ABRAHAM LINCOLN (1809-1865 AD) 16th President of U.S.A. Agelh ~ Timothy Simon Pau

Date:

ABRAHAM LINCOLN

(1809-1865 AD)

16th​​ President of U.S.A.

 

Agelh ~ Timothy Simon Pau

 

Kum (56) sung bek adam hangin leitungbup ah aminthangvangvang khat hiding hi. Singtumtawng aa kibawl inn siabu bap sungpan in U.S.A gamkumpi inn kangsung ciang atun toh nathu minthangvangvangphadiak hi. A gualzawhna akilangpenpen khat ahihi. Ahih hang in Abraham Lincoln thupi'n na pen in agam aa ding leh leitungbup ading aa anasep te hizaw hi. Mi citak, hangsan leh tupnakician anei khat hi in U.S.A gamsung kitamkhamdingpan in ahotkhiat nahang in tualsung kidona nawksuak zo in gualzawh na ngah hi. U.S.A kipumkhat ding kemcingzo in Gam thukhunpi (Constitution) bawlpha in Sila neih loh ding thukhun bawl hi. Leitung bup ah milian, miminthang, mi lainat khat hongsuak hi.

 

"Hihleitung ah kateng khin hi cih mi in atheihnading in nasep bangmahkanei keihi. Tuabangpi mahtawh ka hunneihsung aa thupiang te ah ka min tawhkizom hen cih pen kadeih nabulpi leh​​ ka ​​ ngiim nalian pen ahihi"​​ Abraham Lincoln.​​ 

 

Abraham Lincolh pen Kum​​ (1809), February 12 ni in Kentucky State sung Hodgenville gei ah hongpiang khia hi. A pa Thomas Lincoln pen Pa kician lo, lak taak lo lua mahmahkhat, aut hunhun aa lettama(mistiri) nasem khat ahihi. Hih Pa in a inn kuanpih te pen muntuamtuam ah taipih(peem) pih kawikawi den in, Abraham Kum​​ (12) ahih in Knob Creek akicih na gam sungah teng uhhi. Tomas in gamsa kap ding atam na leh leihoih na-ah aten pih nuam ahih hang ahihi. Thomas Lincoln in Kum (1816) kum in a inn kuanpih te pen Indiana ah pem pih leuleu hi. A innkuan pih te pen buk bang dankhat ah kumkhat sung tenpih in sualnei lo, lei pen asual himai, baangbel dal sam in, a inn nunglam leh lut nalam ah asa mat vun te khuikhawm in khai ziau hi ci hi.​​ 

 

Thomas in amistiri nasep sang in sakap aa gamvak nuamsa zaw in, a Zi leh ta te pen hehpih huai luamahmah hihtuak hi. Dam dam in singpum inn (log cabin) honglam sam in, hih zong ainn sual pen lei tangmah ahihi. Hih gam pen buannawi theilua mahmah ahihman in bawng leh sakol te tawh kilem phamel lo in gankhawi na ding in lem mel lo ahih man in gan zong khangthei (pungthei)mel lo hi. Abraham pen hong khang lian to ta in gam nasep lam ah aPa huh in inn nasep lam ah aNu huh hi.

 

Pigeon Creek ah kum nih hongom khit ciang in aNu in nat nalam dang khat "milk sick" acih uh nat na hong nei hi. Siavuan om na anai na mun pen tai​​ (35)​​ bang gam la hi in amah aa ding in zato zuat ding cih navet omtuak lo hi. Pi Lincoln pen nek lim lo hang leh azawn luat man un gawnglua mahmah in, dam ding zong a ngam loh kawm kal ah kalkhat khit ciang in hih leitung nu sia tahi.​​ 

 

A zi asih khit zawh kum khat khit ciang in papi la pazong hongzinkhia in, tawmvei sung hongvak vingveng ph0t hi. Nitak khat sakol leng sakol li in hongkai in Abraham te inlam hongzuan hi. Tua sakol leng in singlim, vankhai te, lup naleh vandangdang te zong hong suahkhia photphot dih uhhi. Abraham leh atanu Sarah te pen lupna (bed)taktak amuh masak penpen uh hipah hi.

 

Sakol leng tungpan in naupang hongdak khia vatmawk in tua teng ah nuthawi khat samkil hat mel pua cidam mel zong apua leh kamtam mel zong apua leh maingap huai mahmah khat hong pusuak hi. Hih Nuthawi nu pen Abraham te nu kik Nuthak Sarah Bush Johnson ding nahi mawk in, Thomas Lincoln zawllui zong ahihi. Hong tonpih uh naupang te pen John, Sarah leh Matilda te ahihi.

 

Inn kuan thak tawh nundan thak hongkipan ta uhhi. Thomas Zi thak(zikik) pen a Zi masa bang dan hilo, ci dam peuhmah bilbel in, hat zonghat thiapthiap peuh mah hi. A sawtlo khit ciang in Thomas Lincoln in sual hong dawh ta in, kong khak thak hong bawl in, singpum tawh aum nazong hoih tak in hongbawl ta hi.​​ 

 

A Nu kik hongtun ma kipan in Abraham Lincoln pen Abe ci in akisam den khin khat hi. Abe in laisim hun sangkah hun nei ngei lo hi. A pa in laisin ding sangkah ding, kisam sa lo lel hi. A Nu kik in naupang teng in sangakah kul ​​ limlim hi ci’n hong gen hi. A sawtlo khit ciang in Abraham (Abe) leh aNukik hongki ngai mahmah uh aa, aNu kik in "tapa hoih mahmah khat hi" ci'n gen den hi.​​ 

 

Hak sa mahmah kawmkal pan in Abe zong sanghongkah sam in a om na in piamel lo ​​ ahih man in a inn leh sang inn pen gamla mahmah hi.A sangkah sung gawmgawm leng kumkhat sung zong hi lo ding hi. Lai at leh asim siam man in ganan(mathematic) zong siam man hi. A inn kuan sungmimal min sap dan leh malgawm(spelling) theih lawh in meet lawh mahmah hi.

 

Laipai hongtheih khit aa kipan in amuh khempeuh laibu sim den hi. Kum (19) acin ciang in hat mahmah in aguh zong gaw mahmah ci hi. Sing luang nih pua zo khin ta hi. Pi (6) leh letmat(2) aa sang hi in agih na Pound(150) hi in khut leh khe sau phadeuh, alu neu bilbel khat​​ ahihi. Abe pen tangval sang lam ahi phing pheng khat hi in a Pa in"Hei tawh sing kisui ​​ pholhgawp, nawt ngil ding akisam aki nawt ngil nai lo phitphiat tawh kibang" ci hi.​​ 

 

A gei nai aa om te in Abraham​​ (Abe) om dan, anun tak khuasak dan lamdang phadeuh in thei uh hi. A hizong in ciamnuih aa nuih zak huai theithei thugen siam in, gengen leh mi in siam sa theilua uh hi. Politic na asep zawh (campaign) ah thugen na ah kua mah in demzo lo hi.

 

Kum 1828 kum in sumbawl khat Offut aki ci pa in a gunkuang bawl sa pen New Orleans ah akoih ding in sawl hi. Tua akhual zin napen akhat vei leitung mun tuamtuam amuh masak na a hihi. Tua tung akhual zin na ah, Sal mu in angaihsut nasung ah lut pah lian in, ​​ Sal tawhkisai ngaih sut kipan pah lian hi. A mah nasem ding aa asawlpa in gunkuang dang koih kik ding in sawl leuleu aa anih vei akhualzin na tungtang ah pen New Orleans ah khakhat sung tam in, Sal te tungtang kan tel theih nahun nei thei tuampah hi. Mi in Sal neih pen hoih lolua mahmah hi ci in hun hoih aneih khat ciang nasia tak in Sal abei theih nading do kipat sawm hi.

 

Mr.Offut in New Salem ah sai honsawm in Abraham (Abe) pen Manager ding in la hi. Sai inn ding alam laitak ahih man in, Abraham (Abe) pen kumpi kitel na(vote) mun ​​ ah minsazian lak nasem in om hi.Hih lai munsan panin gamsung politic tawhkisai thu ​​ theihlawh tuam hi. Tun ah Sai ngak in hun hongzang to ta aa, a Sai pen lian lawmlawm lo khat ahih man in laisim nahun ngah tuam hi. New Salem khuasung aa teng te in hih Sai ngak pa lamdang sathei lua mahmah uh hi. A mah lah lian ngimngem , counter ah lukham khat kham in, kual diadua den in, banghun bang hun hi ta leh akhut ah laibu om den hi. Sai vanlei ding aa, hongpai aom tak ciang in kihei in tho vat den hi.

 

A teen na khua ah laisiam lam hi ta hi. Khuasung ah politic tawhkisai kinial na(debate) aom ciang in kihel den hi. New Salem khua aa Hotel nei pa Mr.James Rudledge in politic lam nasem ding in thuzasak ngei hi. Rudledge inn ah nungak melhoih mahmah khat sam san thilthial khat mu in khat vei muh ​​ na hih hang in Abraham (Abe) in ngaipah mawk hi. Ahih hang in New York aa ateng den New Salem khua ah sai hong hawng tangval khat Mc Meil tawh naki ngai khin mawk ahih manin it nathu khum gending lemsa lo kik hi.

 

Politic lam sem ding in kithawihunlai tak in Illinois State ah red Indian pawl tapong nunung pen hong kipan khia hi. Hih kido napen Black Hawk War ci uh hi. Hih kido na sung ah akihel ding in min piamasa pen lam ah Abraham​​ (Abe) zong kihel hi. A makaipi Captain ding in kiteel khia hi. Hih tung in atuah khak ngeiloh gualzawh na amuh man in nuammahmah hi. Ahih hang in kido na nasia mahmah hong om lo bilbel ahih man in kum 1832 July kha in New Salem khua ah hong ciah kik hi. Illinois Assembly kiteel na ah palai (MP) honghi in, akhat veina dingpen hong kia mawk hi.

 

Mr.Offut asumbawl na hong kiam in Abraham (Abe)zong a sai ngak khawlding hong kul ta hi. Ahi zong in mikhat Berry akici pa in cial leuleu aa Abraham (Abe) in laibu asim ciang in Berry in zong Whisky zu na dawn den hi. Berry zong asum bawl kiam leuleu ahih man in asai bawl khak kul leuleu hi.

 

New Salem ah sawt lo sung laihawm(post master) na hong sem in, alai hawm ding te alukhu kuaksung ah koih in khuknelh ziau den hi. A hawmzawh khit ma​​ in thuthak (news) simkhin gai den hi.

 

Kum 1834 kum in legislature kumpi kiteel na ah hong lut thei ta hi. Aom na khua kiim ah om khuapi te ah tawlngak nahun aneih sung khem peuh laisimnamun​​ (library) ah ahun ​​ zang den hi.​​ 

 

Hih lai munah aom lai in a zawl nu(lawmngaih nu) Ann Ruledge pen dam lo in, asih dektak ciang in Abraham​​ (Abe) in va veh hi. Ann in lei tung hongnu sia takpi mawk ahih man in Abraham Lincoln in thuak haksa salua mahmah ahih man in hai lawh dektak liang hi.

 

Illinois State khuapi pen Vandalia pan in Springfield ah tuah uh aa Lincoln zong Springfield ah teng ding in hongki thawi hi. Thukhun (Law) sin hong man khin ta in tun ah sitni(lawyer) hong hi ta hi. Thukhun thei pawl lak ah member ding in min pia hi. Springfield ah ​​ apiang ding ciang in Lincoln in van nei mel lo in avan neih khempeuh sakol vanneu ipkhat sung ah tamang khin hi.

 

A zawlnu (lawmngaih nu) in asih san khit ciang in Mary Owens tawh hong kingai hi. Mary​​ pen nungak ​​ ham lam Nupi hi khin tawh kibang mel anei, ahih hang Lincoln in Mary kiang ah azi ahih leh nuam ​​ sa mahmah ding leh tawldam tak in aom theih lohding lam ​​ hoih tak in hilh khol hi. Mary it na pen hongkiam hi ding hiam alawmpa pen hong deih nawn lo kik hi.

 

Lincoln leh alawm pa John T.Stuart hong kikhawl in thukhun na sep hongsem khawm uh hi. A hih hang in politic lam sep ding hong lunglut khawm uh aa tua man in hong lawhcing thei mel lo hi. Kum 1838 kum in State legislature ah kiteel kik in, 1840 kum in hong kiteel kik leuleu hi.

 

Legislature ah aom sung in Stephen A.Douglas tawh kimel theih in, hih pa tawh lawm ngaih nungak khat nei khawm hi. Tua bek tham lo kum 25 sung politics lam ah kidem khawm uhhi. Douglas tawh lawmngaih a neih khop uh pen Kentucky nungak mihau inn kuan pan aa piang hi in amin pen Mary Todd ahihi. Mary Todd in Lincoln pen hong tel zaw mawk hi.​​ 

 

Mary Todd tawhkisai gen pak leng: thau lam, nawi lian, cidam mel vetvat, apau ciang anuta bang, apau loh ciang kihtak huai, maingap ding hi lo, mi picinglo tawh kibang mahmah khat hi. Douglas pen laisiam, nasep zongsiam leh thu thei mahmah khat hi in, Abraham Lincoln ahih leh khua ta aa piang, kizen lo ahi phitphiat khat hi mawk hi. Bangbang ahi zong in Mary Todd in U.S kumpi pa zi hih ding lunggulh na neihi leh kilawm hi.

 

Abraham Lincoln leh Mary Todd te nupa kikal thu pen hoih lo den mai hi. A zi in phun sansan den hi. Mary Todd pen mi gensiasia leh mi thu gen bang mah aa ngaih sak loh leh miha za cih dan hi lo hi. Aki it luat man uh ahi diam nisim phial in alawm ta un kilem lo den ci uh hi. A kiten ni ding gel khin uh aa ahih hang Lincoln pen hong lang lo mawk hi. Tua hun akipan in hong dam lo​​ in, adam loh sung in kithah lup ding bang ut liang ci hi. Hong dam kik sam in hong kilem kik sam hi. A kikal uh ah ​​ kilem loh na tawmtawm om lai mah tase leh Kum 1842 November kha in kiten na pawi bawl uh hi.

 

Mai kum (1843) ciang in William H.Hendon tawh thukhun tawhkisai na hong sem khawm hi. Hendon tawh lawm hong hi ta in Lincoln tangthu at pen hong suak hi. 1846 kum in Congress member ding in teelcing hong hi to in, 1847 kum in Washington ah lut ta hi.

 

A sawtlo hun sung in Lincoln pen "Capital ah tangthu gen siam pen " ci in akigen pen hong suak in, a nasep zong ahoih pen ding in hongsem hi. (Capital pen U.S Congress munpi hi.) Mi in Sila nei in ​​ gan bang in na asep sak pen thu man in ngaihsun thei lo in, suahtak sak ding ngaihsut na hong nei hi. Congress atut ​​ nih veina ah District of Columbia a Sila neih khap thukhun hong ngen hi. A hih hang tua nget na pen sangthei lo in nawl khin hongsuak ta hi. Lincoln pen lungkim het lo lua ahih man in Springfielh ah hong ciah kik hi. Congress  ​​​​ ah ahun bei ta ahih man in thukhun nasep hong sem kik phot hi.

 

Lincoln in nisim khoh(suit) vom silh in, lukhu palh sang mahmah khat khu in lam gei ah muh ding in om den hi. A puan tungsilh pan in len in ata te khat limlim in zui den keei hi. A lukhu pen alaidal koih na mun hoih mahmahkhat ahihi. Illinois kiim leh paam ah amin thang mahmah in, thubuai khat peuh peuh thukhen ding aom leh mi in cial pen in nei uhhi.

 

Nuam sa mahmah in sitni(lawyer) na sem in politic nasep nop na lungsim zong bei pian ta hi. A hih hang in 1854 kum hong tunciang in Sila beisak nading lunggulh na tawh lungsim hong kidim in " hih nam pen alang Sila, alang suakta tak ​​ aa om cih pen hithei lo" hong ci kik ta hi. A hih theih na khempeuh tawh mala ding in hongkipan ta hi. Ni dang aa Nungak tawhkisai akidem pih pa ​​ Douglas pen Senetor ahih lai tak hi in Sila neih leh neih lo thu tawhkisai aki dem pih pa hi kik hi. Hih kum sung mah in legislative member ding in teelcing hong hi in, ahi zong in nungkik kik in U.S Senate member ding in candidate in cing zo lohi.

 

Hih lai tak in U.S khanglam aa teng te in Sal nasem sak luamahmah uh aa, sak lam state a teng te in Sal neih deih lo in amau guak in gam din sawm uhhi. Tua ciang Senator Douglas pen Democrat party makai pi hi khin hi. Sila neih adeih lam pawl zong ahihi. Lincoln in Sila suakta sak nuam ahih man in Douglas leh do lam in na hong sem hi. Kumkhat sung in Republican Party hong kiphuan khia aa,​​ 1858 kum in kikhop pi(conference) nei in Abraham Lincoln pen Illinois State palai in U.S Senator tuh ding in gel uh hi. Hong kiteel in Douglas mah hong cing kik hi.

 

Lincoln zong hong heh pian sim in ahih hang ciamnuih na ding in zangthei vanglak hi. "Pasal naupang no khat akhe cin suih khialh nasa lua kisa akahsuak ahih hang kap ding kilawm nawnlo kahnuih pian" dankhat in kingaih sun hi. Ahih hang in Abraham Lincoln pen tua bang maimai aa lungkia ding dan hilo. Mipi te kiang ah sizungzi ​​ aneih na mun ah thu gen den in, New York ah athugen hang in mipi in thupi ngaih sut in, amin thangvangvang mai hi. A thugen aza angai mipi in amah tel tummel lo uh ahih man in " Hih khuata mi thukhun lam thei, atei mel lo, thungai khempeuh thuzawh mahmah kua ahia le?" ci in kikum supsup uh aa amah theih nop na lungsim nei sak tuam mahmah hi kici hi.

 

U.S gam bup Republican Party te in 1860kum may kha in kikhop na lianpi (conference) neiuh aa U.S president ding in Lincoln pen teel khia uh hi. Republican party ten US kumpi ding in ateel ding uh aup mawh uh pen William H.Seward, New York Governor ahihi. A hih hang lamdang tak in thuhong piang aa Abraham Lincoln pen gualzo tak in hong cing ta hi. Hih thuthak​​ (news) ​​ atheih lai tak in Lincoln pen Springfield ah bawliball akimawl lai tak hi. Laikhak en vat in 'English Street ah numei tompian khat in hih thu theih leh lungdam sin teh maw? ​​ Ci leh akilawm. Tua nu hilh ding in lungdam tak in innlam zuan in tai pah vingveng in, lungdam tak in inn ah aciah akhat veina hi ci hi.

 

Lincoln in laibu tampi tak at khin in thukhun ​​ tawhkisai thu zong thei mahmah hi. Thu buaitampi tak zong thukhen khin hi. Tutung candidate ​​ ading teelcing ahih na lai thukim pih na lai at ding pen kidawm phamahmah hi. A lai at pua in Superintendent of Education pa kiang ah pai in hoih tak in ensak in sitsak aa" amaan loh na khat zong om kei leh ka deih hi" ci hi. Superintendent in khat bek bawlphat ding om ci in gen hi leh kilawm.

 

Democrats pawl in deihtak in Lincoln pen langpan uh aa, "khuata thukhun siam sitni(lawyer) hoih lo pen, bang mah hilo, ciamnuih khawngpeuh gengen uuk, Grammar siam lo, milian nam hi lo, gawliat tawh kibang pen cih dan in mi in ko bawlin nei pen uhhi.

 

Kiteel na ding in sizungzi aneih lai in US khang lam state pawl in saklam state pawl hua lua mahmah khin in gensiat na tuamtuam tawh ki gensia sia uhhi.Khang lam aa om ten atam zaw in Sal suahtak sak ding deih uh hi.

 

Abraham Lincoln teelcing hong hi ta in,​​ teelcing hong hih a kipan ni(4)sung in adeih hong lawhcing ta hi. Kumpi thak thah sawm na leh tawn na zong hong sosuah semsem in Lincoln zong kido na sep sem ding in sep kipat kul ta hi. Washington lam zuan aa pai ding tawhkisai asimtham aa pai ding cih alawm ten ngaihsut na pia hi. ​​ Abraham Lincoln ut lohi. A hih hang in alawm ​​ te in, lamkal ah akithah ding lau ahih man in asimtham thei pen in guk pai pihnatawh Washington tunpih uhhi.

 

US khanglam thuthak bu​​ (news paper) Charleston Mercury acih uh U.S.A kiteel na result ki at na ah " gamdang thuthak​​ (Foreign News) ci in ki at hi.Charleston gunkuang khawl na ah gunkuang hong lut pen South Carolina pawl in na do pah in thauging kipan ta hi.

 

1861 kum February kha in Lincoln pen Washington ah pai in March 4 ni in kumpi ding in lak hi ta hi. Mi in tualgal kithat ding lau uh ahih man in kikhop na mun ah mitam lo hi. Lincoln pen puan thak tawh hong kizem sam in, eksaih(nervous) pian hi in teh akhut nih tawh alukhu tawi in akhat lam tawh ciang khut tawi hi. Douglas pen hong paivat in alu khu leh aciang khut tawi sak in kikhop hunsung khempeuh tawisak hi. Lincoln thugen pen Sal suah tak nading thu lam gen nuam mel lo in ahih hang U.S.A kipum khat nading thu leh kepcing ding thu te hoih tak in gen hi.

 

April,12 ni in South Carolina pawl in Fort Sumter do uh aa, tualgal nasia mahmah khat hongkipan khiahi. ​​ Khanglam in Fort Sumter la in, khut khial masa hi in, ​​ tua laitak in saklam pawl in mikhat bang dan in hong kithuhual photphot ta dih uhhi.

 

Lincoln pen lungsim gim mahmah kawm in agam pumkhat asuah kik theih nading in mapang in nasep nuamsa mahmahhi. Galkap mang ulian te tawhkiho kim in, mipi zong lungkihual tak aa mapan ding hanthawn in a Zi Mary Todd ahih leh gal do nahang in nuam tak in om thei lo, gamsung Nu thupi pen (First lady of the land) dan in mipi lak ah dawk thei lo in aom pen aheh suak in buai na bawl den keei hi. Kumpi pa aading in vangik pi khat ahihi.

 

Tualgal kido na hongkipan in Saklam galkap te pen Bull Run ah khanglam galkap te in zo uhhi. Lincoln pen alungsim na vangvang mai hi. A hih hang in, hih in saklam ah a teng te ading in lungkihual na hongsuak aa, hibang buai na asuah man in ommawkmawk thei ding hong hi nawn lo hi ci in hong thei khia ahih man in, amah aa ding metna khat hongsuak vet zaw hi. Kumpi ahih man in Lincoln pen galkap mangpi zong hih pah aa General galkap ​​ bute pawl pen naupang lungsim nei sa luamahmah ahih man in naupangsang in ukhak sak tuak peuh mahhi. Galkap bu General te sungpan in Ulysses S.Grant pen General dang te tawhkibang lo in galkap cihpen galdo ding mah avaipuak lian pen hi, ci insangsiam thei hi. General dang khempeuh in Ulysses akhawl ding a nget uh leh Kumpi pa Lincoln in " A mah in galdo hi" cih san ziau leh adang ten amah in " Zu dawn hi" ci kik uh aa, Kumpi pa Lincoln in " Bang zu maw adawn? ​​ Ka general galkap bu pih te kiang ah zu thambelbel in khak nuam ingh ci hi lo maw" ci in gen hi.

 

Kumpi Licoln haksat na behlap ding in England tawh kido ding thu hong om vat mawk hi. Kum 1861, November 18 ni in American galdo tembawpi, San Jacinto pan in England tembawpi laipua tembaw (Trent) acih uh kap uh hi. Tua laipua tembawpi (Trent) acih uh sungpan in Masona leh Slidell te gel Confederate makaipi tegel man uhhi.​​ (Khanglam tapawng te pen Confederate ci uhhi.) British Priame Minister Lord Palmerston in hih minih te gel pia kik aa mawhmai na anget nading in U.S kumpi ​​ thupia uhhi. American mipi aheh uh hong suak in kilem sak ding baih sa mel het tuak lo hi. Kumpi Lincoln in mawhmai nangen in ami mat sak te khahkhiat sak uh aa kido nading zong khawlbawl ta uhhi.

 

Kumpi Lincoln tung ah Cabinet member te in haksat na bawlden uh aa tualgal hang in zong tualsung ah haksat na tung den keei hi. Tuabang kawmkaal ah atapa Willie leh Tad in natna namkhat typhoid acih khat nat na vei hong ngah ta sawnsawn uhhi. Tua natna hang tawh Willie hong si mawk in Kumpi pa Lincoln in bel nakthuak mahmah hi.

 

American khanglam aa om ten state tuam din sawm na uh pen a ngim nalian pi hi mah tase leh tua angim na lian pi uh hongpian khiat na ahang tak tak bel Sal deih loh man hang hipen hi cih pen mikim in atheih sa ahihi. Lincoln nasep pih amah ngaihsut napia (adverser) te zong khat leh khat angaih sut na uh kibang lo hi. Mipi in Sal neih loh ding lunggulh na hongsang semsem ahih man in Kumpi Abraham Lincoln in zong kum 1865 kum in gam dan thukhunpi (constitution Amendment) hong bawl pha in Sal neih khap ding thukhun pi hong bawl khia hi. US gam sung khempeuh ah Sal suah taak na ding thu hongpia khia in, Sal khempeuh kisuak ta sak hi.

 

Kumpi Lincoln in Kumpi nasep asep hunsung hongbei kuan kuan ta ahih man in kumpi ding kiteel na hong nei kik uh aa khat vei teelcinghong hi kik ahih man in anih vei na ding kumpi​​ hong sem kik hi. Kumpi hong sep kik tak ciang inkumpi sep anih veina ding lungdam koh na khawmpi khat hong nei in tua ah athugen pen hoih mahmah kisa hi.

 

A piang nakhempeuh ah Pasian deih na hici in sangsiam mahmah in, ki lem ding leh gal om lohding, lungmuan huai mahmah ding cih hun pen ngaklah mahmah ta se leh Lincoln pen adin nakhat ah dingkip den hi. U.S Congress te kiang ah "Kido na apan te akhawl hun ciang bek in kumpi zong khawlding hi" ci hi. A tawp tawp na ah kido na hongkhawl kuan ta sam in, khanglam palai (sawltak) te ​​ tawh Hampton Road ​​ mun ah hong ki mu uhhi. Lincoln in thauvui ​​ thautang akoih kei ding uh leh kilem na bawlding ut lo hi. A tawp na ah khanglam galkap mangpu pi pen General Lee leh makai dang te in thauvui thau tang koih in ki ap uh hi. Sal suak ​​ tasak in, American pumkhat suak sak in, galmuan ​​ na hong suah ta hi.​​ 

 

Fort Sumter mun ah Union laan(Flag) kikhai phevekvek in, Washington pen lungdam maipaak tak tawh hongkidim ta hi. Nikhat kumpi inn kaang(white house) sung ah tu in aom laitak amai ah General Lee man(photo) kisuang mu in enthapaai keei kawm in " Mel hoih peuh mah ee maw, mi thupi leh hangsan mahmah khat himawk ei, kido na hong khawl theih man in lungdam ingh" ci hi leh kilawm.

 

Tun ah kido na hang aa aki khak khempeuh hongki hong ta in, Pi Lincolh zong nuam mahmah sam hi. Nitak khat piahzat(kineihsiam) et na mun khat ah gualnop na bawlding vaihawm uhhi. Kumpi pa leh azi ​​ hongpai ding ahih man in kumpi patut nading mun hoih deuhin bawlsak uhhi. Hih piahzat et na mun pen Ford Theatre mun hi in, Keene kineih siam in " ka America u nau pih te" cih honglak ding hi. Lincoln pen kidawm ding leh kigalging ding in hilh kholh hi aa ahih hang in nuih san ziau mailel hi. Kilem na leh gal daih na hongkipan khin hi mawk ahih man in kua in that nuam laizang ding?

 

Kumpi pa leh alawm te honglut tak ciang in kineih siam te nakipan khin ta uhhi. Kineih hong khawl sak vat phot in a gam ii pa pen leh nam pa pen lim tak in hongmuak phawt ta dih uhhi. Lincoln in zong alu kun in hong nohset in tua khit teh atut nading mun ah ​​ hong tu hi. Kineih siam ten kineih na hong pan kik uh aa kumpi pan bel aki neih siam te a et pen lunglut maw lunglut lo maw, ih mut san maw, ih mut san lo maw cih pen kithei lo hi.​​ 

 

A et zawh nai nih bang hongsawt ciang in nitak nai 10:00 bang hongsat dawn ta hi. Kumpi pa tut na gei aom kongkhak pen damdam in hongkihong ​​ in mikhat hong luthi. Kongkhak cingpa kiang ah laien sak in thuthak khat kumpi pa aading hongpua ingh cih gen hi. Kongkhak cingpa in zong lutsat mai hi.

 

Kumpi pa tut napen kongkhak gei mahmah hipah ahih man in avei lam ah azi, atak lam ah agalkap Major naupang lai mahmah khat leh a zi te teng uh tawh tu khawm uhhi. Kua mah in amuh ma in honglut thak pa in kumpi Lincoln ii biang bul ah pistol thau tawh ngat in kaap dal mawk hi. Major pa in zong hong zan phei sam in temta (dagger) khat tawh aviik phei leh tua mun pan in diang khia in limkineih (piahzat) bawlte kiang tausang ah tu suk ​​ hi. "Kumpi pa ki kap hi lo maw" ci in numei khat hong awng zeekzawk hi.

 

Tualthat pa zong atem puak hong vik mang gawp in kineih siam( piahzat lak) te ​​ zong lau lua uh aa, tai keek mang uhhi.

 

Piahzat lahna inn gei aa om mi inn khat ah Lincoln pen hongkoih uhhi. A hih hang in hong nungta kik nawnlo mawk ahih man in azing ciang zingsang nai 7:00 hun in Secretary of War, Stanton pa in " Tun ah a tawntung ading hi ta hi" ci in asih thu hongtangko khia hi.

 

Tualthat pa John Wilkis Booths pen piahzat piah(kineih )siam khanglam mi hi in, Abraham Lincoln pen hinghuat keei mawk hi. Hih hun ma lai pek akipan in thah ding gel den khin in kigen hi. Theatre pualam ah atuan nading sakol nakoih khin ahih man in asakol tung ah tuang in Mary Land lam manawh in taimang hi. Ahih hang asawtlo in inn khat sung buhtu koih na inn khat ah honguum cih uhhi. Hong kipiak nop loh man in, atawn nading in a om na inn hal sak in mei kuang sungpan in hongtaikhia kap pah lian uhhi.

 

Hih laibuno sungah Abraham Lincoln tangthu kim tak in kigen khinzolo hi. A nun tak dan leh alungsim ngaihsut nalian mahmah in, leitungmi te lungsim zomahmahhi. Alungsim sung ah hoih in tehcih aa, aup khat pen anuntak pih sawm, asem khia ngiat khat ahihi. Micitak, azulh zau lo, thukhun leh thupiak athupi sim mahmah khat hi. Mi cingh leh mi mawhnamai sak thei mahmah khat hi. Akhat veina kumpi ding in telcing ahih lai in kido na aom laitak hi in, tua hun aa athugen pen " with malince toward none, with charity for all" cih ahihi. Zo pau in "Kuamah hua lo in, mi khempeuh kiang ah ih neihsa phal ni" cih na ahih kei leh zong a deih na kinaih pen ding hi.

 

Abraham Lincoln anun tak dan pen, biakna lam pan in en leng nuntak dan siangtho tak khat hi in, ahih hang pawlpi nei lo hi. A tawntung Pasian ukna leh aheh pih na atak tak in anuntak pih hi. A mun leh ahun maan tak ah Pasian in Lincoln pen hong koih in, mite et teh taak ding nuntak dan thupi mahmah leitung ah hongpia khin ta hi. Sila te suah taak napia, American gam pumkhat abawl, sitni​​ (lawyer) thupi mahmah pa pen leitung bei dawng in kimang ngilh lo ding hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related