MAKAI DINMUN SANGPEN
Agelh ~ T. Sawm Lian
Midang thuzawh a sawm makai khatin mi lungsim zawh sawm hi. Midangte lungsim zawh nadinga hoihpen in itna ahi hi. Itna in galte lungsim khauhpen zong nemsak thei cih pen leitungbup in a theih thu khat ahi hi. Ahih hangin i kidawkkhiatsak dan leh i zatsiam dan pen kigamla thei mahmah hi. Na nungzuite in amaute na thupingaihsut lam, a theih masiah uh amaute sangin a thupizaw na hihna thu sang ngei lo ding uh hi. Na thupi ngaihsutna kidawk khiatna pen itna ahi hi. Itna kihel lo a kiphawkna pen a taktak hi lo, a lem ahi hi. A khasum uh na khan pong hangin, amaute na it tuan kei leh a lungsim uh na zo tuan kei ding hi.
Etteh dinga kizang makai
Etsakna hoih pen nu leh pate hiziau hi! Naupangte in neucik ahih lai uh panin nu leh pate kampauzia, gamtatdan leh a lu hekdan uh, a lunglut lam uh leh a hoihsak lam nadongin etteh uh hi. Etteh dinga i deihloh nadongin hong ettehin, khatveivei ciang nupi pawlkhat in, “Ka gamtat bangin gamta kei inla, ka gen bangin gamta in” cithei uh hi! Innkuan bek hi loin, veeng, khua leh leitungbup ah ‘ki-etteh’ (copy) pen mihing ngeina hi. Nuntakzia leh kizemna, ‘tulai dan’ i cihte zong i etteh hanga hong piang hi. Mi thupi i cihte in, “Mipite aw hong etteh un” ci ngei lo uh hi. Ahih hangin a gen uh kul sese loin ki-etteh lel hi. Tua etteh utna, mihing nuntakzia a kiptak a omsa pen makai pawlkhat in manpha takin zang uh a, amau pen midangte etteh dingin omin, tua banga mi in a etteh uh ciang tua mite makaih haksa nawn lo hi.
A hoihna tam mahmah hi. Makai cing leh hoih a hih leh, a nuntakzia in mite thuzawh a, a tupna mun tunpih thei ding hi. Ahih hangin, ama nuntakzia a hoih kei a, a tatkhialh khak leh bawlphat ding haksa mahmah hi. Tua banah, mihingte in midangte nuntak hoih sangin a hoih lo te ki etteh nuam zaw hi. Etteh dinga a hoih bucing leitungah kuamah om sam lo hi. Tua manin, a hoih mahmah tawh kibang, a taktaka zat theih meelloh tawh kibang hi. Tua banah, mi khat i nuntakzia bekbek i etteh leh pawlpi leh gam paizia hong hoih lo ding hi.
Hatna a guan makai
Hih pen makai dinmun sangpen banga ngaihsut ahi hi. Mipite tungah thahatna pia kawm thei makai pen a nungzuite tawh kithutuak hi. Makaite in a muhkholhna pen a muhdan bang lianin a nungzuite tungah musak siam a, lawhcingsak dingin ama thalawp banga thalawp dingin a nungzuite omsak thei hi. A thalawpna uh zangin a vek uh a, a tun sawmna uh a tun theih nadingin a nungzuite kisap zah tawh kituakin hatna leh cihtheihna pia hi.
Nidanglai a kidona-a pasal pha leh mipil Pittacus in, “Mihing pilna sanglam pen cihtheihna lamah kinga lo a, cihtheihna a zatsiamdan uh ah kinga zaw hi” ci hi. Cihtheihna pen sum bang lian hi. Sum pen khol a tampi neih i sawm leh a tawpna-ah mi ciil mahmah kisuak lel ding hi. Sum hau dingin meetbawl kisam hi. Cihtheihna pen a meetna thei lo a, neih maimai ding hi lo a, a manphatna theih mana kepcip gawp ding zong hi lo hi. Makai tampi in cihtheihna pen meetbawl loin kholkhawm uh a, a nungzuite buaina a vengsak hi loin, buaina a beh lap suak thei hi. Thahatna pia kawma makai dinmun pen tua tawh ki lehngat lian hi.
‘Keima sep theih hi’ cih mana nasep ding a sem thei dang tungah nga lo a, buai gawp theih ahi hi. Sep ding tampi pen muhkolhna kician tak tawh paizia hoih tak nei-in, a nungzui mite sep theih ciang leh sep ding hoih takin khen ding a, tua sem zo dingin hatna leh cihtheihna guan ding hi. Tua hi leh a ngaihsutna pen lawhcingsak dingin sem ngeingai lel ding uh hi.
Hatna a guan kawma makaite in nuntakzia kibang tangpi nam guk (6) nei uh hi:
Amah sang a muhkholhna (vision) lianzaw : Makai hi sam a na muhkholhna pen makai na sep sunga ‘RCC building khat beek neih’ khawng maimai ahih leh na mimal nuntakna ciang bek a ngaihsun cihna a hi hi. Tua bang bek a lunggulh na hi leh VC, Minister na hi a, na hi kei zongin nekgukna leh golhgukna i khemna in hong ngap nadingin muhkholhna nei na hih manin na buai den ding hi. Tua banah mipite tungah thuneihna piak a, hatsak zong kisam lo hi. Na teenna khua/gam khantoh ding na deih taktak leh tua muhkholhna pen nangma nuntakna sangin lianzaw ding a, khua/ gam hoih nadingin singam zah dongin na kingap sak kul ding a, tua pen mipite in mu lo het lo ding uh hi. Ahih theih zah un hong panpih ding uh hi.
Mipite a muangngam : Midangte i muanngamna zahzahin midangte pen ei adingin muanngam dingin om uh hi. Makai tampi in selsim, ipsim, thusim hau lua uh a, a kidawk in (transparency) lau uh ahih manin kikhemna leh sum zangin kiteelna ah hatsawm thei uh hi. Hatna pia kawma makaite in a nungzuite uh muangngamin, a muan mite in amah zong muang ahih manin nasep nuamin lawhcing baih mahmah hi.
Theician hi!: Hih pen kisam mahmah hi. Amau kitheician phot uh a, a hatna leh hatlohna, amah bek a sep theih dan leh midangte huhna a kisapna ciang theician hi. Tua ciangin a sep ding theician a, haksatna om thei leh a vensak ding dan zong theician hi. A makaihte in lauh neih lo a, tua in sunglam pan thalawpna pia hi.
Mipi khantohsak sawmna : A nuntakna-ah midang huh nopna nuntakzia kician tak nei a, midangte mainawt ding hazatna sanga muh nuam a sazaw leh a lungdampih, midangte mainawtna pen ama mainawtna banga a ngaihsun thei leh, makai hoih dang tampi sekkhiat behlap a sawm nasem ngamte ahi uh hi. President Ralph Nader in, “A cilin lawhcinna pen nungzui a haute ka sak leh a tawpna ah zuih taak makai hauh pen lawhcinna hi-in thei ing” ci hi. Ama nuntakna-ah amah kiliansak, kithupisak lam hi lo a, midangte nuntakna-ah a pilna a siamnate uh zangin, tuate khangto, mainawtsak cihna hi.
Sila nuntakzia a theihsiam : A kumpi tutphah leh kumpi lukhu pen bangzah in thupi mah leh, a lungsim sung pen midangte adinga nasep nopna in luahden a, hatna leh cihtheihna a khutah a tam naak leh a nasepsak mipite nuntak nadingin phatuam hi.
Midang kaihkhop siam : Millionaire Andrew Carnegie hanah, ‘Hih munah amah sanga mi hoihzaw tampi a kaikhawm siam pumpi kisial hi’ cih kigelh hi. Lawhcinna pen sum bek hi lo a, amah sanga hoihzaw leh kicianzawte kaihkhop siamna pen lawhcinna lakah a thupi mahmah ahi hi. Sum hau khempeuh in hih pen hih thei khin het lo hi. Hih thu pen manpha hi. Politics ah manpha zawdiak lai hi. ‘Ka makaipa uh a hoihna tuam ka gen ding thei keng, ahih hangin amah in hong makaih kei leh kikhenzak ding hi ung’ cih thu pen i theihzel ding hi. Ahih hangin tua tak pen ‘a hoih mahmahna’ hi citciat hi.
Mi khempeuh ading lawhcinna
Makaite nuntakzia tuamtuam pen mi khat tungah khat ta om thei lo hi, cih theih kisam hi. A hun leh mun tawh kituakin a nungzui mipite, a nasep ding tawh kisai in a nuntakzia uh kilamdang thei hi. Mipite tungah hatna pia kawma makai dinmun pen dinmun sang tawh a kibat hangin, tua hun laitakin mipite hatna piak taak ahi uh hiam? hatna na piak ding ciangin mipite in tua hatna pen a zang siam dingin pilna leh lungsim maan a neih uh kisam hi. Tua manin makai pilte in a hun leh munah ‘siamna’ tuamtuam zang ziau uh hi.
Makai nuntakzia a poimawh mahmah pen, ‘Mite cihtheih hun theihna’ ahi hi. Makai hi nawnlo a mipite in hong theih zawh ciang a makai hih sawm pen mipi vaihawmna kumpi ah pilhuai het lo hi. Margaret Thatcher in gensiam mahmah a, “Lady maan taktak pen a kigengen kul se loin kithei lel hi. Mi in ‘lady ka hi’ a cihcih leh lady hi lo cihna hi a, ahih kei leh zong lady omloh nadingah om cihna hiziau hi. Makai khat in, ‘na makai uh ka hi’ a cihcih a kisapna munah, makai taktak hi nawn het lo cihna hi” ci hi. Tua ‘hihna’ tak pen seek-hiam a hatsak theih hi. Nangma kihihsak tawmna lam sangin mipi in ‘hi teh’ hong cihna kisamzaw hi.
Andrew Carnegie pen genthei takin Scotland panin America ah lal (pem) a, a kuhkalna hang leh makai nuntakzia deihhuai tak a neihna hangin mi haupi hong suak hi. Library 2,500 val phuanin mihing nuntakna bawlhoih a, kipsakin, midangte adinga kipia dingin hanthawn hi. Institution thupi tak a nutsiat banah, 1919 a leitung a nusiat laitakin dollar 350 million val tak nusia hi.
Mi lawhcingte tangthu a kigen simin Carnegie pen kigen den hi. A thugen a kigen kikkik pen, “Ei bek a na khempeuh sep sawmna leh a minphatna khempeuh ngah sawmna a neite kuamah makai thupi leh hoih hi ngei lo hi” cih ahi hi.
Lawhcinna pen mikim aa leh midang hong kihelna hi a, eimah beka lawhcinna pen nuam ngei lo hi. Lawhcinna lampi-a midang a buaisak leh a nawngkaisak hi lo a, midangte lampi a sialsak lama lawhcingte nuntakna pen nuntak hoih leh manpha hi a, tuate nuntakna pen deihhuai in zahtak huai mahmah hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)
Laibu saal / Zomi eLibrary

