Khangno leh Hun-awng. Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

Date:

Khangno leh Hun-awng

Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

 

Thu Patna

Tuhun khangnote gamtat luheekziate I et ciangin atamzaw pen hun-awng tam nei mahmah hi cih kimu thei hi. Nasep neih loh man, ngimna leh tupna neih loh man, pilna leh siamna khat peuhpeuh sihnop leh theih nop loh man, thadah man cihte hangin hun-awng anei tam mahmah bangin a khangto leh a gualzo khangno zong kitawm pah hi. Hun-awng zat siam lohna in a pallai ding pakte vulsak, dep sak lel hi. Tua ahih manin I nuntak sungin hun-awng zat siam ding kisam sa mahmah ing. Hun-awng zat siam lohna in thadahna, vak vaina, kiciat lohna, mailam ading lamet beina, khantoh lohna, mi bat lohna, cihtak lohna, sikan neih lohna, mi man neih lohna, picing lohna cihte hong pia thei mawk hi. Ngaihsunsun leng hun-awng zat siam loh manin a pallun ding tuailai pakpalhte a palhzah ding zah a pak khiat zawhloh ding khasiat huaisa mahmah ing. Tua ahih manin hih thului sungah hun-awng’ thupitzia leh tua a zangsiamte’ gualzawhzia tawm hong gelh nuam ing.

 

Nuntakna leh Hun

Na nuntakna na it hiam?

Tua aih leh hun mawk zat ken.

Banghang hiam cih leh nuntakna cih pen hunte tawh a kilam ahih man hi.

~Benjamin Franklin

 

Franklin’ kammal sungah nuntakna leh hunte’ a kizopzia limtak in kimu thei hi. Nuntakna pen hun tawh a kilam a kizom ahihna, hun lo-in nuntakna om theilo ahihna kilang khia mahmah hi. Muh theih leitung(the physical universe) a om nate khempeuh pen a huampi in khen leng nam thum bek-in kikhen thei a, mun awngthawl (space), na (mass) leh hun (time) cih bang ahi hi. Mangmi laigelh siam khat ahi H. G. Well leh German mipil khat ahi Albert Einstein te’n zong nate hihna kitehna (measuring things) ah hun leh mun (time and place) pen kikhen theilo hi ci-in na gen ngei uh hi. Hih thu tungtawn in hun cih pen leitunga om na khempeuh tawh a khentuam theilo, leitunga om nate hihna leh pianziate tehna dingin a kisam pen ahihna kimu thei a, tua hun mah in nuntakna zong ahi hi.

 

Mihing khat ii pianzia (a suah a kipan a sih dong) leh ama hihnate (quality) pen a buppi in hun sungah om hi. Hun luanzia bangin nuntakzia kikhel a, nuntakzia a kikhel manin zong hun zong kikhel thei hi. Khat leh khat tungah a bucingin kinga ahihna kiteel thei hi. Hi tungtawn in mihing khat in a nuntakna a sang a niam ding, a gual zo ding leh zolo dingcihte pen ama hun zatzia​​ leh a zatsiamna tungah tampi kinga hi. Leitungah mi minthang a tamzawte a minthangna ahang pen kaam (fate) hang hilo in hun zeeksiamna hang na hizaw hi. ​​ I theih dingin mi khempeuh in ii suah a kipan ii sih dong ciang hun pen a kikim in Pasian hong pia teek cih thu ahi hi. Hun tawh kisai in a tawm ngah zaw deuh leh a tam ngah zaw deuh cih om ngei lo hi.

 

Na Hun-awngte Zat Siam Sawm In

Kawlte paunak tampi sungah “nisat lai in buh pho in, Khataang lai sung tengin siam gan in, Hun leh tui in mi ngak lo hi” ci-in hun zat siam ding tawh kisai in paunak na nei uh hi. Tuhun ii gam sungah nasep tam nailo ahih manin nasep neilo a hun-awng tampi ngah ahih manin a mawk vakvai khangno kitam mahmah hi. Niinbung a vakvak tawh kibang hi. Hun-awng lua ii hih manin mi inn-ah kihawh kawikawi in mi kigensiasia in ki-om mawkmawk kawikawi hi. Kilumlum, kimawk vakvak na tawh ei le ei kiamsukna lam-ah manawh kee hihang. Tua pen dah huai kasa mahmah hi. Tua ahih manin ii hunte zat siam, zeek siam sawm ding kisam hi. Mangkangte in a manlah uh kawmkal panin hun-awng khenkhia tawm liang uh a, ei Zomite ii hih leh hun-awng lua kisa in bangmah semlo in mawk bei sak den kee hihang. Kipuah phat huai sa ing. A khangto leh a picing gam mite’ hun zat, hun zeek leh hun sehziate sin huai leh zuih huai mahmah hi. I hun-awngte zeek siam ni. Gentehna in kum sim in ni khat nai khat ta laisim den lehang tuzawh kum nga khit ciangin theihna leh ciimna tawh a kidim mi muanhuai leh mi manpha ii suak thei ding hi. Ahih kei leh ni khat in nai khat sungta in ii uuk nate sin in sem den lehang ni khat ni ciangin tua ii sinna lam-ah siampu (skilled) ii suak thei ding hi.

 

Sanggamte aw, tuni dongin na hun mawk beibei sak lai na hiam? I nuntakzia lung ngai den ni. Tua ii kum phakzah leh ii theihna neihzah ngaihsun kik ni. Boxing siam minthang khat ahi Muhamaad Alee in bang na gen ngei hiam cih leh “mi khat in kum (50) a phak ciangin a thu muh nate a beisa hun ama kum (20) hun lai-a a thu muhna tawh a kibat lai leh tua mi in ama nuntak hunk um (30) a mawk zat khin ahi hi ” cih hi. Tua bang ii hih khak ding kidop huai mahmah sa ing. A pil, a tei leh a picing mite in a hun-awng uh mawk zat ngei lo uh hi. Hun-awng zat siam sawm ciat ni. Banghang hiam cih leh hun ii zeek siam kei leh hun in eite ama zia bangin hong kaitaal lel ding ahih man hi.

 

Hun-awng Mawk Zat Hoih Lo

Hun-awngte ii mawk koih leh hun in zong eite hong mawk koih(nawl khin) khia lel ding hi. 2010 in USA pan hong ciah pak ahi kawl Phonggyi khat in “Kawlgam mite ii zawnna bulpi in hun-awng tamzat luatna hang hi” na ci ngei hi. Tua manin hun-awngte pilvang takin zatsaim ding thupi hi. Hun-awng a thusim lo mi peuh mah in amah leh amah a kithusim lo, amah leh amah a man neihna a kikhiamkhiam hi lel hi. Gamdang mite etteh ding hihang. Adolf Hitler in a laibu minthangte thong a kiat sungin thong sung pan a gelh ahi hi. Tua mah bangin kawlgam Tuiphum sangmang ahi Adoniram Jackson zong kawllai Thu Ciamthak Lai Siangtho bu pen thong sung pan mah a let khia ahi hi. Zomite in tulaitak in ii zatzat ii laite zong sangmang Cope topa in hun-awng​​ tampi sungpan hong hanciam sak vive ahi hi. Nisim in hun-awngte zatsiam ding cih pen a haksat mahmah hangin a gah ahi leh manpha mahmah, tam man mahmah leh liimci mahmah hi. Tua mah bangin hun-awng ii mawkzat khak leh zong ii thuak khak kik ding thaman pen duhhuai het lo ding hi.

 

Hun-awng Manphatna

Hun-awng themcik khat in zong a lian mahmah hunpha (opportunity) hong pia thei hi. Tua pen muh theih ding leh matsiam ding kisam hi. Hun-awng ngah sunsunte a zat siam manin mi thupi leh mi minthang a suak mi tampi te ii kimlepaam ah tampi ii thei ii mu kha ding hi. Tua mah bangin hun-awng a mawk beibei sak manin a khangto ngeilo, mi sila in a om den mite zong ii kiimlepaam ah ii mu veve ding hi. Hun-awng manphatna khinkhai thei ni. Khat veivei hunpha(opportunity) cih pen nasep hunpite sung pan sangin hun-awngte sung pan tam hong phuangkhia thei zaw hi. Tua ahih manin ii hun-awngte’ man neihna leh manphat nate teelsiam kul hi. Nuntakna nei, pumpi nei, lungsim leh khuak nei mihing khat in ii nuntak buangin ii hun-awngte’ thupitna leh manphatnate theih ding kilawmsa ing.

 

Thu Khupna

I nuntak hun sungin ii masuanna peuh-ah ii gualzawhna dingin Pasian in gualzawh hun atuam vivel in hong pia ngeilo hi. Gualzawhna hun cih pen nasep hun sung pan zong hong phual thei a, hun-awngte sung pan zong tampi hong phuang khia thei lai hi. Mihing lam pan-in muh siam ding leh mat theih ding kisam hi. Ahi zongin mi minthangte’ tangthu tampi ii et ciangin atam zawte pen a hun-awng uh amawk zat lote ahihna, hun-awng a zahtakte ahihna, hun-awng a zangsiamte ahihna uh kimu thei hi. Ahuampi in gen lehang hun-awngte leh hun cih limlim pen mawk zat huailo hi cih thu ahi hi. Banghang hiam cih leh Benjamin Franklin cih mah bangin nuntakna pen hunte tawh akilam ahih man ahi hi.

....................

 

Laibu Saal / Zomi eLibrary

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related