TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
ZANUAZI KHA 1925
The Tiddim Chin Hills News
Bu 6 Nambat 1 |
A SHUNG A OM THU TE
Tedim thu kih zak na lai
Kih zak na thu
Lai Shiangtho tang thu 14
Shivuazi kik vaihawm na thu
Savum bawl na thu
Kham tung gam sim tona thu
TEDIM THU KIH ZAK NA LAI
A kih pian na kum 1919.
Kha shim in Khalkha khua kih bawl hi.
Lai bawl pa--------------------------- Sang Mang PaHuh pa -------------------------------------Dam Shuan
Kum khat a man hamu a hi hi. Khalkha khua a Zanuazhi 1, 1925.
KIH ZAK NA THU
Sen gam ah kih kap pawl te inkih lem kik uh hi. Phenzu siang in kumpipa khua sim a tu in gam sung a uk hi. Tua pa in Tapidaw hi a a mah in nuntak na lai hih Thu Kih Zak Na Lai shungah kih at khin zo hi.
Eguthu gam shung mi dang suam nuam te pawl khat in Engalan gal kap mang pa khat ah kap uh hi. Tua pa in motaka tungah ah tuang mawk hi. Eguthute in mangkang kua mah amau khua ah deih kei hi. Sapein kumpipa gam ah ukte ah zo zo kei hi. Gam kim khat mihing te ah uk sak in kih um hi.
Ning kum kawl gam shung ah mihing 4000 tui sung ah kihphum hi. A kih pat kum sim ding in Tedim laibu leh Laizo laibu ah zo zo hi. Menzi pa in sang in lam ding thu ah piak ciang in zo lai sin ding a kihpan thei ding hi.
Disemba kha ni 3 ni in Tonu leh ah tano in Zangvun khua ah tung uh hi. Novemba kha Amelika mihing te in ah kumpipa uh ah tel kik uh hi. A hih hang in kumpipa ah pha sa hang in ah laih kei hi. kum 1 ah kawih kik uh hi. Novemba kha Engaland mihing te in zong amau kumpipa upavaihawm te ah laih sak uh hi.
Kum 1924 kum in Topa Zeishu in leitung ah hong pai kik ding hi, ci in mi tampi te in ah um mawk uh hi. A hih hang in bang mah kih lamdang kih lang lo in kum ah bei hi.
Ni dang lai in ah India gam sung ah nam lian mihing te in Pasian thu ah deih kei uh hi. Tapidaw te in mi zawng mi nam neu te bek a hi uh hi. A hih hang in tu lai tak in mi lian te in zong Tapidaw ah suak uh hi. Tua te in Tapidaw a suak uh ciang in ah nam let na te pai uh hi. Tapidaw sung pan in nam lian leh nam neu te in an ah ne khawm thei hi.
Khalkha topa in ta sawm leh khat a nei hi. Tu kum ta sawm te in khamtung ah hong vak to ding hi. Khalkha khua ano pen ah om tawntung thei hi. Phalam Zato mangpi pa le mangpa no ah tate in zong hong pai to ding hi.
Phalam Mangpipa zung in sung ah khamtung lai at thum ah om hi. Tua te in Mang Kang kam ah siam uh hi.
Tu ma kum nih ciang in inpipa leh Tapidaw te in thu kih ciam uh hi. Bang ding hiam ih ci leh Tapidaw te in dawi thawi lo, sa ai lo, man in inpipa leh Hausate in saliang leh tual tha ah mu zo kei hi. Tua a hih ciang in Tapidaw te in hih te ah pia uh hi.
Gaw sa teng liang ah pia uh hi
Khuado sa liang ah pia uh hi
Tual tha ah pia uh hi.
Innpipa ahih leh hih na ah pia hi.
Sang in lam ding in thu a pia hi. Ah ki ciam khit ciang in Tapidaw te in Lawki sang in a tam zaw ah pia ci in ah ngaihsut ciang in Tapidaw te ah lung dam lo hi. Tua tham lo in tual tha in dawi thawi na ah hi hi. Pashian bi te in dawi ah thawi zo kei hi. Zun kha Sang Mangpa in inpipa tawh kih vaihawm lai tak in heh pih na ah ngen hi. A hih hang in inpipa in kih ciam na ah sia sak nuam kei hi. Tua a hih ciang in Novemba kha Tapidaw te in kih ciamna thu ah siat sak hi. Tua a hih ciang in Tapidaw te in nidang in ah piak hang in ah pia lai ding hi. Tua bang in kih ciam na a suah sak ciang in Inpipa thu ngai nuam lo bang a hih kei hi. Tapidaw te in inpipa thu a ngai lai ding hi. A hih hang in Lawki ah piak bang in ah pia ding uh hi. Lawki te in dawi ah tawi ciang in sa a pia hi, sa ah ai ciang in sa a pia hi, tual a bawl ciang in tual tha ah pia uh hi. Tua mah bang in Tapidaw te in zong dawi ah thawi kei hi, sa ah ai kei hi, tual ah bawi kei hi. Tua a hih ciang in sa ah pia zo kei hi.
Kum khat ah kha 6 sung ah ni ah sau hi, kha 6 sung ah ni ah tom zaw hi. Ni ah sau bel in Zun kha 21 ni a hi hi, Ni a tom pen a hi leh Disemba kha ni 21 ni a hi hi. Bang hang in khat vei ah sau, khat vei a tom a hi hiam lei pum in tawm tawm ah let thei hi. Tua a hih ciang in khat vei vei ni in mun khat ah tang thei zaw hi. Mun khat ah ni ah sau leh mun dang ah tom hi. Mun khat ah a tom ciang in mun dang ah a sau hi.
LAI SHIANG THO TANG THU 14
Siansong
Khat vei Itazhila te in Pashian maitang ah mawh na bawl kik ciang in Pasian in Philitin mite khut sung ah kum 40 ah pia hi. Tua lai tak in Itazhila mi khat Manaw kih ci, ah om hi. Ama zi in ah cing, ta nei lo a hi hi. Tua lai tak in tua numei kiang ah vantung mi hong pai a Numei aw nah gai ding a tapa khat nah nei ding hi. Pha tak pi in kih kem in, zu nah ne kei in asiangtho lo an nah ne kei in. Bang hang hiam nah ci leh tua tapa no in Nazih ah kih ci, Pasian mi ah hi ding hi. Amah hang in Itazhila te in Philipi te khut sung pan gup khiat na kih pan ding hi a ci hi.
Tua thu ah zak ciang in tua numei in ah pasal kiang ah tai a: Pasian vantung mi tawh kih bang ah kihtak huai mi khat kah kiang ah hong pai hi. Nang kawi pan hong pai nah hi hiam ci in kah dong kei hi. Amah in zong ah min hong hilh kei hi. Amah in, nang nah gai ding a tapa nah nei ding hi. Zu le an siangtho lo te nah neh kei in. Bang hang hiam nah ci leh tua naupang ah nu gil pan ah sih dong in Pasian mi ah hi ding hi, hong ci hi, ci in ah pasal kiang ah gen hi. Tua lai tak in Manaw in: Topa Pasian aw, ki in hong suak ding tapa bang ci kah bawl ding uh vantung mihing khat vei hong hilh sak in a ci a ah nget ciang in Pasian Manaw ah nget ngai a vantung mihing Manaw ah zi ah omna lo laiah ah pai sak hi. Tua lai tak in numei ah pasal tawh ah kawm lo ah hih ciang in ah pasal ah sam hi. Manaw in hong pai a hih numei thu pia mi nah hi tak tak hiam ah ci ciang in Kha hi hi a ci hi. Manaw in: Nah thu piak bang hi ta hen. Naupang bang ci mi ah suak ding hiam. Amah tung bang kah hih ding uh hiam ci a ah dot ciang in vantung mihing in Kah gensa khempeuh numei in ah tang ding hi, ah ci hi. Tua lai tak in Manaw in vantung mi kiang ah: Nang a ding keel no khat kah bawl khit mateng nah khawl in, ah cih ciang in vantung mi in: Kei nong kham bang in nan an kah ne kei ding hi. Mei hal a biakna nah bawl nawp pen Pashian bia in ah cih ciang Manaw in tua mi vantung mi hih lam zong thei kei hi. Manaw in: Tu nah Pashian bia ah tun khit ciang in nah min ka dong phat nah ding un nah mi hing hiam ci a ah dot ciang in vantung mi in: Alam dang kah min bang ding in nah hong dong hiam ah ci hi. Manaw in keel no tawh Pasian ah bia a suak tung ah mei bawl ah hal hi. Mei khu vantung ah kahto a vantung in tua mei khu ah lah kahto Manaw leh ah zi ah mu hi ciang in lamdang sa uh a leitung ah bawk in ah bia uh hi. Tuah ciang in vantung mihing Manawte nupa kiang ah hong kih lak nawn lo. Tuah ciang in vantung mi ahih lam Manaw a thei a ‘Pashian ih mu na a hih ciang in mantakpin ih si ding hi,’ ah zi kiang ah a ci hi. Ah zi in: Pashian in hong si sak nuam leh ih biak na mei tawh ih hal ding hi. Hih thu te kheempeuh zong hong hilh hong thun na ding hi, a ci hi.
Tua numei tapa shuak a ah min Siansong ah phuak hi. Tua naupang Pashian in thupha pia a ah hong lian to a Itazhila te ah khat vei vei thu a hil hi.
Khat vei Siansong in Timan khua ah pai ciangin Philitin nungak khat mu a ah deih hi. Ah khua ah ciah kik a ah tun’ ah nu ah pate kiangah:,’Keimah Timanat khua ah Philitin nungak khat kah mu a kah ngai mah mah hi. Kah zi ding in hong pi sak in ci in a thum hi. Ah nute a pate in:’Nang in Lawkite a nah neih ding nah Tapidaw pih nungak khat bek om lo hiam, a cih ciang in Siansong in, ‘Tua numei hong pi sak in kah deih mah mah hi, a ci hi.
Tua laitak in Pilitin mite in Itazhilate ah uk uh hi. Ni khat ni in Siangsong in ah nu tawh ah pa tawh Timanat khua ah pai a lampi ah pai lai tak in sahang khat an ah nah tawng hi. Siansong khut sung ah bang mah dang om lo hangin Pashian kha siangtho om a keel no ngek kha bal bang in tua sahang ah khut tawh man a ah kah bal hi. A hih hang in Siansong in tua thu ah nu ah pate kiangah gen lo hi. Khua sungah tua ciangin tua ah ngai numei tawh ah kih mu a Siansong ah lung dam hi.
Tua nung ciang in Siansong in ah thahsa sahang ah et kik ciangin tua sungah khuai kua om ah mu a zu la a a ne hi. Tua khit ah pa ah ciah ciang in Siansong in tangval ngeina bang pawi a kham hi. Tua mite 30 bang hawh uh hi. Siansong in a maute kiangah: ‘Thu khat kong dong ding hi. Pawi kham na ni sagih sungah nah hong gen thei uh leh puanza 30 puannak 30 kah hong pia ding hi. Nah hong gen thei kei uh leh no nah hong pia ding uh hi’, cin a ki ciam uh hi. ‘Tua dot na in, ah ne thei sung pan an a piang hi. Ah hat bel sung pan ah khum ah piang hi. Tua thu ah cih nawp na na hong gen ta un,’ ah ci hi.
Tua thu a cih nawp na a thei zo kei uh a ni 7 ah cin ciangin Siansong zi kiangah pai uh a: ‘Nah pasal thu dawt na a khiat na dong sim in la ko kiangah hong gen kik in. Tua a hih kei leh nang leh na behte khempeuh kong that, mei tawh kong hal ding a nah sum kong lak sak ding uh hi,’ a ci uh hi. Siansong zi a lau mah mah a ah pasal kiangah: ‘Nang in kei nah hong it kei hi. Kah mi pawl te tawh thu dot na nah kih ciam hang in tua thu dot na a khiat na kei kiangah nah hong gen kei hi,’ ah ci ciangin Siansong in: ‘Kah nute kah pate kiangah kah gen lo hi. Tua a hih ciangin nang kiangah bang ding in gen ding kah hi hiam,’ a ci hi. A hih hang in a zi a thum thum a hih ciang in Siansong in a hilh hi.
Ni sagih ni ciangin tangval te in thu dot na a khiat na ah gen thei hi. ‘Khuai zu sang in ah khum zaw bang om ahi hiam, sahang sang in ah hat zaw bang ah hi hiam, ah ci uh hi. Siansong a heh mah mah hi. A hih hang in Asiakelong khuaah pai a mi 30 ah that khit ciangin ah puanza a puannak te la a tua ah kih ciampih ah piak khit ciangin ah zi ah lawmpa khat kiangah ah piak khit ciangin ah pa in ah a ciah hi.
Tua nung buh at hun ciangin Siansong in keel no khat tawi in ah zi kiangah pai a ah mah kiangah pai ah kih sak ciangin a sungpa in; ‘Nang ka tanu nah it lo hi ci in kah um a na lawmpa tawh kah ki teng sak zo hi. a nau nu la in, a ci hi. Tua thu hang in Siansong in ngia 300 man a khat leh khat mei ah khih khawm a mei ma tawh a thuah khit ciangin lo lai ah a khah a Philitih mite buh khempeuh a kang tum khin hi. Philitin mite in: ‘Hih thu kua thu ah hih hiam,’ ci a ah gen ciang in Timanat khua mi a makpa Siansong hih na hi, ah thei uh ciangin hong pai uh a tua numei leh a pa mei tawh a hal uh hi. Siansong in: ‘Lung kim nah ding kah bawl khit ciangin lungdam in om ning,’ ci in amaute nakpi ah bawl siat khit ciangin Ilan suangpi dawnah vah om hi.
SIVUAZI VAI HAWM NA THU
Mualpi khua: Mat kha ni 13,14,15,kum 1924.
Ni 13 na
Zing sang nai 7: Thu nget na ki khawp na, Sia Vung Tual
Sun nai 11: Lai Shiangtho Thu nget, Thu nget Pa Nang Khaw Thang
Thu hil pa : sia Van lo
Sivuazi ki bawl
Uk pa lai at, sum kem pa ki tel na
Dangka kem pa thu kih zak na
Sivuazi upate thu kih zak na
Pawlpi thu kih zak na
Siate thu kih zak na
Ni tak nai 3: Lai Siangtho sim leh thu nget pa
Thu hil pa, sia Tuan Hang
Sia te thu kih zak na
Kih vai hawm na
Ni tak nai 7: Lasa na leh thu hil nuam teng thu hil na
Ni 14 ni
Zing sang nai 7: Thu nget na, kih khawp na, sia Cawngtu
Sun nai 11Laishiangtho leh thu gen pa sia Za Huat.
Thu hil pa, sia Dam Suan
Vai hawm te thu kih zak na
Nitak nai 3: Lai shiangtho sim leh thu ngen pa
Thu hil pa, Lian Gin
Vai hawm te thu kih zak na
Nitak nai 7: Tui phum sia ki kawih na
Lasa na
Ni 15 ni
Zing sang nai 7: Thu nget na leh tawp na. Sang vun
Sun nai 11: Thu hil pa,sia Aung Duai
Sun nai 12: Tui phum na
Ni tak nai 3: Thu hil pa. sia Sang Nang Pa
Tui phum sia kih kawih na
Kho mun leh lengah tui nek na
Nitak nai 7; Lai siangtho sim leh thu ngen pa
Thu hil pa sia Vial Nang
Tawp na thu hil pa sia Za Khup.
Sia Aung Duai.
SAVUM BAWL NA THU
Ganhing savun ih bawl ciang in ni sa ah ih pho hi. Ah pho ciang in sing peek tawh kih bang ah khauh a lup na, tokhom, an phona longal zat nah ding ah om kei hi. A hih hang in Mang Kang te in tua savum ah zaw sak khit ciangin khedap, kawnggak, thungip ah kihpan na tampi a bawl thei hi.
Savun bawl na cik ciang ah kihpan hiam kuamah ah thei kei hi. Tanglai pek a mihingte in savun bawl ah siam hi. A cil in tehno sing hawng tawh a bawl hi. Mang Kang te bawl savun in bawng, lawi, sakawl, tu kel, sazuk, sakhi, satak, saza, saih, ui leh vok ah hi hi.
Savun a bawl na lam nih om hi. Savun a keu khit ciangin ah khauh, ah nin leh mul a om hi. Tua a hih ciangin tua vun ah phulh na a bawl hi. Savun tui sungah sawt vei pi a koih hi. A zawt khit ciang in savun la khia a alum mah mah in ah ah khai hi. Tua lum na in mul a bot awl na ding a phulh sak hi.
Tua mah bang in a bawl kei leh ah keu khit ciang in lei kang tui sungah mul a pulh dong in a diah thei hi. Tui sungah diah na sang in lei kang tui sung ah diah na a manlang zaw hi.
Leikang tui sung ah savun ih koih ciang in tam zaw a malh thei hi. Ah pah kik nahding in anin ah bei nah ding in ui eek tui tawh a nuai in ah sawp hi.
Lam khat pan I ui eek tawh a siang khit ciangin beel lianpi sungah kih thuap a khat leh khat kih kal ah tehno hawng ah kih kawih hi. Tuah ciangin beel pi tui tawh a dim sak a kum khat dek ciang in ah saupi a om sak hi. Ahih hang in tua bawl na a manlang hi lo a hih ciangin a manlang zaw bawl na khat ah om hi. Tua bawl na pan in ui eek tui tawh kih siangtho khit ciang in singla nai tui sungah ah diah hi. Mi kim khat te in savun singla nai tui sungah a diah kei hi. Amu in savun nih khui a ip a bawl hi. Tua ip sungah singla nai tui ah dim hi. Keel vun a hih leh ni khat le zan khat in ah zo thei hi. Vun sak te a hih leh a sawt zaw ah kih dim thei hi.
Tui sungpan savun a lakhia a tawm ah keu khit ciang in sik peek mol tawh nakpi ah nawt hi. Tua bang a nawt khit ciangin savun ah nal thei hi. Savun ah keu khit ciangin ah deih na teng ah kih zang thei hi.
KHAMTUNG GAM SIMTO NA THU
Mangkang te in Sizang khua sim a mei tawh ah hal khit ciang in Sukta mi leh Tedim gam sim nah ding ah hanciam ih. Tedim hausa te leh Sukta hausate in Mangpipa kiangah mi pai sak a khuainun leh pheek tawm pia in: ‘Ko te in kawl sal kah khawi kei hi. Nong heh pih leh kah thau nah la kei in, ka khua nah sim kei in. nong deih leh sum tampi kong pia ding hi,’ ci in a thum uh hi. A hih hang in thu ki kim loh manin sawltak te in ah khua ah ciah uh a Mangte in Tedim khua sim ding ah hanciam uh hi.
Tuklai pan in Vangte khua ah pai masa hi. Vangte te in lampi ah nakpi in ah na do uh hi. Galkap te in a khua a tun’ ma in khuapi te in ah in a hal gawp uh hi. An zong a sugawp uh hi. Vangte pan in Mang te in Saizang khua pai uh a sim uh hi. A hih hang in lui pan in lam neu ah kahto lua a hih ciangin Saizangte in galkap tampi a kap thei uh hi. A hih hang in a khua ah keem zo kei a galkap te in mei tawh ah hal uh hi.
Saizang khua ah sim khit uh ciangin galkapte in Tedim lamah api uh hi. Tedim khua hausapa a min Khua Cin a hi hi. Tedim khua in in pipa khua ahih manin khua pite in ah kih sim lo nahding in nakpi ah do uh hi. Mangte in mual pamah meepi kawih uh a Tedim khua tam vei pi a kap hi. Amau khua ah keem zo lo ah theih ciang in khuapite in ah in mei tawh hal uh a ah tai uh hi. A hih hangin khamtung te in: ‘Kote in mei tawh kah hal kei hi, galkap te in a hal uh hi,’ ah ci uh hi.
Khamtung te in Voklak khua ah sa kik uh Mangpipa a theih ciangin tua khua mei tawh hal kik na ding galkap 120 ah pai sak hi. Voklak te in gal buk lei hawm nih ah bawl uh a tua sungah numei pasal khempeuh ah pang uh hi. Gal buk lei hawm khat in pi 9 ah sau pi 6 bek a zai hi. A tungah sing khuam le lei ki bawl hi. Akimkot ah pi 3 ah sang so tampi a dawk uh hi. Gal buk lei hawm pan in tai nah ding kan khat lui dong in ah to uh hi.
Galkap te in hih nate a mu uh ciangin mai lam pan in ah kap uh hang in ah zo zo kei hi. Galkap mang pa khat kih kap hi. Tua lai tak in taina kan ah mu uh a sim na ah sugawp ciang in ah sung ah om mi ah that khin hi. Tua lei hawm sungah mihing 80 bang a om hang in 40 bek a nung ta hi.
Tua lai tak in guazu kihpan a galkapte in ah khual zin zo kei hi. Sizang khua khat bek ah om kei hi. A hih hangin a mau te in lut ngam kei hi. A nung ciangin galkap te in ah khua ah ciah suk kik ding hi, ci in kih ci hi. Kum khat sungah galkap te in Sizang khua khempeuh leh Tedim leh Sukta khua 18 mei tawh a hal uh hi. Galkap kih that sa kih liam sa 67 pha hi..
Tuklai ah Sizang te in gal te zan gampa panin ah kap sim uh hi. Khua kim kot ah galkap vil tampi a om hangin zan ah Sizang te in khua sungah lut sim a bawng a hih hang in sakawl a hih hang in man a paipih uh hi. Zan khat amaute in bawng 70 aman uh hi. Ni dang ah amau in vun tawk topa in mei tawh a hal hang in bi hi kawt mangin ah kang thei kei hi. Ah kang leh vuntawk topa ah paikhia laitak in ah kap ding hi. Zan khat la cing pa khat man uh a galkapte khua laizangah ah at gawp uh hi
At kih Belap ding hi.
Laibu Saal /Zomi eLibrary
www.zomielibrary.com

