Aristotle (384-322 B.C.E) (Greek philosopher) Agelh ~ Timothy Simon Pau

Date:

Aristotle​​ (384-322 B.C.E)

(Greek philosopher)

Agelh ~ Timothy Simon Pau

 

Greek mipil leh mithupi, Aristotle pen BC 384 kum in Agean tuipigei, Stagira khua ah hongpiang khiahi. A pa Nichomachus pen mi cidamsak siavuan(doctor)​​ siam mahmah khat hi in, tawmveisung dingkhawng Alexander’pu, Makedonia Ukpi ahi Amyntus II inn ah siavuan semngei hi. Makedonia Ukpi innkuan tawh akimel theihna hang un, Aristotle’nuntak na ah phattuamna tampi hongngah lawhhi.

 

Plato phuatsa laisim sanginn pan in laisin hongkipan in, Plato inzong paakta mahmah ahihman in pahtawi theimahmah bilbel hi. Plato hongsih khitciang in Aristotle zong tua laisim sanginn pan in hongpai khia in, alawmpa Harmias tawh Atarneus ah hongom khawm uh aa, Harmias tanu tawh hongki teng uhhi. Aristotle’ ngaihsut pilna aki theihmasakpen Plato’ hanmualsuang hoihtak in agelhsak te, alawm pa Harmias pen Persia pawlin athahlup hang aa alainat na lakam(poem)​​ aphuahte ahihi.

 

Aristotle in tuipisung aa anungta ganhing te tangthu leh natuamtuam sin aa ahun azatlai takin Makedonia​​ (Maksidonia)​​ Ukpi pa Philip in, atapa’ sangsia ding in sam hi. Philip in atapa Alexander asuah hunlai in, Aristotle kiang ah laikhat khak aa,​​ “tapa kaneih man in Pasiantung ah kalung dam hi. Ahih hang in nangma hunsung aa hongpianhang in kalungdam phadeuh hi. Nang thu hilh le cin ka ukpi za honglaihding mimuanhuai nei ding hingcih ka um hi”​​ ci hi. Aristotle inzong Alexander asuah aa kipan in athuhilh dingtawhkisai nakamciam pah hi.

 

Philip in Aristotle pen laisimsang aphuatding zong phalna pia hi. Tuaciang in Aristotle inzong Miaza cihna mun ah laisim na Sang khat hongphuan khia hi. Hih Sanginn omna, munnuam mahmah ahi, dawino te tuallenna mun ah Alexander leh Greek milian te tate in pilna hongsin ta uhhi.

 

Sangnaupang te in asiapa uh thupit ngaihsutmah mah uh aa, Pasian zahtaak bang in hongzahtaak uhhi. Alexander ahih lehbel asiapa Aristotle’ pilna lehsiam nate thei in thupitngaihsut sakmahmah ahihhang in, Pasian zahdong aa thupit ngaihsut ding in ngaihsun theilo hi.

 

Zingsang khat Ukpi guisung aa akihel naupang khat kiangah​​ “na pi leh na pu te’Ukpi tutna mun ah hongtu le cin bangnasem tam?”​​ ci in donghi. Naupangpa in zong hongdawng kik in,​​ “haksat na hongtun ciang in, a Siapa (Aristotle) thudong zel ding leh athupiak te kamang den ding hi ci in dawng kik hi”​​ Tuabang lian mah in asangnaupang te khat in zong dawnghi. Alexander hun hongtung in, Alexander in bel​​ “zingciang banghongpiang ding cih thei keng, kuamah inzong theikei. A hun hong tun ciang tua thudot na hongdongpan in la, khuahun om nadan tawhki zui in hong dawngkik ding hing”​​ ci in dawng kik hi.

 

Ukpi pa Philip in atapa’ sangsiapa pen hong paakta mahmah in, zong hongphat siammahmah hi. Stagira khuapi akisiacip pen Aristotle min pahtawina tawh hongpuahpha kik uh aa, hihkhuapi pan aa akihawlkhia ngei teng hongsam kik uhhi. Hih khuapi sung aa atengngei pawlkhat pen, khuapi ah akisap kik hunin mite sal khawngah om in zawngtheimahmah uhhi.

 

Aristotle in, Alexander’ lungsimsung ah Homer in thupit asak theih nading thusim khat koihsak hi. Tuabek hi lo in, lamtuamtuam pan in Alexander pen pilna sinpih limlim ding hi ven. Philip in atapa Alexander kiang ah​​ “Aristotle pen pahtawi aa, ama omna khua puahphatsak ding’ akilawm mah ahihi. Ukpi te omdan ding leh atavuan zotak in pilna hongsinpih man in pahtawina sangpen zong angah ding akilawm mahmah ahihi”​​ ci in Aristotle apahtawina thu hong genkhia hi.

A laisimsang pan in gualzo in hongkhawl khitnung, Ukpi zaa hong ngahkhit zawhnung na ngawn in zong, Alexander in asangsia pipa pen ip lah mahmah in, nakhawng hongdeihsak mahmah hi.​​ “Kapa tungpan in mihing nuntak na ka ngah aa, ka siapipa Aristotle tungpan in ahih leh mipicing ka hih theih nading in thutheih tel ciimna ka ngah hi”​​ ci hi. Aristotle in biology sin in,​​ (biology ih cih pen science namkhat, nuntaak na nei ganhing te leh singkung lopa sinna ahihi. Tua pen biology ci in mangkam in honggelh ta ning,)​​ thukan na​​ (research)​​ abuaipih laitak in Alexander in mi​​ (1,000)khat amah ahuh ding in sawl hi. Hih mite in vasate, ngasa te leh gamsa tuamtuam te hunzat dan leh anuntaak dan uh en khia, kankhia in athu amuh masaksak uh pen Aristotle honghilh den uhhi. Tuaban ah Alexander in cingh tak in sum tampitak tawhzong huh hi.

 

Alexander pen Asia gampan apaikhiat hun lai in Aristotle pen Athen khuapi ah hongpai(pem)​​ hi. Tualai hun in Athen khuapi pen Greek gambek hi lo in, leitung bup ah pilsin na Sang athupi pen hikhin hi. Tuaciang Aristotle zong tun kum​​ (50)​​ valbang hong pha ta hi. Athen khuapi ah pilsin na Sang honghawng in, tua Sangpen Lyceum ci in minpia hi. Mikhempeuh in​​ Aristotle pen philosopher thupi mahmah in hongngaihsun khin uh ahih man in, sangnaupang tampi tak in amakiang ah pilna hongsin uhhi.

 

A sangnaupang te pen natuamtuam tampitak sinpih den hi. Tuaban ah science siamna sangmahmah ahih ban ah micidamsak thei Siavuan(doctor)​​ zong ahihi. A hunmasa lam in apa nungzui in mi cina te damsak ding honglunggulh pian in, ahih hang in, hun hongbeibei in, a uuk pen ahi biology nasep lam ah hongkizang pen hi.

 

Babulon khua ah Alexander hongsih takciang in Aristotle a ding in Athen khuapi pen honglungmuan huailo hi.​​ “Makedonia Ukpi te tawh thukihual pa hi”​​ ci in hongki mawhsak pah lian hi. Greek pawl te’ ngianpen hong thei kiukiau ahih man in, mawhsak na hongpia ding hi cih thei hi. Socrates tung aa thupiang te khempeuh zong theigai in, gutui namkhat ahi(hemlock)tui dawnding lah hongut lo ahih man in Athen khuapan hongpaikhia in honggaltaai ta aa, Erboa gamsung munkhat Chalcis mun ah hongteng hi. Hih mun ah BC 322 kum in hongsi hi.

 

Aristotle in pilsin na nam tuamtuam hong bawlkhia, hong phuan khia hi. Mangkang laphuahsiam khat ahi John Dryden in​​ “amei hongvaak ciang in leitungbup hong en hi”​​ ci liang hi. Alaigelh te in leitung ading in lampi thak leh thutheihna lampi aphuankhia, lampi hawng pa honghi ta hi. Organon ci aa aphuah logic acih pen, thukhun lamsin na, bawlna bulpi hi in, Rhetoric pen thugensiam na, bulkipat na ahihi. A pil dan leh aciim dan pen physic, metaphysic leh topics ci aa aphuah te in kilangh sakmah mah hi. A laibu​​ On the soul​​ ci aa min apiak alaibu​​ pen biology leh psychology sinna bulkipat na hoihmahmah khat ahihi. Ahih hang in thu leh la lamah leitung ah aminthangpha deuh pen ahi​​ Ethic​​ leh​​ Politic​​ te ahi hi.​​ Politic​​ acih pen tulaitak aa kumpi te in gamthukhen siamna , gamuk siamsinna bulpi pen honghi ta hi.

Aristotle pen mipil, Sia thupi mahmah hi in, amin pen hihleitung omlai teng in mangtaktak ngeilo ding hi. A khang a khang ading in, Pasian in mihing tekiang ah aletsong piakthupi pen ding in  ​​​​ Aristotle hi den dinghi.

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

www.zomielibrary.com

 

 

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related