Nuihna in damna zatui hi (Laughter is medicine)
Rev. Dr. Mang Do Thang
“Lungtaina in zatui hoih hi a, lungkiatna in guh le taangte keusak hi” (Pau. 17:22) A tunga Lai Siangtho pen Pasian kammal ahih manin khial het lo ding hi. Lai Siangtho in lungtaina (nuihna) pen damna zatui ahi hi a cih pen a man ahihna thu a taktak sepkhiatna mun (practical field) pan le zato lamte sepna mun (medical field) panin ih gen ding hi.
1. A taktak sepkhiatna mun (practical field)
Ciamnuihna pen leitung galpi nihna ah gal sunga a liam a bai America galkapte thapiakna-in na kizang hi. Leitung galpi nihna ah America-te zong hong kihel uh ciangin a gam sung ah minam itna lungsim (national spirit) khan a cihin khang a, khangno tampite in gal kuan dingin min zazian pia ziahziah uh hi, kici hi. Holywood a limlak a siamte (actors/actresses) nangawn in zong gal sim nuamin a min sazian a pia tampi om a, ahi zongin gal kuan taktak dingin kumpi in amau phalna na pia lo hi.
Amau taangin kumpi in galkapte tha a va pia dingin ciamnuih siamte paisak uh hi. Tua ciamnuih siamte pen Hope a kici pa in makaih-in a lawmte tampi tak tawh America panin tai tampi a gamla Europe gam le Far East gam (Asia nisuahna lam gamte- Sen, Japan, N. Korea, S. Korea, Mongolia, Taiwan, Russia gam Siberia gamte kihel) a om galkapte tungah ciamnuih genna tawh thapiakna (entertainment) va nei uh hi. Tua bangin a cina le a lungkia galkapte tungah ciamnuihna tawh a thapiakna uh pen damna zatui ahihna (therapeutic value of laughter) pen galkapte’ gensawnna panin kinung zak kik hi.
Baird T. Spalding a kici pa in “The Laughing disciples” laibu sungah Himalaya mual tung kahna thu a na genna ah mi nuisak thei nungzuite (laughing disciples) nasep a thupi dan na lim gen mahmah hi. A haksa le a lauhuai mualtung kahna hi a, amaute in khualzinte mai-ah pai-in lasa-in awng ziahziah uh hi. Mual tung lampi haksa semsemin a lauhuai semsem ciangin ciamnuihna tampi gen semsemin khualzin mite nui sak semsem uh hi.
Spalding in a genna ah khualzinte in, “Tua bangin lasakna le ciamnuih genna kammalte ih zak ciangin ih lungsim sungah haksatna bangmah a omlo danin kingaihsun a, I tha hong no suahin hong hat tektek hi. Mualdawn ken kawm lakah ih kahto ciangin amau’ ciamnuih kammalte hangin tha kingah mahmah a, muvanlai-in a kha tawh vankimlai ah a hong puakto bang danin kingaihsun hel zen hi. Ni khat khualzinna pen a sawt lam le a haksat lam kimangngilh phial mawk hi,’ ci uh hi,” ci-in na gelh hi. Ih nuntakna zong mualtung khualzinte tawh kibang ka sa hi. Hih khualzinte tungtawnin lungnopna le nuihna vangliatna (the power of joy and laughter) bangzah takin manpha-in thupi ahi hiam cih thu kimu thei hi.
Haksatna khatpeuh tuakin cih nading thei loin lungkhamin ih om laitakin nuihna in ih lungsim tampitak a nopsakna thusim zong Abraham Lincoln tung panin kimu thei hi. 1862 kumin Lincoln in a vuanzite (cabinet members) le a thukuppihte (counselors) kaikhawmin thukin kikupna (emergency session) khat sam hi. Tuale a lawmteng hong tung petmah uh a, ahih hangin amah pen bangmah kithawi nai mel loin a na om banah laibu khat simin amah kia na nuinui mai a, a lawmte zong na muak mel lo mawk hi.
A laibu sim pen ciamnuih siam Artemus laibu “A High-handed Outrage at Utica)” hi a, a lawmte mai-ah a gingin simin nuizak huai sa lua ahih manin ki-ip zo nawn loin nui biabua lai zen hi; ahi zongin a lawmte a nui kuamah omlo hi. Tuale a lawmte (a seppih vuanzite le a thukuppihte) in thukin kikhop ding hi buang sam a, hih banga amah kia nui veivai pen awi het lo uh hi.
Tuale Lincoln in a lawmte kiangah, “A bang dinga nui lo mawk na hi uh hiam?” ci-in tai bawl zawlai hi. Tua banah amah in, “Kei hih bangin nuinui kei mawk leng a sun a zana ka kiangah a hong tung lungkhamnate koici puak zawh mawk ding ka hiam?” ci beh lai hi. Tua khit ciangin na sem dingin hong kipan a, a lawmte kiangah, “a thupi mahmah laidal neu khat ka bawl khol khinzo hi,” ci hi.
Tua pen adang hilo in “Silate Suahtakna Tangkona lai” (Draft of the Emancipation Proclamation) na hi mawk hi. Hih tangkona pen Abraham Lincoln in America tualgal (civil war) hun sung, September 22, 1862 ni-in America gambuppi ah nei a, tua ni a kipanin America ah sal khawina (slavery system) pen kibul lotin a kiphiat maimang kiuhkeuh hi ta hi. Hih ciamnuihna le nuih zakna in Abraham thakhauh sak a, na lianpi a semsak zo na hi gige hi.
2. Zato lamte sepna mun (Medical field)
Siavuante in a genna ah ih nuih ciangin ih thagui te (muscles) kol takin om a, hui dik dan zong nuamin ih pumpi sungah a pai kawikawi ih sisante in oxygen a dimin ngah hi ci uh hi. Tua tham loin ih nuih ziahziah ciangin ih lungkhamnate zong kimangngilh zawdeuh hi. Siavuante in a genna khat leuleu ah natna a tamzawte pen lungkiatna (depression) pana hong kipan hi a, tua in ih pumpi lawh to hi; tua pen lungsim pan pumpi a lawh natna (psychosomatic disease) ci uh hi. Kawlte in zong lungkhamna pan pumpi a lawh natna tawh kisai-in thuciin (saying) khat nei uh a, “seih thong ko kyi” ci uh hi.
Ih thei tek mah bangin khatveivei thuhaksa khat ngaisunsun lehang ih lutang hong na vat thei mawk hi. Hih zong lungsim pan a kilawh pumpi natna (psychosomatic disease) nam khat ahi hi. Ih gen sa mah bangin natna a tamzawte pen lungsim pan pumpi a lawh natnate hi a, ih pumpi natna (organic disease) pen lungsim natna sangin tawmzaw zek lai hi. Pumpi cidamna pen sisan sunga a om “Red Blood Cell” (RBC) tawh kisai pha mahmah hi tuak hi. Red Blood Cell in ih tuap (lung) panin ih pumpi sung khempeuh ah oxygen puak kawikawi a, ih pumpi sunga om Carbon dioxide (CO2) pen ih tuap ah puakkik hi.
Red Blood Cell pen guh le tang (bones) sunga om guhtui (marrow) panin kingah a, ih lung nuam henla, ih mai tai den keei leh ih guhtui tampitak piangsak a, ih mai tuap ni lohin dah mai pua den keei lehang guh le taangte in guitui tampi piangsak zolo a, Red Blood Cell tampi piang zolo pah hi. Tua panin sisan kiam natna (anemia/anomia) kingah thei hi. Tua ahih manin ih pumpi natna kimkhat pen ih lungsim natna pana hong kipan ahihna siavuante thugenna le Lai Siangtho Pasian kammal genna kituak mahmah hi.
Siavuan James D. Walsh, M.D in, “A nuinuite pen a nui lote sangin kum sawt nungta zaw a, bangzah vei nui cih tungtawnin ih cidamna a kikhel takpi ahih lam a thei mi kitawm mahmah hi,” na ci hi. Ciamnuih siamte pen mi hampha taktakte ahi uh hi. Mi khempeuh pen ciamnuih siam (professional comedians) ahih kim ding kisam zenzen lo hi. Ciamnuih siamte tung pan ih zak nuihzak huaite, mi tungah hawmsawn thei peuh leng pha zo hi.
A diakdiakin putek pitekte omna inn (home for the aged) le khat guak a tolteen nu le pate (single parents) le lungkham mite tungah va pai-in ciamnuih thu khawng ih va gen pen thupi mahmah a, damna zatui a pia pia ih hi gige uh hi. A tungah ih gen mite pen lungzuang khuangai mite ahi uh a, hehnep ding leh nuisak den ding a kisam mite ahi uhi. Siavuan ih hih sese lo hangin mikim tungah damna zatui ahi mi hehnep siamna leh mi nuihsak theihna zatui a nei veve ihih lam uh kiphawk ciat ni (Late 42:11: 45:1).

