MITE THALAWPNA BANG HIAM?
Agelh ~ T. Sawm Lian
Lawhcin nadingin thalawp a kisapna thu, midangte lawpsak dingin nangmah mahmah na thalawp masak a kisapna thu leh, nangmah panin saupi kipan masa ahihna thu tampi i gen khin hi. Tua lamah a kithawikhol khin dingin ngaihsun leng, bangin mi thalawpsak a, maban zom dinga kuhkalna a piangsak bang hiam? Tawm khat gen kik ni.
Vanzat tampi i gensate pen, ‘Hoih pen in tua zat ding hi’ cih ding om tuan lo hi. Mihing pen set (machine) kihi lo a, gan ki hilo in, mihing ihi hi. Tate kep dan ah, uzawte kepdan banga nauzawte kep a kisaploh hun tampi om hi. Tua bang lian ahi hi.
Standard Oil Company chairman Frank O Prior in, “Ka nasemte pawlkhat ka taii a, pawlkhat a gukin ka hilh a, pawlkhat a seppihte zakna ah ka taii a, pawlkhat nuihmai tawh mai-etin, ka zat theih khempeuh ka zang hi. Tua pen bang hang hiam cih leh, a kibanga ka kep ciangin lungkim lo pah zel uh hi” ci hi.
A kidawkcian mahmah khat pen, mite in ngaihsutpiakna / thuhilhna sangin i nasep leh nuntakzia panin hong en zaw uh hi, cih ahi hi. Bangci banga siam leh pil tuam i hi zongin, bangci banga mi a thalawpsak siam i hi zongin, i nuntakzia leh i nasepzia in i thugen a delhphah kei leh, khatvei lawhcinna bel omin, ahih hangin a nunggu pen nuam het lo kha ding hi.
Mi lawpsak ding i gen laitakin eima nopsak nadinga mi bang lo khat i phatbawl gawp a, na lamdang pipi semsakin, a dikna leh a ngah ding, ama mihing zahtak huaina siasak ding zahin mi lawpsak lam pen i gensawm hi lo hi. Tua bang hun ciangin tuabang mite a lawp zongin mihing mi hinna tawh kituak lo hi. Mi lawpsak pen pianpih theih hi a, a sina sin theih zong ahi hi. Ahih hangin a zatna mun ding taka zat ding thupi hi. Mihing lungtang sunga thalawpna a piangsak thei thu tampi om hi:
Meet nadingah lawpna om hi
A meet ding cih thei uh ahih manin Vangteh te’n mehthuk (tomato) huan bawl uh hi. Tua khaigah pen mun tuamtuam ah zuak uh a, lim kisa mahmah hi. Bang hangin tua mehthuk huan pen bawl nuam uh hiam, cih leh, meetna om a, tua in huan bawl dingin thalawpna pia hi. Mihing lungsimah hong Bawlpa in kidemna lungtang koih a, tua manin nangmah bekin na meet nadingin kuamah na lawpsak ngei kei ding hi. Na sep ding khat pen hong seppih dingte in zong a meetpih ding uh kisam hi. Amau meetloh nading leh sup nading a thalawp taka hong seppih a om leh tua mi pen mibang lo hi kha ding hi!
Thakhata thalawp vatna (Emotion)
Moses pan Bin Laden kikal hun sung khempeuh ah thakhata thalawpvatna pen leitung tangthu-a a kumpi gam nangawn phiat a, a piangsak thei, mihing pianpih thalawpna i kipiaksawn theih ahi hi. Zopau a gencian sese kul lo liangin vote muh nading leh Bethel nadingin kilimzat mahmah hi. ‘Nepoleon lawhcinna kimkhat pen emotional appeal hi’ ci-in historian te in genkhin uh hi. Ahih hangin akbawm sia a kihal bang hi a, khatvei thu-in kuang lakin, mit pah thei hi. Hih manphatna pen politician te in theician mahmah uh ahih manin vote khiat dektak ciangin hahpan mahmah uh hi. Tua manin gen tam kul lo hi.
Kisapna in thalawpsak
Meetna cih kammal kiang cika om banga ngaihsut theih, ahih hangin a meet hetloh hanga mihingte in i kisap luatna hanga i lunggulh nate in nakpi’n thalawpna piangsak thei hi. Douglas Mc Gregor in, “Mihing pen ganhing (animal) deih hau mahmah hi. A deih picinsak ahih lian leh, tua sanga nasiazaw deih kik man uh a, hih pen sih dongin bei thei lo hi. A deih neih nadingin a pumpi in a citzawhloh dongin sem hi” ci-a a gen pen maan mahmah hi. I kisapte pen anuaia kigelhte bangin khen theih hi.
Bitna (security) kisapna: Nek ding, teenna inn, pumpi khuhna leh kituamlumna puante pen i kisap tangpi (basic needs) ahi hi. Tua zawh ciangin siamsinna leh adang tampi hong kilang pah hi. Biakna leh minam ngeinate kitheih tuahpih vet loin zong hih i kisap tangpite tawh zong midang lawpsak baih mahmah hi.
Ki-itna leh kikhiatlahna: Hong it ding i kisap mah bangin en zong it ding i kisam hi. “Ka lungzuang” i cih ciangin tuate khempeuh i lungsim sungah kihel khin hi. Mihing i it kei leh zong ui, vasa leh paak beek kikhia-lah hi. Innkuan leh lawmte kikalah, nekzonna kibang leh deihlam kibang kikalah zong hih khau in hong khihkhawm khin hi. Mi te’n hong it ciangin a nopna kithei ahih manin mite it ding zong kithalawp pah hi.
Na hoih zanga kipulak khiat (creative expression) kisapna: Hih thu ka gelh laitakin a meet ding leh meet loh ding lam sangin ka lungsim a om pulak khiat ka utna lianzaw thei hi. Thu manpha mahmah genkhiat pen, siam zen leng, kilunggulh mahmah ding hi. Tua bang lianin, mikimin i lungsim sunga om pulak khiat ki-ut bek tham loin, kikhia-lah a, eima hih theihna ciangah, naungekte pan piteek-puteek dongin, i thugen hong ngaihsak a, i thugelh hong simsak a, i ngaihsutdan hong theihsiampih a hong huh om leh ki-ut khin hi. Thugelh bek hi loin, i limgelhte, i la phuakte, i paak suante, i testimony, i buh lak zah nadongin mihing i kipulak khiatna ahi hi. I kidawk khiatsak nopdan bel kibang het lo hi. A kidawk khiasak siam lote pen mi kisathei, kihisak, sinsia, maizum, zahpihhuai hi uh hi.
Theihpihna (recognition) kisapna: Mimal kisimpina-ah mihing nambat khata a behlap hih leltak pen kuamah ut lo ding hi. Om sam hang a, nungta samin, huih diik tei sam i hihna leitung in hong theihpih ding ki-ut ciat hi. I hoihna in leitung bawl hoih thei cih i kilatkhiat sakloh hangin i gitlohna in mite lakah thusia piangsak thei cih beek kilakkhia nuam hi! Mi pheituam sanga hoih-zaw, mi car sanga hoihzaw, mi tem sanga hiamzaw i deihna lungsim pen gual-enna hang bekbek hi khin tuan lo a, mi te’n hong thei leh cih deihna hi a, ‘mi theih’ hih nading leltakin mi sanga khepi lianzaw hih leltak zong ki gengen nuam hi! J.C Stachle in a nasemte’ lungkimlohna ahang zongkhia dingin survey nei a, a muhkhiatte pen:
Mi tungah ngaihsut piakna piak nading hun nei lo
Lungkimlohna vensak nading hun lem nei lo
Kithuhilhna hoih om lo
Seppih dangte theih lai a kitaina leh
A ngaihsutna uh kidawkkhiatsak theih nading hun om lo... cihte pen nasemte a thanemsak lianpente hi in mukhia hi. Nasemte thanemna lianpi pen thupi ngaihsutloh a kitheihna hipen hi.
Na thak sep kisapna: Hih pen mihinga om ngeina hi. Mt. Everest mual tunga a kah tamzawte pen sum thalawh ding hi leh ut het lo ding uh hi. Mi’ theih hih nading bek a sep ut zong hilo hi. Mikang gam khuapi nuam mahmah paisan a Vaigam khuapi nuam hetlo a hong zin den (tourist-te) zong mi theih a utna uh, sum deihna leh amau teenna uh sanga nuamzaw mun ahihna hanga India gam hong zuan uh hilo hi. A nopsak uh tampi amau teenna munah baih takin mu thei uh hi. Ahih hangin a hih ngeiloh uh na thak leh na lamdang bang hiam sep ding lunggulh uh a, mi tawmna muna omte in mi tamna mun nuamsa in, mi tamna muna omte in gamdaihna mun nuamsa uh a, tua bang mihing kibang lo pipi kipel zangzang hi. Mihing nuntakna sunga hih dangtakna in na thak leh lamdang tampi hong mukhiasakin, lawpna guan a, mi tampi lawhcinna lampi sialsak hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)
Laibu saal / Zomi eLibrary

