MUHKHOLHNA A NAWNGKAI SAKTE
Agelh ~ T. Sawm Lian
Mai lam muhkholhna hoih nei dingin mi pil hih kul sese lo hi! Mikim hih theih leh nuntakna sunga guan theih ahi hi. Hih thei lo dinga hong ngaihsunsak pawlkhat om hi.
Hun paisa in hong buaisak
Hun paisa, lametna bang hilo a piangte enkikin, tuate hangin hong tung kik ding kingaihsun ngamlo thei hi. Nunglama om nate mangngilh a, mai lam om nate lunggulh dingin Lai Siangtho in hong hanthot laitakin, mai lama om nate en manlo liangin nung lama om nate etkik pen nuam kisa sese hi. Tua pen khawlsanin hi leng, a kimkhat zawhsa bang ahi hi.
Mi khat in uili khawi a, tua uili pen sang pipi kipeek satsat thei hi. Ahih hangin a khawipa in limlang bawm sungah koih a, sangpi-a a kipeek ding ciangin limlang in dal zel hi. Tua banga sauveipi a kikoih zawh ciangin tua sanga sangzaw ah kipeek sawm nawn lo a, limlang a lakkhiat uh ciangin zong sangpi kipeek nawnlo pah hi. A kipeekna a dal, a kikoihna masa tawh kituakin a hatna leh theihna kikhawlsak hi.
Tuma lama na sepsa ciang bekah na omden leh tua ciang bek mah na tunna ciang hi pah ding a, kuama’n hong panpih thei lo ding hi. Tua sanga zaizaw leh sangzaw-ah om thei cin-a, na mabanah tua hamphatna omin, kuama’n hong suhsak thei lo hi.
Gensiatna in hong buaisak
Esopa thupil kici sunga pa ta laa zuak tangthu i theingei hiam? Hun paisa in buaisak lo a, tuhuna akiim-a amau tawh a omkhawm mite in hun hong pai lai ding ngaihsun theilo ding zah dongin buaisak uh a, a tawpna-ah minsia takin om uh hi. I muhkholhna a buaisak lianpi pen hih thute ahi hi - gensiatna, kiphunsanna, meetpih ding hi hetlo thu nisimin i za a, hihte pen theih zong phamawh kei, ahih hangin, mai lam kalsuan nading a buaisak lianga lam nawl lam et nadinga i zat leh i kalsuan hong buai-in, tang takin kipai thei lo ding hi.
Haksatna in hong buaisak
Haksatna pen haksatna hi a, mikim in i tuak kikim lo, kibang lo cih thu bek hi! ‘Haksatna tuak kei in!’ ci-in kuamah kam kihilh thei lo a, ‘Haksatna in na muhkolhna buaisak kei hen’ kici zaw hi. Billy Graham in muhdan khat nei a, “Nopsakna leh hamphatnate in ‘haksatna’ zahin hong seek taktak lo hi” ci hi. Siktang sum (coins) zong a manpha hong suah theih nadingin mei-am ah tamveipi kikoih hi.
Demosthenes pen Greek hun laia leitunga thugen siam minthang khat ahi hi. A pau-awk cihtakin awk a, thugen dinga a dinkhiat masak penpenin ciamnuih a gen tawh kibang pen a, lungkia-in tukik tanghial hi. Ahih hangin Demosthenes muhkholhna pen thugen siam ahih manin, a sung lam tupna in hih thei a, a pau-awkna bekin a vision liah hi, cih thei hi. Tuipi gei ah pai-a, pau-awk kawmkal ah tuipi gei-a suangneute a kamsungah koihin, a aw neihzah tawh tuipi kiangah thugen hi. Tua bang a sauveipi a hih khit ciang a pau-awk bei-in, amau gam bek zong hi lo, Greek hun laia leitung bupa thugensiamte lakah history in ciamteh den hi.
Amah bek hi kei, Julius Ceasar pen sibub natna nei hi napi general minthang ahih zawh ciang kumpi (emperor) ciang dong tung hi. Napoleon pen innkuan genthei pan khangkhia ahih hangin kumpi semlo tuan lo a, Beethoven’ tumging thupite pen a bil in bangmah a zak theihloh hangin thupi lo tuan lo hi. Charles Dickens pen khebai hi a, genthei innkuan pana piang leh khangkhia ahi hi. Ahih hangin thugelh siam hih ding pen muhkholhna kician takin nei a, mi hau leh lai siamte in a neihloh uh, a gentheihna pen a thugelh tangthu mungpi-ah zangin Victorian England hun lai-a tangthu gelh siam minthang hong suak hi.
Haksatna tuak lo dingin kingaihsun ngei kei inla, na haksatna tuak pen na muhkholhna hong muciansak ahih theih nadingin na lungsim kigingkhol zaw in.
Muhkholh siamlohna in hong buaisak
Muhkholhna hoih i deih a, nei thei hi-in i kithei hi. Ahih hangin kithei kha lo thei hi!
Khanlawhna a tunlai hunin mi khat in tuathu kim takin na gelh a, tua pa in, “Thupi lua mahmah ahih manin a mun pana et sangin galkhat panin en le’ng kidawkcian zaw a, galkhat panin enin, a kisam teng ka ciamteh thei hi” ci hi.
United States-ah van muhkhiat thakte ciamtehna Patent Office cih khat om a, kum 1800 kiimin, “Van muhkhiat tamlua ta, muhkhiat ding om nawn ke’n teh, office kikhak mai hen” ci-in ngaihsutna om liang hi. Tua zawh cianga muhkhiat thak a tamzia leh ciamteh sese loh a, ciamteh ma- a zatpah (patent pending) atamdan i thei ciat ding hi.
Muhkholhna hoih nei dingin na tehkak (compare) thei dingin tampi theih kisam a, muhna mun maan kisamin, kinai taka et sangin galkhat pana et a hoihzawk hun zong om thei hi. ‘Hun hong pai ding mit’ zanga, ‘tuhun nuntakna’ a zangsiamte muhkholhna maan thei mahmah hi. Frank Gaines in, “Muh theihloh amu theite bekin sep theihlohte asem thei hi” ci hi.
Maban nei lo hi-a kitheihna in hong buaisak
“Tu-a i omna mun ngaihsutsut sangin, koi lamah pai ding i hiam, cih thupizaw hi” ci-in Oliver Wendell Holmes in gen hi. I piankhiatna thu-ah gen ding i nei kei a, i picin toh ciangin eima theihna bang ciatin, eima deihdan tawh kituakin leitung kibawltawm lel hi. I kum tawh kituakin tua in hong ukcip semsem hi.
Pawlkhat in a mailam hun a hong piang ding nate in tuhun nuntakna uk hi-in thei uh a, tua thangah awk-in, a maban uh pen amau deihtel theihloh bangin ngaihsun uh hi. Tua bang a ngaihsun mite pen ‘mi ngeina’ i cihte hi uh a, amau mailam hun ding kician taka a ngaihsun khol theite pen, ‘Mi ngeina tung lam’ i cihte ahi uh hi.
Launa tawh a kidim tawntung nuntakzia a neite mi lawhcing hi ngeilo a, maban a haksatna mu a, zawhdan ding a ngaihsun ngamte pen mi lawhcing hi zel uh hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

