TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
MAT KHA 1925
The Tiddim Chin Hills News
Bu 6 Nambat 3 |
A SHUNG A OM THU TE
Tedim thu kih zak na lai
Kih zak na thu
Lai Shiangtho tang thu 15
Khamtung gam sim tona thu
TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
Ah kih pian na kum 1919
Khalkha khua kha sim in kih bawl hi.
Lai bawl pa-------------------------------Sang Mang Pa
Huh pa------------------------------------Dam Shuan
Kum khat ah man hamu ah hi hi.
Khalkha khua Pibuazi kha 1, 1925.
KIH ZAK NA THU
Neila Topa in Sian lam Lawilem khua ah pai zo hi. Tedim khua ah om nawn kei ding hi.
Zanuazi kha Phalam Mangpipa in Laizo kam kih suah in ah zo hi. Amah ah siam hi. Kawl gam khua hausa pa nasepna ah kitak huai hi. Bang ding hiam ih ci leh kumpinu ah suam nuam te in hausapa pha ah suam uh hi. Amau in ah khua pite dan ah tat leh ah heh uh a ah that uh hi. Tua ahih ciang in mihing te in hausapa na ah seem nuam kei hi.
Tukum Zo lai sing ding in Menzi pa in thu ah pia hi. Lai bu kih bawl khin leh Mei kha kih pan ding hi. Pibuazi kha leh Mat kha siate in Sang Mangpa kiang ah ngeina thak ah sin uh hi.
India gamah Gandi leh ah lawmte in mihing khempeuh pawl khat sung ah ah tum sak nuam uh hi. Nam khat, pawl khat bek ah om leh ah khua kih uk ding ah bai zaw in ah um hi. Gandi in: Nam tuam ah om leh ah pha kei hi, ah ci hi. India gam sung ah nam tampi ah om hi. Nam khempeuh nuaiah nam nei lo mihing tampi ah ah om hi. Tua te in nam liante kiang ah ah pai thei kei, amau tui khuh panin tui ah tawi thei kei, amau an ah tam thei kei. Tapidaw ah suak ciang in nam khta ah suak hi. Ahih hang in Lawki lam ah om lai tak in nam tampi kih khen hi. Nam liante in nam nei lote tawh kih pawl nuam kei. Tua ahih ciang in amau in Gandi tung ah heh uh hi. Ahih hang in India gamah kih zawng sak na leh kih huat na ah om lai tak in amau gam kih uk zo kei hi.
Phalam khua khangah gun lei bawl kik ding in lam mangte ah lungngai uh hi. Khat vei sik ah bawl ciang in: Ah no luah hi, ah ci hi. Tu in mangpa dang hong pai to a: Tua sik ah pha hi, ah ci hi. Tu kum ahih hang in ni kum ciang in ahih hang in ah bawl in kih um hi.
Tu kum Zanuaizi kha sang naupang te in thu dotna ah nuam uh hi. Khalkha khua 65 bang ah zo hi. Khuasak khua 75 bang ah zo hi. Tan 7 ah sin naupang khat bek ah om hi.
Khalkha Tapidaw upa khat ah om hi. Tua pa ah upna ah lian hi. Ahih hang in tu kum amah in gimna tampi ah thuak hi. Tuklai ah ah bawng khempeuh ah tai uh hi. A nung ciang in ah khut tung ah meima khat piang a ah dam thei kei hi. Ah zi zong, ah tate zong ah na hi. Ni sim in Lawkite in ah in ah kih khawm uh a: Dawi thawi in. Pasian nah bia manin gimna nah thuak lai hi, ah ci uh hi. Ahih hang in tua pa in hih thu ah ngai kei hi. Khat vei Khalkha zota inah hong pai a ah dam hi. Ah khua ah ciah ciang in ah na zel hi. A hih hang in Pasian thu ah um lai hi. Tu in a dam kik hi. Ahih hang in damna sang in lung kipna thu ah pha zaw hi.
Kum nih tawn tung mihing te in Zezusalen khua khawngah tang lai Pasian kam sang te leh kumpite han ah zong uh hi. Tu kum amau in amo min nei Pasian kam sang pa khat ah han leh kumpipa han ah mu hi. Tua tham lo in Topa Zeisu han zong ah mu in kih um hi.
LAI SIANGTHO TANG THU 15
Zuta (Ruth)
Khat vei Zudah gamah kialpi hong tung lai tak in ah ah haksa mah mah hi. Betlen khua nupa khat in an zong ding in Mawba gamah lal uh hi. Mawba mihing te in Lawki mi pawl dang te ah hi uh hi. A hih hang in Betlen pa in khuapite in omna ah ngah uh hi. Ama tapa nihte in Mawba nungak ah la uh hi. Anung ciang in inteek pa leh ah tapa nih te ah si uh hi. Itazila mihing te Pasian in hong hepih kik a an hong pia kik hi, ci in ah zi Nawmi ah theih ciang in Betlen khua ah ciah hi. Ah teek(mo) nu nih te in Nawmi lampi ah ah khak uh hi. No ciah un. Kah nung hong zui kei un. Tapa dang kah nei kei hi. Anung ciang in kah nei leh nah ngak zo kei ding uh hi, ci in ah nial hi. Teek(mo) nu alian pen nakpi ah kap khit ciang in ah khua ah ciah hi. Ahih hang in ano pen teek(mo) nu in: Nang tawh cikmah hun kah kih khen kei ding hi. Nang mah nah paina lampi ah kei zong kah pai ding hi. Nang ma khua ah kah teng ding hi. Nangma mihing te in keima mihingte ah hi ding hi. Nangma Pasian in keima Pasian ah hi ding hi. Kah si dong in ih kih khen kei ding hi, ah ci hi. Tua teek(mo) nu ah min Zuta(Ruth) hi. Ah mo(teek) nu in nakpi ah nial hang in Zuta(Ruth) in ah khua ah ciah nuam kei hi. Tua ahih ciang in anih mah in Betlen khua ah pai uh hi.
Betlen khua a tun uh ciang in mihing khempeuh te ah lung mang uh hi. Hih nu in Nawmi ah hi hiam, ci in ah kih dong uh hi. Nawmi in mi zawng mahmah manin a ma teek(mo) nu Zuta in lo kho te an ah khak mawkte la ding in ah sawl hi. Zuta in nungak adang tawh an ah la lai tak in lo nei pa hong pai hi. Hih nu kua a hi hiam ci in nasep pih te kiang ah ah dot ciang in: Nawmi teek(mo) nu Zuta(Ruth) hi, ah ci uh hi. Lo nei pa ah min Bawza hi a Nawmi be ah hi hi. Tua ahih ciang in Bawza in: Tua nu kham kei un, an tampi la ta in, Khat vei vei an nah khak un. Tui ah duh leh tui pia un. Sun sia nah neek uh ciang in an nah hawm un, ci in thu ah pia hi. Zuta(Ruth) kiang ah amah in: Lo dang ah pai kei in. Keima an lakte nung ah nah zui tawn tung in, ah ci hi. Zuta(Ruth) in: Topa aw, bang ding in kei nong hehpih hiam, ah dot ciang in Bawza in: nang ma thu kah thei zo hi. Nah mo(teek) nu na hehpih hi, nah khua, nah beh te nah nusia a khua dang nong pai na thu kah thei khin hi.
Tua ahih ciang in Pasian in nang hong hehpih ta hen, ah ci hi. Tua ahih ciang in Zuta(Ruth) in ni tak dong in an ah la hi. In ah ah ciah ciang in, Nawmi in: Kawi pan in ah an ngah nah hi hiam ci in ah dong hi. Zuta in: Bawza lo ah an ka la hi, ah ci hi.
Nawmi in: Zing ni tak ciang in Bawza in ama buh ah sik ding hi. Nang in ama buh phual ah pai in la ah lup ciang in ama kiang ah nah lum in, ci in thu ah pia hi. Tua ahih ciang in zing ni tak ciang in Zuta(Ruth) in Bawza buh phualah pai a amah in an ne tui ah dawn khit ciang in ah ih mu hi. Tua lai tak in Zuta(Ruth) in ama kiang ah pai a ah lum hi. Zan kim laitak in Bawza khanglo a Zuta(Ruth) ah muh ciang in: Kua nah hi hiam ci in ah dong hi. Kei Zuta(Ruth) kah hi hi. Nangma be kah hi hi. Be ngeina bang in kei tung ah hong bawl in, ci in ah gen hi. Bawza in Nang numei pha nah hi hi. Nungak leh tangval tawh nah om khawm nuam kei hi. Tua a hih ciang in angeina bang in kah bawl ding hi. Ahih hang in be pa khat ah om lai hi. Tua pa in ngeina bang ah bawl nuam kei leh kei kah bawl ding hi. Tu in nah lum kik ding hi. Zing tung na tho in la mihing hong mu lo nahding nah in ah nah ciah in ah ci hi. Tua ahih ciang in Zuta(Ruth) in ah inah ah ciah hi. Ah mo(teek) nu in: Nah lung hihmaw kei in. Bawza in thu ah piak bang in ah bawl ding hi, a ci hi.
Zing ciang in Bawza in thu khena mun kong biang kiangah pai a Zuta(Ruth) be pa leh upa vaihawm sawm ah sam hi. Ah kih khawp uh ciang in Bawza in: Nawmi in ama pasal lo ah zuak hi. Hih pa in ama be ah hi hi, nah lei nuam hiam ci in ah dot ciang in: Kah lei ding hi, ah ci hi. Bawza in: Angeina bang ah hi leh lo nah lei ciang in ah teek(mo) nu Zuta(Ruth) zong nah lei ding hi, ah cih ciang in be pa in: Zuta(Ruth) kah deih kei hi, ah ci hi. Tua ngeina in bang ah hi hiam ih ci leh pasal khat in ta nusia lo in ah si leh ah naupa in ah zi la a ama u ading ta ah nei thei hi. Naupa ah om kei leh be pasal khat in ah si pa zi ah la thei hi. Tua be pa in Zuta(Ruth) ah deih kei manin amah khedap sut a Bawza ah pia hi/ Bawza in Note in teci nah pang ding uh hi. Tuni hih be pasal in Nawmi lo leh Zuta(Ruth) ah deih kei hi, ah ci hi.
Tua lai tak in Bawza in Zuta(Ruth) la ah teeng pi hi. Zuta(Ruth) in tapa ah suah hi. Tua tapa ah min Obed ah phuak hi. Obed ah ta Zesi hi. Zesi a tapa kumpipa Davuih hi. Tua ahih ciang in Zuta(Ruth) in kumpipa pi ah suak hi.
Kawlin te masa a lian 15 aneu 50. Si le sa in vantung gam ah luah kei ding hi.
1. Si leh sa in Pasian gam ah lut kei ding hi, ci na thu nah thei kei ah hiam. Topa Zeisu in ih ngaihsun ding hi. Mihing bang ah leitung ah om lai in bawl siat na, ze-et na ngentang ah thuak hi. Singlamteh tung ah ah sih dong in leitung nawpna, lung dam na mu lo hi. Eite mah bang in natna, gimna, dahna thei a lei sung ah phum in ah om hi. Leitung gimna khempeuh ah thuak khin ciang in vanah vang letna luah ding in ni thum ni in kaih to in ah om hi. Si leh sa ah vawh in ah om a kha Siangtho lam ah kaih to in ah om hi. Tua mah bang in ei ah thu zuite in zong ih hih ding hi. Leitung nutakna, zu nekna, lamna, nungak tangvak kih ngaihna, nawp sak bawl khempeuh nu sia in bawl siat na, nuisanna, hing siana, vuakna, dah na, kah na thuak in Topa Zeisu nung ih zui ding hi. Sina dong in ih thuak ding hi. Tua teng ih thuak in bang deih na hiam bang ngah ding ih hi hiam ih ci leh peng kul tum na nung bel ih zak ciang in mit phiat kal lo in kih lam dang in ih om ding hi. Bang ci bang ah lam dang ding hiam ih ci leh Topa Zeisu bang in mihing khempeuh muat thei lo ah kaih to in ih om ding hi. Leitung gimna khempeuh nusia in Topa Pasian kiang ah tawntung nawp sak na ngah ding ih pai ding hi. Kah u kah nau hih lai ah sim te aw, vantung ah Pasian kiang lung damna mun tung zo lo in ze-et na zol na ah ih zui lo nahding in thu ih ngen tawn tung ding hi. Tua hun ciang in athu zui lote in zawng muan thei lo nah ngah ding hi. Sikua mu zo nawn lo ding hi. Ahih hang in meimit thei lo sung ah tawntung in om ding uh hi.
2. Tawpna, mihing in sina bek tawp taktak hih ciang in ah ngaihsun thei uh hi. Sihna in gam nih ah khen tawh kih bang a hi hi. Ih pumpi omna leh ih kha omna sih na in ah khen hi. Mihing in ihmu nunung bel in ih pai hi. Hih leitung gam dam ih khak zawh ciang in ih pai a ih kha omna gam sung ih tung ding hi. Tua ih khate omna mun nih ah om hi. Munkhat mi siangthote omna khua, Zezusalen khua thak ih ci hi. Topa Pasian kiang ah tung lam Zezusalen khua pan in ih leitung nuntak lai gamtatnate ih en suk kik ding a gimna, tawlna, gil kial dang takna, ci nat lu natna, ko siatna vekpi tawh ih kih pel ta ding a atawntung Topa Pasian kiang ah ih om ding a, maw kah u kah nau kah nu kah pa Tapidaw khempeuh te aw, leitung nuntak na bang in kih khen kikna om kei ding hi. Sanda Shing in: Van mi siangtho te kah ngaihsut ciang in vasa bawm sung ah khum tawh kihbang in kah kih ngaihsun hi, ah ci hi. Bang ah ci nawpna hiam nah ci uh leh vasa bawm sung ah khum in ah lawm te ah tung ah leeng ah muh ciang in ah lung zuang mah mah a leeng ding ah kih sak ciang in bawm in ah lawm te kiang ah len nang ah hang ahih ciang in leng thei lo hi. Tua bang in Sanda Sing ah ngaihsut ciang in pai ding ah ut mah mah hi. Ahih hang in ah pumpi in bawm tawh kih bang ah nang a hih ciang in ah pai thei kei hi. Tua hi ah ute naute aw, vanah ih om nahding ngaihsun lei ah Topa Pasian thu ih zui hi.
Om mun khat thu kah gen kik ding hi. A cil panin dawi in Pasian sawltak ah hi hi. Dawi in ah kih sak thei a ah kih lian sak nuam ciang in Pasian in leitung ah mang ciang ah meitaw hal gawp ding in lei kih tung pai khia hi. Pasian thu um lo a dawi bia khempeuh te in ah biak dawi mangpa tawh mei kuang sung panah a tawntung mang ngei lo om ding uh hi. Ah sim khempeuh Tapidaw hi ta leh Lawki hi ta leh hih thu ngaihsut huai hi. Si nung ah bawl pha theih hi lo hi. Sa Huat.
KHAMTUNG GAM SIM TONA THU
Kum 1889 kum in Zanuazi kha gal kapte in Thaang ah tung uh hi. Tua kum Septemba kha Phalam uk leh Khalkha Uk sim ding in Menzi pa in thu ah pia hi. Khat vei vei kum 1889 kum in Mangpipa in Phalam hausa te tawh kih si ah kih vaihawm uh hi. Ahih hang in Phalamte in ah lut ngam kei hi. Phalam khua alian pen khua ahih manin sim ding in gal kap tampi ah cial hi. Tua ahih ciang in gal kap pawl khat in Thaang panin ah suak hi, pawl khat in Kawl khua pan in ah suak hi. Tua pawl nih in Phalam khua ah kih si nah ding in lam nih pan in ah pai uh hi. Tua tham lo in Lusei lam pan in gal kap pawl khat hong pai man in tua gal kap pawl tawh ah kih si uh hi.
Ahih hang in Phalam khua ah sim mah in Mangpipa in hausate sam a Menzi pa thu ah pia hi hi. Nomau khua ka sim nuam lo hi. Ahih hang in note in Kumpinu tung ah nah khial mah mah hi. Tua ahih ciang in kumpinu ah suam kawl hausapa khat nomau khua ah om kah khut sung ah nong pia ding hi, ngun 10,000 nong liu ding hi, kum sim in sai ha nih leh nai puan 10 nong pia ding hi. Ahih kei leh nomau khua kong sim a dan kong tat ding hi, ah ci hi. Ahih hang in Phalam hausa te in lau lo in ah khua ah ciah uh hi.
Kawl khua pan in ah suak galkap te in Kan khua pan ah kipan hi. Kim khat mang kang kim khat lu beemte hi. Avekpi in 1869 ah om hi. Thaang pan ah kipan gal kap 1622 pha hi. Tua ahih ciang in Phalam khua sim ding in galkap 3491 ah om hi.
Kan khua pan ah kipat ciang in Khalkha khua ni 12 ni ah tung in ah um hi. A hih hang in lam bawl nahding ah haksa man in ni 66 khit ciang in ah tung uh hi. Khalkha te in Sizang te bang in nakpi in ah do kei. Galkap te in an tawm bek pua a tua an ah bei khit ciang in ah ciah kik ding hi, ci in Khalkha te ah up mawh uh hi. Khalkha khua panin tai 23 bang gamla khua khat ah hi Sakta mihingte bek in gal ah do uh hi. Tu dong in tua Sakta mihingte in ah kih lau thei hi. Kum 1917 Khalkha te in Kumpinu ah suam uh ciang in Sakta mihing te in ah suam masa pen hi.
Kan khua leh Khalkha khua kih kalah tai 66 pha hi. Gal kapte in tai 40 ah pai uh lai tak in khamtung mi khat bek ah mu kei. Zo khua a tung dektak ciang in Khamtung te in lam bawl mi khat ah that uh hi. Ni dang zing tung no in amau in gal kapte omna ah sim uh hang in ah lel uh hi. Zing ciang in gal kap 70 te in Khamtung mihing 400 bang ah kih si uh hi. A hih hang in atam hang in ah tai uh hi. Ni khat in gal kap mangte thum lampi ah vak mawk lai tak un Sakta mihing te in lam pang a mangpa khat ah that uh hi. Tua ahih ciang in gal kap mangpipa in Lamtuk khua mei tawh ah hal hi. Tu nung ciang in Khamtung mihing te in galkap ah that uh leh anai pen khua mei tawh kah hal ding hi, ci in thu ah pia hi.
A nung ciang in kih kap lo in mangte in Khalkha khua tung ah Khalkhate in pha tak kih lem uh hi. A hih hang in sal ah khawi Kawl mi Topa ah pia nuam kei. Topa in nakpi ah hil ciang in tawm ah pia uh hi. Mangte in Phalam panin ah ciah uh ciang in inteeng khempeuh ah pia uh hi.
Kulite in lam lian ah bawl uh lai tak in gal kapte in Tang Thang khua pai uh hi. Tua te in kap lo in ah lut uh hi. Thau khua pan in Lusei gal kap te tawh kih si uh hi. Kum 1898 kum in Mangpa khat in Lungamati khua gamah lampi ah bawl lai tak in Khalkha mihing te in suam a ama lu ah khua ah ah kawih uh hi. Tu lai tak in mangte in tua pa lu leh neisa ah mu uh hi. Ah kawihna khua mei tawh ah hal uh hi.
Galkapte in Khalkha khua ah sim uh lai tak in gal kap 9 bek kih kap hi. Ahih hang in ah gampite in natun ah vei hi. Mangte 69 sung pan in natun thuak lo 7 bek pha hi. Gal kap leh kuli 2122 ah na thei hi.
Kum 1889 kum in Novemba kha Thaang gal kapte in Shuangpi khua ah pai uh hi. Bang ding hiam ih ci leh Thaang hausapa khat in tua khua ah om hi. Khamtungte in suak uh a gal kapte ah kap uh hi. Ni khat leh zan khat ah kap tawn tung uh hi. A hih hang in mangte in Shuangppi khua, Dimpi khua leh Dimlo khua mei tawh ah hal hi. A nung ciang in gal kapte in Thang ah ciah uh hi.
Thang galkap te in Khalkha gal kapte ah ngak uh lai tak in Thang pan in tai 12 lam lian ah bawl uh hi. Lam taw ah galkap khua khat ah lam uh hi. Tua lai tak in Kili mangpa hong tung to hi. Amah in Sizang te tawh kih lem nuam hi. Sizang te khua tampi mei tawh ah hal hang in ah lut ngam kei, Kili mangpa in hausate sam a ni simin kih vaihawm uh hi. Tua ahh ciang in Limkai hausapa Mang Lun in ah lut hi. Mang Lun in: Phalam khua nah sim mah in Sizang te in ah lut kei ding hi, a ci hi. Tua ahih ciang in Kili mangpa in Sizang te tawh kah in kih lem hi. Sizang te in galkapte khua hong pai uh a an ah zuak thei hi.
Ahih hang in Mualbeem hausapa, Do Thong in Mangte kita a lut ngam lo. Nih vei lut ding in ah khua pan ah kipan hang in ah ciah kik hi. Tua ahih ciang in Kili mangpa in ama khua ah haw hi. Siangte in gal kapte tawh ah pai uh hi. Ahih hang in khua pamah ah tun ciang in Dakbun hausapa in hong muak a: Ciah un, nah ciah kei leh kong kap ding hi, ah ci hang in Kili mangpa in: Mualbeem hausapa haw ding kah hong pai hi. Mu lo in kah ciah kei ding hi, ah ci hi. Tua lai in lam pang te in gal kapte ah kap uh hi. A hih hang in Kili mangpa in Mualbeem khua ah tung hi. Zanah khuapite in Mualbeem khua leh Dakbun mei tawh ah hal uh hi. Tu nung ciang in mangte in gal kapte khua ah ciah uh hi. A kih belap ding hi.
Laibu Saal /Zomi eLibrary
www.zomielibrary.com

