KHA SIANGTHO MAKAIH NUNTAKNA TAWH KALSUAN DING
Agelh ~ Kap Za Khai
Tua ahih manin thuman hong lak ding Kha Siangtho
hong tunciangin thu khempeuh a manin hong hilh ding hi.
Johan 16:13
Khristian nuntakna cih pen upna thuguipi khat khunna leh zuihna sangin thukzaw in zaizaw hi. Tua pen muh theih leitung pan hong phuangkhia hi lo a, i muh theihloh leh i theihtel zawhloh mundang (vantung) pan hong piangkhia thu ahi hi. Tua ciangin hih nuntakzia pen khatkia bek nuntakna hi loin thu-um midangte tawh zong kihawmkhopna, kipawlkhopna, nuntakkhopna nuntakzia ahi hi. Tua ahih manin eite in Kha tawh kidim leh Kha Siangtho tha hong pia thei ding lawm (spiritual friends) i neih kul hi.[124] Tua dan hi leh i nisim nuntakna-ah milui deihna sangin Kha Siangtho deihna bangin i kalsuan thei ding hi (Galati 5:16).[125]
Laibu mailam-ah thu-ummite pen i sungah milui pianzia in hong uk den lai ahihna hangin eite in Kha Siangtho makaihna bangin i kalsuan kulna i kikum khin hi. Kha Siangtho makaihna loin i nuntakna-ah bangmah kisem thei lo hi. Milui pianzia i makaihsak thapaih leh milui pianzia gahte ahi lungsim pumpi thangtatna, siangtho lohna, milim biakna, kitotna, kinakna, duhhop huaihamna, hazatna, hehna, gitlohna cihte bekbek i nuntakna-ah hong gah ding hi. Ahi zongin Kha Siangtho i kimakaih sak den leh itna, lungnopna, lungdamna, kilemna, lungduaina, lungnemna, hehpih theihna, cihte tawh kidim den dinga Kha Siangtho mahmah in i nuntakna hong makaih ngiat ding hi. Tua ahih manin i nuntakna Kha Siangtho tungah ap ni. Tua hi leh amah in hong huh hong panpih in hong makaih ding in thupha hong pia ding hi. Tua bang i hih kei leh milui pianzia in hong zawhthawh kik ding hi.[126]
Tua hi leh Kha Siangtho i cih in bang ahiam? Kha Siangtho pen Thumgawm Pasian sunga kihel Pasian mah hi a (Matt. 28:19, 1 Jn. 5:6-9, 2 Kor. 13:14), amah pen thahatna (Power or force) mawkmawk hi loin mimal dan (Person) in a om ahi hi (Jn. 16:7). Kha Siangtho in Nuntakna (Rom. 8.2), thuman (Jn. 14:17), sianthona (cf. Matt. 12:32), mun khempeuh ah om (Jn. 14:17, Late 137:7-9), tawntungpa (Heb. 9:14), a thahat pen pa (Job. 33:4), itna (Jn. 5:22), na khempeuh a thei pa (1 Kor. 2:10-12) cih bangin Kha SiangthoPasian ahihna kimu thei hi. Thuciam Lui hun lai-in Kha Siangtho pen mimal tung bek-ah a kipia hita mah leh Thuciam Thak hun ciangin Thu-ummi khempeuh tungah Pasian in Kha Siangtho a pia hi. Hiah zong Kha Siangtho hihna le a pianziate tawm enleng: Amah pen mimal dan (Person) hi (Jn.16:7, “Pa”),[127] amah pau hi (I Tim. 4:1, Mang. 2:7), thuhilh hi (Lk. 12:12; Jn. 14:26), thupia hi (Sawl. 13:2), tangmi hong sem hi (Rom. 8:26), cih bangin Person ahihna kimu thei a,[128] amah pen hong om pih tawntung Pasian hi (Late 139:7), tawntung Kha hi (Heb. 9:14), Topa hi (2 Kor. 3:17), Pasian’ Kha hi (2 Kor. 3:3), Khrih’ Kha hi (1 Pet. 1:11), piangsak Kha hi (Job 33:4).
Pa Pasian le Kha Siangtho pen piansakna nasepna ah ahi zongin (Pian. 1:1,2), mihingte sungah nasepna ah ahi zongin (Pian.6:), sathau nilhna ahi zongin (Isa. 61:1), kampauna ah ahi zongin (Matt. 10:20), piakkhiatna ah ahi zongin (Jn. 14:16) nasem khawm uh ahi hi. Tua bek tham loin Jesuh Khrih tawh zong a nasep khopna kimu thei lai hi: Kha Siangtho tungtawnin Jesuh Khrih hong suak hi (Lk. 1:35), Jesuh Kha Siangtho tawh kidim hi (Lk. 4:1), Kha Siangtho in makaih hi (Lk. 4:1), Kha Siangtho in sathau nilh hi (Lk. 4:18), Kha Siangtho tawh na hoih sem hi (Sawl. 10:38), Kha Siangtho tungtawnin si hi (Heb. 9:14), Kha Siangtho tawh sihna pan thokik hi (Rom. 8:11).
Hih bangin Kha Siangtho in Pa Pasian tawh ahi zongin, Ta Pasian tawh ahi zongin Pasian hihna sungah kikim takin mapang khawmin nasem khawm uh hi. Amah pen thuman Kha Siangtho (Jn. 14:17), hehpihna hong puak Kha Siangtho (Heb. 10:29), a minthang Kha Siangtho (1 Pet. 4:14), a nungta Pasian Kha Siangtho (2 Kor. 3:3), a theitelsak Kha Siangtho, pilna a pia Kha Siangtho, siamna a pia Kha Siangtho (Isa. 11:2), a thukhen Kha Siangtho (Isa. 4:4), lungpilna a pia Kha Siangtho (Efe. 1:17), thahatna, ki-itna, pumpi ki-ukzawhna Kha Siangtho (2 Tim. 1:7) ahi hi.[129] Ama nasepziate pawlkhat enleng;
Topa Kha Siangtho in Humpinelkai kam Samson balsak hi (Thu. 14:6).
Topa Kha Siangtho in Saul tung pan paikhia in David tungah tung a, kumpi nasepzia ahilh hi. Kha Siangtho nasep pen mite thumanna le thumanlohna tawh kizom den a, Topa kha le Topa kammal tonkhawm den hi (2 Sam. 23:3).
Kha Siangtho in thu-um mite hong huh hi. (Johan 16:7) Jesuh zong a thuak ding thuak zosak hi. Tanu tapa gamh luahzia hong pia in hamphatna leh thuakzawhna hong guan hi. Korin Pawlpi sungah Kha Siangtho letsong hangin Kham lukhu bek kin in, ling lukhu kin in nei lo uh hi. Lamdawt bek tawn nuam uh hi (Rom. 8:17, Efe. 1:13, Matt. 12:28).
Kha Siangtho in suahtaakna hong pia in hong suakta sak hi. Teci panna hong pia-a, suahtakna thu hong phuangkhiasak hi. Zulhtat loin hong diktat sak hi. Zulhtat zawhna le metnopna atam leh Kha Siangtho mei mit kik ding hi.
Kha Siangtho pen sepkhiatna ding hong kipia ahi hi. Kha Siangtho a neite a nasepnate uh panin kilang pah hi. Sawltakte le thu-um masate hun lai-in Inn gua hahna le gam gua hah khop nading Kha Siangtho in deih ahihna i muh bangin tuhun in zong Kha Siangtho in tua bang deih hi.
Kha Siangtho in mimal tawnin nasem a, picin nading, amagah gah nadingin hong hilh in, lam hong lak hi (Jn. 15:16, 16:13-14, Sawl. 16:10).
Mimal tung bek hi loin, kipawlna ah zong Kha Siangtho in kipumkhatsak (Sawl. 13:1), hong kilemsak hi. Judah mi Peter leh a ci themthum minam khat ahi Cornelius-te (Efe. 2:18) hong kikhawlkhawmsak in hong kilawmtasak hi (Sawl. 2:42-47).
Kha Siangtho in biakpiakna hong limci sak hi. Topa Jesuh in amah a biate lungsim takpi le thuman thutak tawh biak ding deih hi (Jn. 4:24). Kha tawh nuntakna ah thuman tak-a nuntakna, thuman tak-a nuntakna pen lungsim takpi tawh biakpiakna ah kilang ding hi. Hih Jesuh gengen thu in: Thutang tui bangin luangkhiasak unla, thuman a kang ngeilo luitui bangin luangkhia sak un (Amos 5:24, Mich. 6:8). Tawisuang man zatna, pi man zatna, gisuang kek lohna-te biakpiakna man khanlawhna taktak ahi hi.
Kha Siangtho in Lai Siangtho kammal nungtasak hi. Lai Siangtho kammal le laisinte (Lai Siangtho sangkahte, Lai Siangtho a simte, a kante) kikal ah palai sem hi (2 Pet. 1:21, 2 Tim. 3:16). A kammal cih pen a thu hi a, Kha Siangtho in palai a sep ciangin a thu bangin gen bek hi loin nuntakpih ding ahi hi. Tulai thusuak le kamsanna kimkhatte Lai Siangtho’ thuneihna in a huamzawh loh om ahih manin pelh huai hi.
Kha Siangtho in thungetna tawn in hong hopih a, na lianpi sem hi. Jerusalem numeite in Peter thongkiatna hangin thungen in suakta hi (Sawl. 12:12). Paul a cinatna hangin thungen a, a kisapna Pasian in piazaw hi (2 Kor. 12:8a).
Kha Siangtho in thuhilhna tungtawn in hong hopih in a za a ngai mite zong kikhelsak in lungmuangsak hi (Sawl. 4:8).
Kha Siangtho in mi lungsim hei in piangthak sak a, tui kiphum nuamsak hi. Tui phumna in sihna pan thawhkikna leh a thawhkiksakna Jesuh lim kilangsak hi.
Kha Siangtho in zatding a hong kipia ngeinate hong zang theisak hi. Tuiphumna in teci panna hi-a, khatvei tawh a tawntung kicing in Nekkhopna in Jesuh’ thuakna le a hong ompihna thubulte ama hong kilat ni dongin bawlden ding ahi hi (Jn. 3:5, 6:33).
Kha Siangtho in lungdamna thu puakkhiatna (Mission) hong patsak, hong zomsak, hong tangtung sak hi.
Kha Siangtho in Khrih pumpi ahi Pawlpi pen Khrih hong itna bangzah takin sau, zai, thuk-in lian mahmah hiam cih hong theisak hi (Efe. 3:18).
Kha Siangtho in siamna letsong tuamtuam hong pia hi. Tua letsongte pen kisialhpih ding hi lo a, Pasian gam tangzai semsem nadingin zat ding ahi hi. Letsong hong piapa mangngilh liangin, letsong kituh ding hi lo hi. Tua letsong pen aana in nget theih zong hi lo a, Pasian in mi thak ihihna tungtawn in ama gam zai nadingin hong pahtawina ahi hi (Rom. 12:6-8, 7, 1 Kor. 12:4-11-19, Efe. 4:11-15).
Kha Siangtho in khaniin nasepnate hong dalsak in zong hong zawhpih hi.
Kha Siangtho in midangte muhtheih, etteh theih dingin le ama minthan nadingin gahpha hong gah sak hi (Gal. 5:12:21).
Kha Siangtho in Jesuh min tawh thuakzawh hatna leh sihngamna hong guan hi.
Kha Siangtho in Pentecost ni-in, pau kithei lo minam tuamtuamte pau kamphensak in, a mau pauciat in zasak hi (Sawl. 2:4-12). Kha Siangtho in pau kithei lo sangin a kithei pau a zatna leh a deihzawkna thu kimu thei hi. Hih bangin Kha Siangtho’ nasepziate kimu thei ahi hi.[130] Hih teng pen a huampi bek hi lai a, a banban in a nuai ah en suaksuak lai ding hihang.
A banzom ah Kha Siangtho in bang hong sepsak lai ahi hiam? Kha Siangtho in eite thuman thutak hong lak hi (Johan 16:8,13). Jesuh hong kilangsak hi (Johan 16:14), hong huh hong panpih hi (Johan 14:16), thu hong hilh ding hi (Johan 14:26), lung pilna hong pia ding hi (Efe.1:17), eite ading thu hong ngetsak hi (Rom 8:27), eite vangliatna hong pia hi (Sawl. 1:8), eite’ thaneemna-ah hong panpih hi (Rom 8:16), Kha Siangtho gah hong gahsak hi (Gal. 5:22-23).[131] Kha Siangtho letsong hong pia hi (1 Kor. 12:11), Khrih thu teci a pang hi (Jn. 15:26), Hong thak suaksak hi (Titu 3:5), eite suahtakna hong pia hi (2 Kor. 3:17), eite hong kikhelsak hi (Rom. 8:26), eite ading palai hong sepsak hi (Rom. 8:26).[132]
Tua bek tham loin Kha Siangtho nasepnate Johan 16:8-11 sungah zong kimu thei hi: “Amah hong tun ciangin leitung mite tungah mawhna thu, thuman thuleh thukhenna thu laktel ding hi. Amaute in kei hong uploh manun a mawhna uh lak ding a, Pa kiangah pai ding ka hih manin kei na hong mu nawn kei uh hi, ka cihna thu a manna lak ding a, hih leitung a ukpa pen thukhenna a thuakkhin ahihna thu zong lakding hi.”
Kha Siangtho in mawhna tawh kisai-in mawhna neihna hong pholaak hi. Kha Siangtho in hong pholaak kei leh mawhna i neihna leh mawhna i bawl dennate kiphawk kha lo ding hi. Abeisa kum 2000 hunin singlamteh tunga kithatna a thuakpa i muh takciangin kum tampi a sawtkhit hangin banghangin hih thu in tuni dongin eite’ lungsim hong sukha lai ahi hiam? Tua pen Kha Siangtho nasepna hang ahi hi. Kha Siangtho in na hong sem lo hi leh eite in gumpa i kisapna nangawn i phawk/thei kei ding hi.
Kha Siangtho in diktansakna i ngahna hong telsiangsak in hong umsak hi. Leitung ading nuntakna a kipiakhia Jesuh Khrih’ diktanna i muh ciang bek-in Kha Siangtho nasepzia laigil i tel ding hi. Mawhna hangin gim thuakna leh a phungcing nailo diktanna-ah hong tungsakna pen eite ading ahihna tua singlamteh ah kimu thei hi. Tua sungah Kha Siangtho nasep in Pasian diktanna leh sianthona in eite adingin bang hong deihsak hiam cih hong lakkhia ding hi. Eite’ diktanna pen Topa sihna tungtawnin eite tung hong kipia hi. Kha Siangtho in Pasian hong lakkhiat ama diktanna tawh a langneih na khempeuh/ a deihlo na khempeuh eite hong theisiangsak hi.
Kha Siangtho in mailam ah hong tung ding thukhennate hong theisak hi. Eite in i tuak loh a phamawh tua thukhenna pen Kha Siangtho nasepna hang bek tawh i theithei hi. I mawhna hangin thukhenna thuak ding za-ah-za kician khin hi na pi-in Jesuh Khrih in tua thukhenna pen amah tungah kisuan-in singlamteh tungah kahto hi. Jesuh sung bek-ah tatkhiatna om ahihna, singlamteh bekmah siatna pan kipelh theihna lampi ahihna, thukhenna pelh theihna ahih nate Kha Siangtho in eite hong theisak in hong lungmuangsak hi (Johan 16:8-11).[133]
Hih bangin Kha Siangtho’ nasepna hangin eite in i dinmun kithei in Khrih sungah mithak i suak hi. “Kha tawh a suak mite zong tua mah bang ahi hi (Johan 3:8).” Khrih’ pawlpi sungah pianthakna tawh a lutte sungah Kha Siangtho teeng hi. Rom 8:9 sungah “Khrih lungsim a nei lote Khrih tawh kipawl lo hi,” a cih bangin Khrih tawh i kipawl theih nadingin Kha Siangtho in thu hilhna, tha piakna, panpihna leh a kip upnate tawh hong makaih den ding hi. Kha Siangtho i sungah hong teengin hong uk ding hi.[134] Bang hangin Kha Siangtho i sungah kisam hiam cih leh;
Kha Siangtho in mihingte tungah thuman le khuavak hong pia hi. Thu-um mite tungah Pasian’ pilna hong guan thei bek tham loin Jesuh’ singlamteh thu le Pasian’ tatkhiatna thute a teltheihsak hi.
Pasian in ama Kha Siangtho tawh mihingte hong khel hi. Tua ahih manin mihing sunga om Pasian’ Kha pen mihing kha hong suak a, nuntakna thak a pia hi.
Mihing sunga om Pasian’ Kha pen nuntakna thak’ thahatna ahi hi. Hih thahatna in mihingte nuntakna pianlui, mawhna dim pumpi leh lungsimte panin a suahtak zawh nadingin sepzawhna tha pia in semzo sak hi.
Kha Siangtho pen Pasian tawh kilawmtatna kha ahi hi. Pasian leh mihingte kikal-ah “Kipawlkhop theihna” hong pia hi. Paul’ ngaihsutna bang hi leh, Kha Siangtho in thu-ummi khempeuh Khrih’ sungah hong kipumkhat sakin, kideidanna a om nawn lo innkuan khat hong suaksak ci hi.
Kha Siangtho in Khrih nungzui khempeuh tungah, “Ama letsongte” a pahtawi hi.[135]
Kha Siangtho nei lote Pasian tawh kipawl thei lo hi. Paul in Khrih le Kha Siangtho thu laigil a kibangin seh hi. Thu-ummi sungah Kha Siangtho a om ciangin tua mi pen “Khrih ahih kei leh Kha Siangtho” sungah mithak in a om ahi hi. Kha Siangtho vangliatna tawh Khrih sungah a piangthak mi suakta cihna ahi hi. Tua ahih manin Paul in Kha Siangtho cih pen “Khristian upna tunga Pasian thuhkikna,” hi na ci hi.[136] Kha Siangtho in nuntakna thak hong musak a, tua nuntakna thak hong pia pa le nuntakna a ngahte Khrih pumpi sungah “hong kilam khawmsak” hi (Rom.5:5, 2 Kor.5:17, Efe.2:23, cf. 1 Kor.6:19).[137]
Nisim in i nuntaknate Kha Siangtho kimakaisak ding thupi hi. Ahi zongin tuhun thu-ummi tampitakte’ nuntakzia i et ciangin ei leh ei bek kimakai in, a sunglam thu laigil sangin a pualam muh theihnate ahi biakinn paina, Lai Siangtho simna, thungetna, sumpi piakna, mite huhna cihte kithupisak ahihna kimu thei hi. A puatham tawh Khristian ahih uh hangin a sung lam-ah ahawm (empty) Khristiante kici thei hi. Rev. Dr. Law Ha Ling kammal bang hi leh “Hun thak Pharisee” te ahi uh hi. Banghang hiam cih leh Pharisee-te in sunglam upna leh zuihna sangin a puatham gamtatna leh zuihna bek thupisak den uh hi. Tua bang Khristian pen tuhun ciang tam mahmah hi. Tua bang Khristiante in amau leh amau piangthak mi a kicih uh hangin Jesuh tungah kinga loin Kha Siangtho zong sanglo uh hi. Kha Siangtho deihna leh makaihna zui loin nisim in amau deihna bang bek-in nungta uh hi. Tua-te pen Thuciam Thak hun lai-a Pharisee-te tawh a kibang hi lel hi. Jesuh in zong tua bang mite nial in mawhsak hi (Matt. 16:12; 23:1-7, 25, 27).[138]
Tua ahih manin i Khristian nuntakna sungah Jesuh’ hilhna leh lamlakna bangin i masuan theih nadingin Kha Siangtho in eite sungah na hong sem masa ahihna Jesuh’ thu hilhnate tungtawnin zong kimu thei hi.[139] Khristian nuntakna ah a thupipen in Kha Siangtho om pihna tawh nuntakna kikhelna neihna ahi hi. Banghang hiam cih leh Kha Siangtho in eite tha hong pia denin i Pasian kiangpan hong pai pilna hong ngahsak, hong khangsak in Khrih’ itna zong hong theiteelsak hi.
Tua ahih manin Paul in hih bangin thu na ngen hi.
“Note’ lungsim a thahat nadingin Pasian in a kicing ama vangliatna sung panin a Kha Siangtho tawh note hong thakhauh sakin, na upna hang-un note lungsim sungah Khrih hong teengin, itna thu-ah zung thuk kha-in bulkip na neih nadingun thu ka ngen hi. Tua hi leh note in Pasian mi ahi midangte khempeuh tawh Khrih hong itna bangzah takin sau-in zai a, bangzah takin thukin sang ahi hiam, cih na theihkhawm ding uh hi. Khrih hong itna a kicing takin theihkhit zawh loh ding ahi ta zongin note in thei in, Pasian thu a cingin na theih na dingun thu ka hong ngetsak hi (Efe. 3:16-19).”
Eite in Khristian hi na pi-in, i nuntaknate Kha Siangtho khut sungah i ki-ap hangin, i pianzia pen milui pianzia sungpan kisuakta nailo ahihna leh a picing dinmun-ah i tun nailohna thute i theih ding kisam hi. Hih hangin eite in nuntakna thak laigil leh a limna kicing takin kingah thei nailo hi. Tua pen mihing pianzia sunga om mihing kiciangtanna (human limitation) hang ahi hi.[140] Alexandria khua mi pa Origen (c. 185-254) in a genna khat ah “Piansakna limlim pen a puksa hi,” na ci hi.[141] Cihnopna ah piansakna khempeuh pen mawhna hangin mawhna tawh kidim in amau leh amau sungah kiciangtanna omkhin cih hi. Tua ahih manin hih leitungah Pasian ukna gam a kicing in hong tun khit hangin eite in i mihing hihna tungtawn in Khrih hong piak nuntakna thak a kicingin i ngah thei nai kei hi. Tua hangin i nuntakna-ah Kha Siangtho makaihna, nuntakpihna, khawlkhopna le tonpihna a kisam den ihi hi.
Kha Siangtho makaihna a sangte Pasian’ta kici hi. Rom 8:14 in “Pasian Kha Siangtho in a makaih mite, Pasian tate ahih uh hi,” na ci hi. Kha Siangtho in sunglam kilemna, daihna hongpia bek tham loin Pasian deihnate kician takin i theihtel nadingin hong makaih den hi.[142] Kammal dangin gen leng Kha Siangtho i sungah hong teengin Khrih’ deihna bang leh Khristian ngeina bangin i nuntak zawh nadingin thahatna hongpia hi.[143] Khristian nuntakna ah khangcing in Kha Siangtho gah i gah nop leh Kha Siangtho i kimakaihsak ding kisam hi. Tua tawh kisai in Paul in, “Kha Siangtho tawh a kidim in omzaw un (Efe. 5:18b),” ci hi. Tua pen laigual deihna bangin sim leng, “I sunga omsa Pasian Kha Siangtho ki-uk sak ni,” cih ahi hi.[144] Hih Kha Siangtho tawh kidim nading pen hahkat thu tawh neihsawm ding ahih loh hangin Khristian a kici-te limlim in neih loh a phamawh thu ahi hi. Thuhoih thei na pi-in i sep kei leh a khial i hi hi (James 4:17). Pasian kammal in eite Kha Siangtho tawh kidim nuntakna i neih ding hongkal hi.[145]
Kha Siangtho kidimna lo tawh Khristian-te in thahatna kinei thei lo hi. Jesuh zong Kha Siangtho tawh a kidim ciangin a nasep kipan hi (Luka 3:21-22), tua bang mahin ama nungzui sawltak-te in zong Kha Siangtho a ngah ciang bek-un nasep kipan pan uh hi (Sawl. 2:14). Kuamah in Kha Siangtho loin Pasian nasep tangzai tak leh lawhcing takin sem theilo hi. Kha Siangtho loin kuamah in Khristian nuntak cingtaak ngah thei lo hi. Milui hihnate Kha Siangtho loin kigualzo thei lo hi (Gal. 5:16, Rom 8:13). Pasian pahtak innkuan zong kingah thei lo hi (Efe. 5:22-33). Kha Siangtho loin Khrih’ teci kisuak thei lo hi (Sawl. 1:8). Kha Siangtho loin Khrih tawh kibat theihna om lo hi (2Kor. 3:18).
Kha Siangtho lo tawh i kalsuan leh eite pen milui pianzia sungah a nungta ihi lai a, Jesuh in “Nuntakna a pia thei pen Pasian kha hi a, mihingte hih theih bangmah om lo hi. Keima hong gen thute pen nuntakna a hong pia thei tua kha thu ahi hi (Johan 6:63),” cihna thu phawkciat ni.[146] Kha Siangtho in Kha nuntakna hong pia hi (Johan 3:6), Kha Siangtho nasepna om loin eite in Kha nuntakna mu lo dinga a kisap lam nangawn i phawk/thei kei ding hi (Johan 14:17).[147]
Kha Siangtho makaihna la in, Kha Siangtho tawh kidim den leng, amah in eite ama sungah hong kemcing ding ahi hi. Mihingte pen Kha Siangtho tawh kidim lozaw in na dangdangte a tamzaw kidim theizaw hi. Tua bang hun ciangin i nuntakna sungah Pasian vangliatna kilang thei vetlo hi. Tua ahih manin Paul in Efesa 5:18 sungah, “Zu in mi siasak thei ahih manin zu ne kei unla, Kha Siangtho tawh a kidimin omzaw un,” a cihna in mihing sunga zu’ nasepdan le Kha Siangtho’ nasepdan kibang ahihman ahi hi. Zu mihing sungah hong tumkhin peuh le tua mi-in zu’ peipei le heihei bangin a gamtata ahih bangin Kha Siangtho zong mihing sungah hong om leh Kha Siangtho deihna bangbangin a kigamta ding ahi hi. Kha Siangtho in mite tungah na lianpi tampi semzo hi. A thupi pawlkhat enleng;
Mite Piangthak sak hi: Pentecost ni a kipan leitungah hong kumsuk ahi Kha Siangtho in leitung mite tuni dongin nusia loin hong ompih tawntung den a, Pasian itna hong pholaklak in thu-um lote a um dingin nisim in a samden hi. Lungsim kongkhak le nuntakna kongkhak-te hong in Jesuh pen honpa in a san nadingun Kha Siangtho in a sam den hi (Mang. 3:20). “Kei” a bulphuh den mihingte Kha Siangtho in Jesuh’ khe phungah hong tunpih nuam den a, “Khrih” bulphuh nuntakna thak hong pia nuam ahi hi. Kha Siangtho in mi’ lungsim hei in, nuntakna thak hong pia thei hi (Jn. 3:5-6).
Hong teeng den hi: Lungsim kongkhak hong in Jesuh Khrih a sang mite sungah Kha Siangtho lut in teeng den hi. Tua mi tawh Kha Siangtho omkhawm in khawlkhawm hi. Kha Siangtho hong teeng ma-in mawhna a bawlden mi khat pen a sungah Kha Siangtho a teen tak ciangin tua mi in ni danga, a bawlden mawhnate hong kih dinga mawhna tawh hong kikhen ding hi.
Banghang hiam cih leh Kha Siangtho cih min limlim pen a siangtho mahmahna hi a, a siangtho Kha pen a siangtho lo mawhna tawh kigawmkhawm thei lo ahi hi. Tua ahih manin Kha Siangtho a nei mite in mawhna bawl nawn lo uh a, a biak Pasian a siangtho bangin amau zong a siangtho dingin hanciam ding ahi hi. Ahi zongin mihing ihihna tawh i puk zel hangin zong i pukna ah khawlcip lo a, Kha Siangtho tha tawh thokikkik in a manpha nuntakna ah matut dongin kalsuan nuam ding ahi hi. A thupi pen thu ah, thu-ummi khat nuntakna sungah Kha Siangtho pen a thupipen mun-ah a koih den ding ahi hi (2 Tim. 1:14, Rom. 8:11).
Ciamtehna khen (Seal) hi: Jesuh um in Kha Siangtho teenna a ngah thu-ummi pen Kha Siangtho in ciamtehna khen hi (2 Kor. 1:22, Efe. 1:13, 4:30). “Tatkhiatna ni donga note tunga hong kikhen ciamtehna ahi Pasian’ Kha Siangtho na dahsak kei un (Efe. 4:30).” Hih sungah “hong kikhen ciamtehna ahi Pasian Kha Siangtho,” ci ahih manin thu-ummite pen sabbath, thukham cih na dangdangte tawh a hong kiciamteh hi lo a, Pasian’ neihsa i hihna pen Pasian in ama Kha Siangtho ngiat tawh eite sungah ciamtehna hong khen ahi hi.
Pasian’ ta za i ngahna pen a kikhel theilo kiciamtehna thak tawh hong khihcipna ahi hi. Tua banga ciamtehna pen ommuanna ding (security) ahi hi. Mi khat in van khat peuh tungah ama ciaptehna a piak leh tua van pen a tawntung in ama neihsa ahihna a lak ahi pah hi. “Amah in eite tungah ciamtehna hong khen zo a, i maleep ding Kha Siangtho, i lungsim sungah hong pia zo hi (2 Kor. 1:22).” Kha Siangtho tawh a hong kiciamtehsa Pasian’ neihtuamte ihihna hong lak hi. Kha Siangtho mahmah pen Pasian ahih manin eite pen Pasian in hong lencip, hong pomcip in ama neihsate ihihna hong kiciansak mahmah ahi hi. Hih kiciamtehna pen Jesuh i up i san phet in a kingah pah ahi hi. “Gupna a hong ngahsak lungdamna thu ahi thuman thutak na zak khit uh ciangin, Amah na up manun, hong kamciamsa Kha Siangtho tawh ciamtehna a hong khen hi (Efe. 1:13).”
Hong ngahsak khol ahi hi: Jesuh Khrih a um a sangte khempeuh Pasian’ ukna gam sungah lutkhin uh a, Pasian’ gam mite (Citizens of Divine Kingdom) hi khin hi, ci-in Lai Siangtho in hong hilh hi. Tua Pasian’ gam limcitnate a ciam khol thei dingin Kha Siangtho in thu-ummite sungpan in na hong sem ahi hi. Tua Kha Siangtho hangin thu-ummite in itna, thumanna, diktanna, daihna tawh a kidim nuntaknate i ciamkhol thei hi. Kammal dang tawh gen leng a limci mahmah, a nopci mahmah le a thupi mahmah vantung gam’ pianziate leitunga a nungta lai thu-ummite in a ciapkholh theih nadingin Pasian in Kha Siangtho tawh vangam limna hong ngahsak khol ahi hi. Tua hong ngah kholhsakna hangin thu-ummite in nuntakna ah lungmuanna le daihna ngah in hih leitung haksatnate hangsan takin phu-in i gualzawh ding ahi hi (2 Kor. 1:22, Efe. 1:14).
Sathau hong nilh hi: Khrih a bulphuh thu-ummite tungah Pasian in siangthosak in pahtawina pia hi. Hih pahtawina pen kumpite’ Kumpi, tote’ Topa ahi sang pen Pasian’ nasepna adingin thu-ummite sapna, tavuan piakna le sawlna ahi hi. Tua bangin nasep tavuan kipiakna pen Lai Siangtho in sathau nilhna (Anointed) ci hi. Thuciam Lui sungah kumpi a sem ding pa pen Pasian in a lutungah sathau nilhsakna tawh kumpiza a semsak hi. Thuciam Thak sungah ahih leh Kha Siangtho in thu-ummite’ lungsim sungah a teenna tawh Pasian in amaute sathau nilh a, ama nasepna adingin a zang hi. Tua ahih manin thu-ummi khempeuh pen amau munciat ah Pasian’na a sem thei siampiza ngah vive-te ahi uh hi (2 Kor. 1:21, Efe. 1:14).[148]
Kha Siangtho i neih ding a thupitna thute a tungah tampi i genkhin a, hih bangin i genna ahang in leitungah a siangtho lo khaniin zong om ahihman hi. Kha Siangtho tawh a kilehbulh kha in khaniin ahi hi.
Hih khaniin pen leitung pianma pek-in vantung pan hong kikhiasuk a thumang lo Pasian’ bawlsa hi napi-in, Pasian a lehdo vantung mite ahi uh hi (Eze. 28:13-19, Isa. 14: 12-17; Efe. 2:2, 6:11-13). Khaniin Bo pi pen Satan kici a, amah pen Pasian’ bawl (Eze. 28:13), CHERUB-te a cing pa, Pasian’ nasem pa (Eze.28:14), paubaanna nei lo pa (Eze. 28:15), a pil mahmah pa (Eze. 28:3), a kiphasak mahmah pa (Eze. 28:2), hawlkhiatna a ngah pa (Eze. 28:16) cih bangin Satan pianzia bulpi kimu thei hi. Ama’n in min zong hau mahmah hi: Beelzubub (Matt. 12:24), zing zingsol (Isa. 14:12), leitung mangpa (Jn. 14:30), tuhun leitung pasian (2 Kor. 4:4), huih lak a uk pa (Efe. 2:2), leitung khuamial a uk pa (Efe. 6:12), a susia vantung mi (Heb. Abaddon, Gk. Apollion, Mang. 9:11).[149] Satan (Mang. 12:9), Dawimangpa (Mang. 12:9), Lucifer (Isa. 14:12), Gulpi (Pian. 3:1), Khongkhaite (Isa. 2:6), Aisante (Josh. 13:22), Vankahte (Isa. 8:19), Mitphialsiamte (Pian. 41:8), Bum siamte, ai siamte (Pai. 7:11), Gilopa (Matt. 6:13), pasian (Sawl. 14:13). Khaniin nasepnate tawm enleng hang;
Khaniin in zuauthu tawh Eva na khem hi (Pian. 3:4).
Khaniin in mitam na kiphatsakpih dingin David sawl hi (I Kh. 21:1).
Khaniin in thu-um innkuante haza in bawlsia hi (Job. 1-2).
Khaniin in Josef zol in thong sungah koih hi (Pian. 39:20).
Khaniin in Sawl kumpipa sungah lut hi (1 Sam. 16:14).
Khaniin in mi tampi nasak, haisak hi (Lk. 13:16, Sawl. 10:38).
Khaniin in Jesuh pen Beelzebul suaksak hi (Matt. 12:24).
Khaniin in Peter sungah lut in Jesuh tungah thugen hi (Matt. 16:22).
Khaniin in mite sungah a kituh khaicite lakkhiatsak hi (Mk. 4:15).
Khaniin in Judas Iskariat sungah lut in Jesuh zuak hi (Lk. 22:3).
Khaniin in Ananias-te sungah lut in thumaan lohna tawh nasem sak hi (Sawl.5:3).
Khaniin in Herod zangin Jeim that sak a, Paul le Barnabaste thongah khumsak hi (Sawl. 12:1-5).
Khaniin in Barnabas le Paul-te Pasian in lamtoh sawm uh hi (Sawl. 14:8-15).
Khaniin in numei khat zangin, Paulte pen a lianpen Pasian nasem ci-in pulaksak hi. Khaniin-te in zong Pasian thei uh a, Pasian’ nasemte zong zang thei uh hi (Sawl.16:17).
Khaniin in Judah mi aitawi pawlkhat zangin Jesuh min tawh nasepsawm uh hi (Sawl. 19:13-16).
Khaniin nasepna in upna pan pialna le zuau thugenna ahihna na kilang hi (1Tim. 4:1-2).
Khaniin in mite sisak thei bek tham loin, sihna nangawn uk thei hi (Heb.2:14).
Khaniin in pilna siamna neihna hong kisialsak hi (Jeim 3:13-14).
Khaniin in thu-ummite neek mang ding bekbek nasem hi (1 Pet. 5:8).
Khaniin in a kipatpan mihingte mawhna i bawl ding deih hi (1 Jn. 3:8).
Khaniin in milimte i biak ding deih in, siatna namkim leh aitawi ding zong deih hi (Mang. 9:20-21).
Khaniin in ama gah hong gahsak nuam a, Pasian’ ukna sungah hong lutsak nuam lo hi (Gal. 5:19-21).[150]
Hih bangin khaniin nasepnate pen Kha Siangtho nasepna tawh kilehbulh mahmah ahihna siangtakin i mu thei hi. Tua ahih leh khaniinte koi bangin i gualzo ding hiam? Kha Siangtho bek tawh kigualzo thei ding hi. James 4:7 sungah, “Tua ahih manin Pasian’ thu na mang un. Dawimangpa na nial un. Nial le-uh cin no kiang panin taikhia ding hi,” ci-in hong hilh bangin thu-ummite in zong khaniinte’ pianziate le a nasepnate theitel in Thumgawm Pasian tha tawh i do theih ding kisam hi. Khaniin nasepnate pen a kitheihak mahmah a om bangin a kitheih baihna zong om hi. Khrih’ pilna tawh hoihtak i khentel theih ding kisam hi. Tua bangin i khentel theih nadingin i nuntakna Kha Siangtho kimakaihsak theih ding kisam ahi hi.
Tua bek tham loin eite pen Kha Siangtho makaihna tawh Jesuh Khrih’ cintaakna ah a kalsuansuante ihi lai hi (Efe. 4:13). Tua Khrih’ nuntak cingtaakna pen Khrih in eite ading a hong koih sakna nuntak kung tawpna (final goal) leh eite ngimna lian pen hi. Ahi zongin eite in i mihing hihna (fleshy nature) leh mihing kiciangtanna (human limitation) hangin Khrih sungah naupang i bang den mai a, Khrih’ picinna dongah i paitoh semsem ding kisam mahmah lai hi. Hih thu pen ei kia hihna tawh kihi thei ngei lo dinga Kha Siangtho thapiak makaihna bek tawh kikalsuan zo ding hi. I sungah milui pianzia in zong hong ukuk lai ahih manin i Khristian nuntakna-ah hong makaih in tha hong pia ding Kha Siangtho i kisam den hi. I nuntak sungin Pasian deihna bangin i nuntak theih nading leh Khrih’ nuntak cingtaakna dongah i masuan theih nadingin Kha Siangtho kimakaihsak ni. Kha Siangtho loin bangmah piangthei lo hi.
“Ka nuntakna uh lam hong hilh in, tha hong pia in, hong makaih den ahi Kha Siangtho Pasian aw… Ka nuntakna uh nang’ sungah kong-ap uh hi. Hong sang inla hong nuntak pih ngiat in. Nang loin ka nuntakna uh picing thei kei, nang loin ka nuntakna uh bangmah hi thei tuan kei, nang loin ka nuntakna uh a khiatna nei kei, tua ahih manin kong lunggulh ngiat uh hi Kha Siangtho aw…Khrih’ nuntak cingtaakna dongah hong matut pih in aw…Amen.”
124 Ellen T. Charry and Michael Battle, How Should We Live? The Christian Life: Essential of Christian Theology, ed. William C. Placher, (Louisville: Westmister John Knox Press, 2003), 264.
125 Paul Enns, The Moody Handbook of Theology, 279.
126 Hyung Yong Park, Redemption and Newness of Life, 253.
127 E. D. Chelladurai, 44.
128 A. W. Pink, The Holy Spirit (Pensacola: Chapel Library, 1999), 11.
129 E. D. Chelladurai, 44-46.
130 Tuang Khan Kap, Kha Siangtho Nasepna le Khaniin Nasepna: Paper Presentation on Bible Conference at Emmanuel Baptist Church, SKVBA-Kalay, Oct. 6-10, 2011, P-8-10.
131 Paul E. Little, Know What You Believe, Myanmar Translation by Christian Media Center, (Illinois: Cook Communication, 2006), 149.
132 E. D. Chelladurai, 46.
133 William Barclay, The Gospel of John (Philadelphia: The Westminster Press, 1956), 225-226.
134 Paul E. Little, Know What You Believe, 145-146.
135 Harris Franklin Rall, according to Paul (New York: Charles Scribner’s Son, 1944), 140,141.
136 H. A. A. Kennedy, The Theology of the Epistles (London: Gerald Duck Worth, 1919), 89.
137 T. S. Caulley, “Holy Spirit”: Evangelical Dictionary of Theology, ed. Walter A. Elwell, (Michigan: Grand Rapids, 1984), 523.
138 Lin Wai, New Life in Christ: Its Theological Meaning and Moral Application Today, M.Div Thesis (Falam: Chin Christian Institute of Theology, 2014), 37.
139 Millard J. Erickson, Christian Theology, 872.
140 Lin Wai, New Life in Christ: Its Theological Meaning and Moral Application Today, 38.
141 Edmund Za Bik, Doctrine of Sin: Original Sin Reinterpreted (Yangon: MIT, Insein, 2007), 92.
142 Michael A. Redick, Move on to Maturity: Scriptural Principles for Spiritual Progress (Singapore: NosNuma International Pte. Ltd., 2006), 159.
143 ibid., 45.
144 ibid., 46.
145 ibid., 47.
146 ibid., 48.
147 The Life Application: New Testament, 252.
148 S. Pau Khan En, Theology for the 21st Century, 47-51.
149 E. D. Chelladurai, 78-79.
150 Tuang Khan Kap, Kha Siangtho Nasepna le Khaniin Nasepna: Paper Presentation on Bible Conference at Emmanuel Baptist Church, SKVBA-Kalay, Oct. 6-10, 2011, P-10, 11.
Zeisu Khephung ah -Laibu
Zomielibrary.com

