (Late 91:1-2; 78:56).
Elohim-Saboath, Hong don hong kem Pasian hi (Late 80:7, 14).
Jehovah- Jireh, Hong siik Pasian hi (Pian 22:14).
Jehovah- Rapha, Hong damsak Pasian hi (Pai. 15:26).
Jehovah- Nissi, Topa ka gualzawhna hi (Pai. 17:15).
Jehovah- Shalom, Topa nopna Pasian hi (Thukhen. 6:24).
Jehovah-Roah, Topa Tuu bangin hong cingpa hi (Late 23:1).
Jehovah-Tsidkneu, Topa eite’ diktanna hi (Jer. 23:6).
Jehovah- Shammah, Topa Hih lai-ah om den hi (Eze. 48:35).
Jehovah- Shaphat, Topa thukhenpa hi (Thukhen. 11:27).
Jehovah-Roah (Roi), Topa Tuu bangin hong cingpa hi (Late 23:1).[155]
Jehovah- Hosnu, Topa eite hong bawl Pasian hi (Late 95:6).
Hi’ah i muhsa leh i theihsa mah bangin i biak Pasian pen leitung leh vantung ah amah dan Pasian dang om nawn lo hi. Tua bangmah in eite in mihingte i muan sangin Pasian i muanzawk ding ahihna thu i teelsiangta hi. Amah belh in nei den ni. Amah muang den ni. Ama sungah na khempeuh kicing hi. Tua cizaw deuh leh cih bang om lo hi. Ama sungah pumpi an zong kicing takin a om bangin, kha an zong kicing mahmah hi. Itna, hehpihna, lungnopna, tawldamna, daihna, nopsakna, kicingna, hotkhiatna, lungmuanna, gualzawhna cihte zong ama sungah kicing takin om hi. Jesuh in hih thuphate i ngah ding hong deihsak ahih manin nisim in eite hong sam den hi. Eite in bangmah man piakkul loin kingah thei hi. Kisuang kul loin kingen thei hi. Amah upna tawh a khephung ah zuat ding bek kisam hi.
I lunggimna leh i mawhna vangik-te Topa’ tungah ap ni. Ei bekbek in i puak ciangin Jesuh in hehpihhuai hongsa mahmah hi. I gimnate i thuak thapaih leh i tha kiambaih in kiteek baih ding hi. I khantom ding hi. Nuntakna man nei lo hong suak ding hi. Pasian bawlsa hih leitungah lungdam kipak takin i om ding Pasian in hong deihsak hi. Tua ahih manin a Tapa Jesuh Khrih hih leitungah hong sawlkhia in eite ading na hong semsak ahihna phawk ciat ni. Adam leh Eve hangin a nopci mahmah ahi Eden huanpi amangthang ahih hangin tu-in eite sungah Jesuh Khrih in tua Eden huanpi hong phutsak nuam hi. Tua bang hih ding i phal hiam? Topa pahtawi in ama hong sepsaksate hangin amah pahtawi ni. Eden huan i lungtang sung ciat-ah kiphut sak ni.
Leitungah i nuntak sungin bangzah in haksatna sungah i om hangin Khrih sungah cihtakna tawh nungta den ni. Jesuh in Smyrna Pawlpi tungah, “Na sih dongun kei tungah hong citak un. Tua hi leh nuntakna lukhu ka hong pia ding hi (Mang. 2:10),” a cih bangin hih kammal in i nuntakna sungah a thupi mahmah khat ahihna phawkciat ni. Thu-ummi ci-in om meaimuai ding, Pasian kiangpan taikhia den ding, nungtolh den ding, Pasian taisan den ding, mawhna leh khialhna bawl den ding, Pasian nungheisan den ding, cih hi lozaw in i up bangin cihtakna tawh i pomcip pah ding ahi hi.
Gupna thu sungah Jesuh Khrih in thu-ummite kiangpan in cihtakna hongkal hi. Jesuh Khrih zong eite tungah a cihtak den bangin eite in zong ama tungah citak den ding kisam hi. Hih leitung sungah cilesa ze-etna ahi zongin, Satan simmawhna leh bawlsiatnate ahi zongin i thuak kha den dinga, tua bang hun ciangin lungkia pah, nungtolh pah loin cihtakna tawh Jesuh kiangmah i zuat tentan dingmah ahi hi. Tawntung nuntakna pen upna tawh a citak tentante ading ahi hi. Pasian tungah i cihtak kei leh i hihna teng a mawkmai ding hi lel hi.
Marka 13:13 sungah zong upna hangin a kituak thei ahi ze-etna, langneihna, bawlsiatna, muhdahna cihte cihtakna tawh a thuakzote bek in hotkhiatna ngah ding hi ci-in Jesuh mahmah in pulakkhia hi. A citak lote adingin Khrih sungah mun omlo hi. Khrih sungah dinmun thak na ngah hangin ama’ tungah na cihtak kei leh na vawh bangin a gah na at kha ding hi. Cihtak lohna gah in bang hi ding ahiam cih mihingte in i thei kei a, ahi zongin Pasian in tua bang mite adingin thukhen dingin a baihsa in om den ding hi. Gupna na ngah nak leh na ut bangin om thei hi ci-in Jesuh in hong hilh ngei lo hi. Tua sangin amah in amah a ummite in ama nungah cihtakna tawh zuih ding hong kalzaw den hi. Khristian nuntakna pen pak kiphahna lampi hi lo hi. Tu leh tu-a a kicing pah nuntakna hi lo hi. Jesuh Khrih tawh nisim tonkhawm in haksatna leh nopna sungah nuntakkhopna ahi hi. Nisim i nuntakna sungah Jesuh Khrih tungah cihtakna tawh i nuntaknate ki-ap in masuan ni.
Jesuh’ khephung bekmah lunggulh huai pen a, amah in i mawhnate seel nadingin a hinna eite adingin hong paaikhia pa ahi hi. I lungmang laitak in lampi man ah hong kha in hong tawnsak pa ahi hi. Amah in vantung dongah a sia hong peelsak pa ahi hi. Hong itna lamdang lua in hong kepna bulkip mahmah hi. A kang thei ngei lo ama hong hehpihna tawh nisim in hong nuntak pih a, mawhna vangik a kici khempeuh hong suankhiatsak hi. I dah hun ciangin hong hehnem denin haksatna i tuak hun simin i kibukna mun muanhuai ahi hi. Amah pen nuntakna guntui luanna, daihna khe phung, nuntakna vangik khempeuh i kisuankhiatna i Topa Jesuh Khrih ahi hi.
Jesuh Khrih pen lam tawntung a hong paipih den le a hong tonpih den pa ahi hi. Amah in i khan tawntung lam hong hilhpa, a hong itna a muanhuai pen pa, eite tungah a pha hong pia den pa, hong kha muangsak den pa, tawldamna hong kamciampa (promise), haksatnate sungah hong lungmuangsak den pa, launa liinna khempeuh hong hepkhiatsak pa, lametna cingtaak hong pia den pa ahi hi. I nuntak sungin i neih loh a phamawh pen lawm hoih pen hi a, i kha adingin zong a citak lawm manpha ahi hi. Amah pen a kimu thei leitung nuntakna (leitung pumpi nuntakna) le a kimu theilo kha nuntakna (sihna gal) kikal ah a kicingin palai hong sepsak Pasian’ Tapa ahi hi. A it huai pen Pasian, ama nasepte in i nuntakna khempeuh ading ahi hi. Ama nuntakna, ama sisan le ama singlamteh in bangzah in thupi in etlawm ahi hiam cih leh laphuakpa in;
“Singlamteh, singlamteh, khuavak ka muh cilna,
Ka lung sunga vangik teng bei khinta,
A thu ka up ciang khua ka mu theita,
Tu-in ka lung a dam tawntung ta…”
Jesuh’ singlamteh in eite’ khuavak muhna, vangik teng bei khinmangna, i lungdamna, Pasian itna i muhna, Pasian thumanna i theihna, Pasian ii hong tatkhiatna i ngahna, Pasian ii diktansakna i sanna ahi hi. Tua singlamteh tungpan hong luangkhia Jesuh’ sisan hangin eite in: Mawhna sawpsiang theihna, Nuntakna siangtho theihna, Mawhmaisakna ngah theihna, Lungnopna le lametna ngah theihna, Tatkhiat tawntung nuntakna ngah theihna, Natna khempeuh pan damkik theihna ngah theihna, Pasian tawh kizom kik thei in Pa ta le lawmta hihkik theihna cihte hong ngahsak kik hi. Ama hong itna in i hihnate khempeuh sangin lianzaw, thupizaw, zaizaw hi. Ama hong hehpihna in i mawhna sangin lianzaw hi. Ama sungah, “Hi ci zaw deuh leh…” cihte om ngei lo hi.
Jesuh khe phungah ka tu a, Hong hopihna ka za hi Itna kam khum bekbek hi a, Nisim ka zaza nuam hi Jesuh khe phungah ka tu a, Tang lai thute ka phawk hi Hong it pha mahmah na hi a, Ka lungsim sung hong zen hi.
Jesuh khe phungah ka tawlnga, A nuamzaw mun om lo pi Ka vangikpi teng ka suahna, Ka tawldamna mun ahi Jesuh khe phungah ka tawlnga, Ka deih khempeuh ka ngen hi Ka nget khempeuh a hong pia a, Hong piakloh om ngei lo hi (ZCLS - 211).
Jesuh’ khe phung-ah bang hangin pai huai ahi hiam? Bang hangin belh huai ahi hiam? Banghang hiam cih leh tua bang i hih ding Jesuh Khrih in hong sam ngiat ahihman ahi hi. Jesuh Khrih in, “Ka kiangah hong pai un…,” ci-in nisim in hongsam den hi. Hong zawn den hi. Hong muak den in hong lamen den hi. Jesuh in mi khempeuh hong sam den hi. Mi hau, mi zawng, mi nam leh beh deidanna om loin mi a kici limlim teng khempeuh sam den hi. Hih in Jesuh Khrih’ hong itna, hong deihsakna, hong lainatna, hong veina, leh Khrih’ hong deihsakna teng khempeuh hong kilangsak hi.
Ama itna le ama hong hehpihna hangin ama sung, pawlpi sung le nuntakna sungah minam kideidanna, kinawlkhinna, kisimmawhna, kilangbawlna cihte om nawn lo hi. A diakdiak in hih thu nih pen Khrih in a maimangsak khinsa ahi hi: Nulepa kideidanna le Thukham lui zuihna cih thunih hi.
Nulepa kideidanna: Tuhun Pawlpi pawlkhatte in pawlpi sungah numeite pastor sep ding, thuhilh ding le pawlpi tavuan neih dingte phal lo uh hi. A diakdiak numeite pawlpi sungah siampiza ngah in thuhilh theih nading hisa zolo uh hi. Amaute in, Paul thuhilhna pawlkhat ahi (1 Kor. 14:34-35; 1 Tim. 2:11-15) sungte le Pian. 3:16 sunga, pasal in numei tungah ukna aana neihnate siksan uh hi. A kipat cil a kipanin Pasian in nulepa (male and female) tungah numei dinmun le pasal dinmun ding piakhin a, tua dinmun le tavuan pen Khrih sungah mi thak hihna tawh beituan loin nungta suak hi. Pasian’ thu pen Pasian aana tawh kihilh hi a, numei in tua aana ngah lo ahih manin amah in thuhilh theihna nei lo hi ci uh hi.
Amau muhna ah Gal. 3:28 pen numei le pasal dinmun kibatna genna hi loin, thukham khutnuai pan suahtak nadingin Jesuh hong si a, a um khempeuh numei pasal kideidan loin gupna ngah thei hi. Numei hita leh pasal hita leh a um khempeuh in Tapaza ngah hi,[156] pawlpi sunga panmun kipiakna tawh kisai lo hi ci-in khia (interprets) uh hi. Pasian piak leitung mihing thuneihna le “Pa” aana ultungsak ngeinate lencip tinten lai cihna hi. Amau adingin Pasian’ hehpihna le mihing ngeinate pen bangmah kisai lo, a tuam vilvel ahihna kimu thei hi. Pasian’ hehpihna in mihing ngeina tungah gualzo nai kei leh kilawm a, kha thu leh taksa nuntakziate zong bangmah kipehkaihna om kei leh kilawm hi. A taktak in Lai Siangtho in tua bangin hong hilh mah ahiam? A diakdiak in I Kor. 14:34-35; I Tim. 2:11-15 sunga thute pen hih leitung sunga a om den takpi a siahuai, hih theihnate, phamawh saknate le kitangsam lo napi-in a kitangsam sak teitei, a kizang teitei leitung thukhaakna (existing order) a bulphuh hilhnate ahi hi.[157]
Gal 3:28 in Khrih’ hehpihna sungah sepkhop theihna hong lak a, 1 Kor. 14:34-35; 1 Tim. 2:11-15 in Khrih pumpi sungah a kithuntawm teitei leitung ngeina le thuneihsakna zatna hong lak ahi hi. Gal. 3:28 sungah Paul in, Jew mi le Gentail mi, sila le sila lo, numei le pasal cih bangin kideidanna om nawn lo hi, a cih ciangin mi khat peuh in pawlpi sungah a om ciangin a mel a sa kilaihin mi khempeuh cikhat mel khat (uniformity) suak hi, cihna hi masa lo a, Pawlpi sunga a om mi khempeuh in Khrih sungah a kiphumna uh hangin (Gal. 3:27) pum khat a suak hi bek a, a minam hihna, numei pasal hihna bei mangsiat cihna hi lo hi. Khrih sungah tua hihnate in thu nei nawn lo, kimanna nei nawn lo, cihna ahi hi (Gal. 5:6; 6:15; 1 Kor. 7:19). Cilesa kibatlohnate pen bei ngei lo ding a, ahi zongin tuate in thu nei nawn lo ding hi. Khrih i upna hangin midangte i itna bek in thu nei-in na sem ding hi (Gal. 5:6). Kibatlohna mah tawh kipumkhatna ahih manin Paul in Pawlpi pen pumpi tawh a na tehngat ahi hi (1Kor. 12:12-14). Bang hangin kibatlohnate in thu nei lo ding hiam cih leh Pasian pen deidan nei lo Pasian ahi hi (Rom. 2:11, 10:11-13). Paul ii Pasian thu laigil in thu-ummi khempeuh in Khrih sungah pumkhat suak uh a kibangkim hi, cih ahi hi.[158] Pasian’ itna le Khrih’ hehpihna bulphuh thu ahi hi.
Khrih’ pumpi ahi Pawlpi sungah thuhilhna, siampiza ngahna, tavuan lakna cihte pen numei hihna le pasal hihna tungtawnin a kisem hi lo a, Pasian sapna le Kha Siangtho sathau nilhna tungtawn in a kisem hizaw hi (Mk. 1:17). Pasian nasep cih pen Pasian’ hehpihna le ama sapna tung bekah kinga hi. Mihing in Pasian ateel masa kihi lo a, Jesuh Khrih in, Note in kei na hong teel kei uh a, ahi zongin keimah in note ka hong teel hi (Jn.15:16), ci hi. Cihsa bangin Pasian nasepna pen nulepa (gender, sex) hihna tungah kinga lo a, Pasian telna le sapna thu tungah kinga pen hi. Hehpihna hun sungah thu-ummi khempeuh Pasian’ taza kingah ahih bangin siampiza zong kingah hi (1Pet. 2:9). Hih in Khrih’ Pawlpi sungah numei pasal cih om loin siampiza ngahkimte ihihna tawh ama nasep kisem thei ahihna hong theisak hi. Jesuh in leitung mite’ ngeina thupomcipnate a pumpi tawh na satzan khin a, mihing manphatna le dinmunte a kikim in hong pia thak ahi hi (Efe. 2:14-16). Khrih in hong deidan lo ahih leh mihingte in zong i kideidan loh ding ahi hi. Pasian’ sap mite (numei or pasal) amau nulepa hihna tungtawnin thukhen in lamkhak khak loh ding kisam hi. Banghang hiam cih leh mihing pen Pasian tungah thuneih theihna om lo hi.
Pasian nasepna sungah kua in ama nasem dingin hong sam masa a, kua adingin sem ding hiam cih theih ding kisam hi. Jesuh a nuntak lai-in ama nung a zui nuam khempeuh sam tuan lo a (Lk.8:38- 39), a ut lo-te zong ana in sam hi (Mat. 8:22). Tua ahih manin Pasian nasep nadingin Pasian sapna (Divine Call) cih pen mihing’ hanciam thu-ah kinga lo-a, Pasian hehpihna hang hizaw hi (Bonhoeffer). Tua ciangin Pasian nasep (Ministry) cih zong mihing’ patkhiat aituam nasep hi lo-a, Pasian sapna tungah mihing in thumangna lungsim tawh thuhkikna leh zuihna (The ministry is a human obedient response to the Divine Call- Law Ha Ling) hi (Mk.1:17).
Khristian nuntakna pen kha thu sungpan hong kipan masa ahih bangin Khrih in kuamah deidan loin ama nasepte ama minthan nadingin thu-ummite a semsak ahi hi. Tua sungah mihing in Lai Siangtho kisiamsakna, kipil sakna, thukham kizuihsak luatna (Jer. 5:31; 2:8; 23:11) tawh Thumgawm Pasian ii hong itna, hong hehpihna, hong tatkhiatna le hong sapnate khaktan loh ding, nial ding, paihkhiat ding hi lo hi. Thukham hun lai-in “Pasal-te” bek in siampiza ngah in thuhilh thei uh a, ahi zongin Khrih’ hong piak hehpihna hun ciangin thu-ummi khempeuh siampiza ngah in suakta takin thuhilh theihna le kipiak theihna thupha kingahta ahi hi (1Pet. 2:9-10; Heb. 10:19, 20). Tu-in Khrih sungah neih kideidanna om nawn lo hi. Banghang hiam cih leh ama hong hehpihna in leitung mite’ ngeinate, thukham luite, kideinate, kikhaknate khempeuh a sukmaikhit ahi hi.
Thukham zuihna: Sainai mual tungpan Moses’ ngah (Jn.1:17) thukham pen Moses thukham (Joshua 8:31), Pasian’ thukham (Eze. 7:10) kici hi. Tua thukham pen lim lakna (Shadow (Heb. 10:1) hi a, kha thu tawh kisai in hong kipia (Rom. 7:14) ahih manin hoih in man a, siangtho hi (Rom. 7:12). Jesuh hong paina zong thukham a kicingsak ding mah ahi hi (Matt. 5:17). Thukham pen Vantungmi hong kisawlsawnna tawh mihing Moses tungah hong kipia hi (Gal. 3:19) a, mi khat in thukham khat a khialh leh thukham vekpi a khial suak hi (Jam. 2:10). Ahi zongin thukham tungah hehpihna in a gualzo ahi hi (Rom. 6:14).[159]
Jesuh in thukham siatmuh ngei lo hi. Amahmah zong thukham nuai-ah hong suak hi (Gal. 4:4), thukham tawh hong khangcing hi (Lk. 2:11-24, 24). Amahmah in thukham zui-in (Matt. 17:21, Jn. 2:13), midangte zong thukham zui dingin sawl hi (Matt. 8:4; 23:1-3, 23). Amah in thukham a siatmuh loh hangin ama hun lai-a thukhamsiate a siatmuh mahmah hi. Bang hang hiam cih leh thukhamsiate in Pasian’ thukhamte a man loin la in, mite tungah vangik bangin suan uh ahih man ahi hi. Tua bangin a man loin a kikhial thukhamte Jesuh in a manin a khiatna a piakna tawh amah pen thukham kicingsak pa ahihna hong kilakkhia hi (Matt. 5:17-19, 21, 27, 31, 33, 38, 43).
Thukhamte pen lamlak bek hi a, a sawt loin tuate bei mang ding ahihna Jesuh in thei hi (Matt. 9:16-17, Heb. 8:13).[160] Bang hang hiam cih leh thukham in mawhna kiphawksakna (Rom. 7:7), mawhna hong piangsak (Rom.7:8), kilam nading a kihilhna pia (1 Tim. 1:9), khialhna bang hiam cih theih nading (Gal.3:19), Khrih kiangah hong tunpih nading (Gal. 3:24-25) ciang bek hong sepsak thei hi a, suahtakna hong pia zolo (Sawl. 13:39), mihing hihna hong zawhsak zo lo (Rom. 8:3), mite cingtaaksak zolo (Heb. 10:1), thumanna hong pia zolo (Gal. 2:21) hi.[161]
Tua ahih manin Jesuh in ama sihna le thawhkikna tawh thuciam lui sunga thukham lui beisiangsak in thuciam thak hun ahi hehpihna hun sungah thuciam thak a hong piakhia ahi hi (Heb. 9:15). “Thuciam lui pen Abraham’ suan pa’ hun ciang dong bek a kimang dingin a kingaihsun hi (Gal. 3:19),” ci-in Paul in a gen bangin Abraham’ suan pa ahi Khrih sihna le thawhkikna hangin thukham zuihna le zatna beisiangta in Khrih sunga mi thak hihna tawh a thak nuntak kalsuanna ah masuan ding ihi ta hi (2 Kor. 5:17). Tua bang kalsuan nading pen Khrih’ thapiakna bek tawh hi ding ahi hi (1Kor. 15:8-10; Gal. 2:20).
Thukham nuai-a mite hong tankhia dingin Jesuh pen thukham nuai ah hongsuak in hong nungta ahi hi. Paul zong thukham zui Judah mite a ngah nadingin Judahte bangin kikhawm in amaute sungah a om ahi hi (1Kor. 9:19-23). Thukham zuite sungah omna in thukham a um le a zui hi masa lo a, thukham zuite thukham a kisap nawn lohna thu a genkhia ding le amaute thukham thak thu a genkhia ding ahi bek hi. Thukham in, “sem in, sem in,” ci-in kalden a, hehpihna in “um in” hong ci hi. Thukham in sepna hong kal ahih bangin ama sungah suahtakna, khamuanna, lungnopna le daihna cihte om loin, mawhna khialhna kitheihsakna vive tawh kidimden hi. Ahi zongin hehpihna in ahih leh mihing sepna kul loin upna bek tawh tatkhiatna kingah ahi hi (Rom. 3:21-31, Gal. 3:28).
Thukham in thumanna le a siangtho nuntakna hong kal na pi-in sepzawh nading thahatna hong pia lo hi. Hehpihna in zong a siangtho nuntakna hong kal a, ahi zongin amah in sepzawhna tha hong guanngiat hi (Titu 2:11-12). Thukham thaneemna pen i mawhna hong theiteelsak thei na pi-in tua mawhna pan hong tankhia zolo hi. Ahi zongin hehpihna ahih leh i mawhna hong lakkhia in amahmah in hong tankhia ngiat in mi thak hong hisak ngiat hi. Thukham nuai ah thumang lo tate khua pualam ah kaikhia in suang tawh kidenglum hi (Thuhilhkik. 21:18-21). Hehpihna nuai ah ahih leh tapa taimang in a pa thumkik in a pa kiangah ciahkik thei hi (Lk. 15:21-24).[162] Hih thu nih enkak pak leng thukham in sihna hi a, hehpihna in nuntakna hi ci-in kimu thei hi.
Martin Luther in, “Thukham le Hehpihna na khenteel theih leh tua bang na khentheihna hangin Pasian tungah na lungdam ding hi a, nang le nang Lai Siangtho siam in kiciamteh pah in,” na ci hi.[163] Leitung adingin Pasian’ Tapa Jesuh hong si khin in, i mawhnate pan hong tankhia zo hi ci-in thei in na up na san leh nang pen thukham nuai pan suakta in thukham thak ahi Khrih sungah a nungta mi na hihna kiphawk gige ding thupi hi. Jesuh Khrih tungtawnin thukham vangliatna beisiang ta hi. Thu-ummite zong Khrih sungah Khrih tawh nungta in Khrih’ tawh nasem khawm in Khrih adingin a nungta ahi hi (Fil. 1:21, Rom. 14:8, 1 Kor. 15:10, 1 Kor. 3:10).
Eite in Khrih’ khephung nuai-ah Khrih’ hakkol kisuan ding hi (Matt. 11:29), ama singlamteh nisim in pua den ding hi (Luka 9:23), i nuntakna ding tawh kisai in lungkham kul lo ding hi (Matt. 6:25), lung himawhna limlim neih kul lo ding hi (Matt. 6:31), amah tawh kipawlna leh kilawmtatna nei den ding hi (1 Kor 11:24), Khrih’ galvan teng silh ding hi (Efe. 6:13). Hih teng khempeuh pen eite’ sep ding ahi hi. Tua bangin i sepna hangin bang teng i ngah ding hiam cih leh tawldamna le nuntak tawntungna (Matt. 11:28; Johan 17:2-3), vangik kisuan khiatsakna (Matt. 11:28), i kha tawntung tawlngak theihna (Matt. 11:28-29; Heb. 4), Thumanna, pilna leh thu theihna (Johan 14:6; 1 Kor. 1:30), a ol le a baih hakkol puakkhakna (Matt. 11:29-30; Cp. Sawl. 15:10; Gal. 5:1), leh a zang mahmah Khrih’ hakkol ngahna (Matt. 11:30; Late 55:22), cihte i ngah ding hi.[164]
154 Tedim Labu, Tonic Solfa Notation, 7th Revised Edition 1999@ Copy-right Reserved ZCLS, Ist Reprint 2001, P-119(B)
155 Lon Thang, Systematic Theology: Theology Proper (TST-2303), class lecture paper, 2013-2014 academic year, first semester, (Falam: Chin Christian Institute of Theology, 2013-2014), 4.
156 Do Suan Mung, Tapidaw Pawlpi leh A Upna Tangthu (Yangon: Faith Baptist Theological Seminary, 2005), 188-194.
157 Law Ha Ling, Bibical Interpretation Today: The Text Interprets the Text through Reader: KOINONIA Journal of Christian Studies, Vol. I, eds., Law Ha Ling and others, (Falam: Chin Christian Institute of Theology, 2011), 143.
158 Nok Kam, Khrih in Pawlpi’ Lutang Hi: Paper Presantation on Pyidawtha Tuiphum Pawlpi Thusin A (1) Veina, (Pyidawtha: PBC, 2015), 14.
159 E. D. Chelladurai, 243.
160 Don Fleming, 127.
161 Don Fleming, 127.
162 William McDonald, 118.
163 William McDonald, 118.
164 Fennis Jennings Dake, Dake’s Annotated Reference Bible (Lawrenceville, Georgia: Dake Bible Sales, Inc. 1961, 1989), 12.
Zop lai ding……………..

