GUPKHIATNA THUBUL LI
Agelh ~ Rev. Dr Pau Khan En
(4 Doctrines of Salvation)
Khristian Upna laigil ahi, Gupkhiatna pen Thuciam thak akigelh masakna Greek kam in soteria kici a Latin kam in salva kici in tua pan in Mikang kam in salvation na na kici hi. Akhiatna pen honkhia, (save) cihna hi. Dam sakna (healing- hotdamna, rundamnak, chandamna) hi a ci zong om hi. (Alan Richardson, 1905- 1975) Gupkhiatna ah thubul li om a, tua te a tomtom in i en zeuhzeuh ding hi.
SINGLAMTEH THUBUL (Doctrine of Atonement)
Gupkhiatna hong kipat khiat na ding in Pasian in Singlamteh pan hong pat cilcil hi-a, tua pen APIANG TANGTHU (historical fact) kici hi. Tuma kum tulnih lai a Jesuh kici mi khat tua singlamteh tung, a hong sihna in tuni a nungta mi khat ading in bang noptuamna hong pia hiam? cih sulkan a kul ahi hi. Tua thu a na kankhia masa Mikang mite Lai Siangtho Pupi William Tyndale (1494 - 1536) in singlamteh tung a Jesuh hong sihna in Pasian leh Mihingte kigawmna PUMKHAT HIHNA (atonement) hong piang sak hi, ci-in tua Atonement cih kammal a na zang masa pen hipah hi.
Tua ATONEMENT kammal in a cihnopna sukha geih peuhmah hi. Billy Graham (1918 - 2018) bang in hoh akhiatna a ki tel semsem nading in a kammal khen suk lailai a AT-ONEMENT na ci- a, singlamteh tung ah Jesuh hong sihna hang a, i ngah phattuamna hong tel sak mahmah hi.
Singlamteh tung ah Jesuh hong sihna hangin bangci bang a Pasian tawh ki pumkhat thei i hi hiam? cih telkheh a genkhiat ziau ding pen ol het lo hi. Tua ahih manin Lai Siangtho thuthuk kan theologian te in hih thu a ki telcian theih nading in a kiukiu pan in theory tuamtuam zang in na lakkhia uh hi. Tua te- in,
1) Pasian lungkimna (Satisfaction theory)
2) Manpia a tatkhiatna (Ransom theory)
3) Khrih gualzawh na (Christ Victor theory).
4) Mawhlawh hong tawi sakna (Penal theory)/Khrih in i mawh na dan hong thuak sak
5) Thakpat kik na (Recapitulation theory)
Mawh nei Adam mi lui si in mithak nuntakna kipatna (Gal 2:20). Singlamteh hang apiang Pasian leh Mihing te kipum khatna (Atonement) tawh a kipan lo Gupkhiatna thu pen a bucing gupkhiatna thu hi ngeilo hi. Tua ahih manin Sawltak Paul in "Singlamteh tung a Khrih sihna thu longal kisialh pih ding dang ka nei kei " ci tanghial hi (Gal 6:14). Pawlpi Kipuah phatna makai minthang Martin Luther (1483-1546) mah in lah “Kei, Pasian thupom a bulpi leh a laigil bel Singlamteh thu ( theologia crucis) hi” ci ngiat hi. Singlamteh thubul pan a pat ding a hi hi.
DIKTANNA THUBUL (Doctrine of Justification)
Gupkhiatna thubul nihna pen diktanna thu ahi hi. Mimawh te in Singlamteh tung a Pasian nasep a hi, Khrih sihna thu phawk in a mawhna uh kisik kik a Pasian a belh uh leh Pasian in a mawhna khempeuh uh mai sak kiuhkeuh a, ciamteh nawn kilkel lo-in mithak suah hi. (2 Kor.5:17)
MAWH tang nawnlo in DIK TANG (Justified) hi. Lungsim kisuan na (guilt) zong lakkhiat sak hi. Gupkhiatna ngah nading in mihing lampan in kisik kikna (repentance) leh Khrih honpa a san ding hi- a, Pasian lam pan in bel, hehpihna (grace) hang bekbek in mimawh pimah Dik tansak na ahi hi. Pasian in Dik a tan sak sate kua mahmah in mawh tang sak thei nawnlo hi. Tangtawng Pasian thu gualhna ah hihpen DIKTANNA THUBUL (Doctrine of Justification) kici hi. Khangthak hun in bel Scottish theologian John Macquarrie (1919-2007) bang in Khristian suahna, Khristian Nuntak Kipatna (The beginning of Christian life) na na ci taziau hi.
Singlamteh thubul i phawk khit ciang in hih Diktanna in a hong zuih ngeingei ding ahi hi. Tua ciang bekbek in Gupkhiatna thu hong kipan thei phing ding hi. (Rom 5:1-2) Hehpihna hang in Topa Pasian in Dik hong tang sak hi- a, Ama' diktan sak sate kuamah in mawh tang sak thei nawnlo hi. Gupkhiatna ngah na ding a Pasian hong sep sak ahi hi. (Rom.3) Hih Diktanna thubul pen Khristian nuntak kipatna, gupkhiatna ngah na ah khat vei i ngahna hi-a, khatvei i ngah tawh kicing in ngah thethu ding hilo hi.
Diktanna ngah a, a sunglam kikhelna pen a pualam ah Tui kiphumna (Baptism) tawh teci pang in lahkhiat ding ahi hi. Diktanna pen ngah thethu ngah themthum a kul loh mah bangin Tui kiphumna zong kiphum pahpah ding hilo-in khatvei kiphum pen khantawn a ding hipah hi.
III. SIANSUAH NA THUBUL (Doctrine of Sanctification)
Diktanna khat vei i ngah khit ciang in tua pen i nisim nuntakna ah nuntak pih in nisim nisim a i bawl mawhna khialhna te ki sikkik den in i kisian suah denden ding ahi hi. Diktanna khat vei bek a kingah bang hi lo- in hih Siansuahna pen nisim nisim a neih denden ding ahi hi. (2 Kor. 4:12) Diktanna ah mihing te kisik kikna leh Pasian upna tungtawn in Pasian in Hehpihna (Grace) tawh Dik ci-in hong taangko khiat ahih mah bangin hih Siansuahna thubul (Doctrine of Sanctification) ah zong mihing te ki sikkikna leh Pasian hong Siansuahna kigawm a, Pasian tawh na i sep khawmna ahi hi. A tung a i gensa Scottish theologian minthang John Macquarrie mah in Khristian nuntak khantohna (the growth of Christian life) na na ciziau hi.
Mikhat nuntak na ah Khristian nuntakna a kipat khit ngeingei a, DIKTANNA a ngah khit nak leh bel nisim nisim in SIANSUAHNA in azuih hamtang ding hipah hi. Tua dingin zong thu um mite sung a hong kipia khol hong teendeen (indwelling Holy Spirit) in na hongsem ding ahi hi. (Epess 4:30) Ki siansuah nop loh na in thu um mite sung a, a teng Khasiangtho Pasian simmawhna ahi hi (Matt. 12:31) Nisim nisim in ki siansuah tohtoh ki siansuah tohtoh ding ahi hi.
Bangzah dong a ki siansuah toto ding hiam cih leh Khrih tawh kizom kipeh in, Ama' sung ah nungta a, gah tampi gah khiat ding, midang te ading a nuntak theih ding dong in ki siansuah denden a, a khang toto Khristian nuntakna neih dong ki siansuah suah ding ahi hi. A gah nei nuntak na i cih in midang te ading in, man nei tak a nuntakna hi. (Johan 15:1-5) Nisim nisim a, ki Siansuahna Thubul (Doctrine of Sanctification) pen Gupkhiatna thu ah a omloh in a phamawh thubul khat ahi hi.
IV. MINTHANNA THUBUL (Doctrine of Glorification)
Gupkhiatna thu pen leitung nuntak sung ading bek leh leitung khualna bek hi lo hi. Topa Jesuh Honpa leh. Gumpa in sang in Diktanna a ngah ni a kipan in thu um mite pen leimi bek hinawn doi lo in vanmi hihna zong a ciam kholkhol ta ahi hi. Tua ahih manin atung a i gen Martin Luther mah in, "Khristian thu um mite pen leigam mi leh vangam mi a hi hi" (Christians are citizens of two kingdoms, both heaven and the world) ci ngeu hi. Thu um mite zong leimi mah uh ahih manin khatvei ni teeiteei teh hih leitung nusia ding uh a, a leitung pumpi uh hih lei ah nusia in (1 Kor. 15:47-58) kha pumpi ahih leh a bawlpa leh a neipa Pasian kiang tung in amah tawh omkhawm ding hi. (Filipi 1:23) Amah sun in amah tawh zong mel kibang lai ding hi. (1 Johan 3:2)
Tua pen mimal leh aituam vai hi-a, leitungbuppi (Universal) ading in bel khatvei ni teeiteei ciang in hih leitung khanghun a nei Topa in (the Lord of history) a nunung pen (eschaton) in khang tangthu (history) pen phek zial bangin hong zial ding a leitung khang tangthu in van tangthu hong suak ta ding hi. Diktanna ngah a nisim Siansuahna a nei khempeuh pen mongnei lo hun (eternity) sung ah Topa tawh mangkhawm den ding uh hi. Gupkhiatna in hih Minthanna thubul (Doctrine of Glorification) dong a ngim leh a kawk to ahi hi.
Hih a tung a thubul (doctrine) teng i gen diudeu khit ciangin Gupkhiatna i cih pen thubul khat bek en in a paaktawng pi a lak ding hilo-in, thubul (doctrine) te a li in en khawm mu khawm in san khawm dimdiam ding ahi hi. Tua ciang bek in i Gupkhiat na san pen a Bucing Gupkhiatna hong suak thei phing ding hi.
Asim kha mi jmkhempeuh in a telsiam ding in i Topa mah in hong hehpih ta hen!!

