LUNGGIMNA PANA KIDOPNA
Agelh ~ T. Sawm Lian
A sia lamin gen leng, leitung pen lunggimna tawh kidim a, na khempeuhin lunggim sakin, maingat loh theihloh ahih manin nuntakna cimtak huaisak hi. A hoih lamin ngaihsun leng, i lunggimna tampi pen mihing hong bawlhoih, thuakzawhna hong neisak, maban limci leh nuamzaw hong tunpih ding hun hoih hong bawlsak ahi hi. Na sim zel ding pen lunggimna hanga nuntak sia ding pan kidopna, lunggimna zatui ahi hi.
Etdan siam in
Ci uh hi, i lawmngaih i deihdan liante zong a etna mun a hoih kei leh hoihlohna bang hiam nei uh hi. Melsia mahmah zong a etna lam a hoih leh sia lualo thei veve hi. Na i etkakna leh i tehna tawh kituakin i tuak thute pen kilamdang thei hi.
Khangmoi numei khat in college boarding panin a nu laikhak hi. “Nu aw, ka college nuntakzia hong hilh ning. College ka kah cilin cimtaak mahmah ing a, ka lawmte sum guksakin, tua tawh honda cycle kawmin ka taikhia hi. Tele- phone mung phukha in ka khe ka ciaksak a, doctor tangval khat in hong buaipihin a inn uah hong paipih hi. Hong khual mahmah ahih manin ka ki-it mahmah uh a, kiten zong ka sawm uh hi. Ahih hangin ka sisan testna-ah natna lauhuai nei cih kidawk a, bangbang hi leh naupaai khin kahih manin hong ciah phot ning.
A taktakin nu aw, ka thugensate ka ciamnuihna hi. Kong gelhsa thute bangmah tung lo hi. Hoih takin lai ka simthei a, haksa kasa mahmah hi. Geometry-ah mark 5 mu ing a, geology ah zong fail demdam ing. Ahih hangin na khat peuhpeuh a etdan na siam nadingin hong kawi gen gawp hi ing!” ci hi.
Tua laikhak cil lam a sim ciangin a nu ngaihsutna pen vana khai bangin na mahmah ding hi. A lai sinna ah akiatna thu a zaksakpah sangin, tua bang a siahuai zaw a hilh masakna in a nu heh nading nakpi’n daisak ding hi. Lunggimna na neih leh tua sanga siazaw na tungah a hoihlo hong kibehlap lohna hangin lungdam inla, na hamphatna ngaihsun in. Tua in hong dawn tuam mahmah ding hi.
Risk(hih/sem sin) ngamlohna hangin buai kei in
Tampi i genkhinta a, mihing a lunggimsak mahmah khat pen risk ngamlohna ahi hi. Sumbawlna, siamsinna, leh maban zawh a kulna khatpeuh-ah hih pen khangthakte buaina lianpi ahi hi. Charles Swindoll in hih bangin gen hi, “Mihing nuntakna pen risk tawh kidim a, lawhcing pelmawh ding a hong ciamthei khat beek omlo hi. Geelna khempeuh mawksuak thei a, na khempeuh a kigelh bang liana tangtunsak den ding lametna pen leitung ngeina tawh kilehngat hi”
I risk ngam kei leh bangmahpi i ngah kei ding hi. A leng thei khempeuh in kiattheihna risk uh a, a pai khempeuhin kisuih khak risk uh hi. A tomin gen leng, khawsuak dingin bang hiam khat beek risk kisam cihna hi.
Na nuih ciangin mihai banga kidawk risk na hi. Na kah ciangin a nehno banga kidawk risk na hi hi. Midang na zuat ciangin tua tawh kikholhkhopna hoihlo a om khak ding a risk nahi a, na lungtang sung a thusim na pholhkhiat ciangin mindai theih nading a pholhkhia risk nahi hi. Mi na it ciangin hong itkik kei khak uh leh lungsim natna tung thei a risk na hi a, lametna na neih ciangin lungkiatna risk nahi hi. Nasep na bulpat limlim ciangin lawhsap a risk nahi hi. Hihte pen a hoihlo lama i genna hi a, na khat peuhpeuh i sep ciangin lawhcinna nading a risk ihi hi.
Mi lawhsam leh zattak lo-a kibawlna baih pen na thei nuam hiam? Lunggim leh lau pipi in na hun zangden inla, bangmah hihsin (risk) ngam loin, na maban a hong tung ding pen a sia thei bang penin ngaihsunin, a sia thei pen lamenin bangmah semngam kei leteh, hun sawtlo cik sungin na sia khin ding hi.
Nuntakna limlim pen risk ahih manin na risk ciangin a kisam lopi’n na lungsim gimsak se kei in. Ngeina-in nei inla, a hoihpen a ngah dingin kiging kholin, a siapen hong tun khak zenzen leh zong a maingat ngam dingin kisakhol in.
Na sep ding sem lel in
Eima lunglutna, siamna, theihtelnate leh mite hong lametna mahah nekzongin, nasemin, mitheih hi-in, tua lamah na sem lehang, tua in kisam hetlo a lunggimna tawmsak hi, ci uh hi. Pawlpi sungah lawplo pipi-in, a kilawmsakna bek tawh panla mahmah lecin na cimtak pah ding a, tua in lunggimna hong tunin, phunciakin, midang gensiat ding tampi nanei pah ding hi.
Tua bang mahin, mite sep theih leh meetpih khempeuh sep nasawm leh, kisam het lo in na lung honggim lel ding hi. Tua sangin na mabana nangma cihtheihna (potential) lamah sem le cin nang le nang kimuanna hong neisak ding a, lungnopna hong pia ding hi.
Na lawhsap hun ciangin tua na nasep pen tona (challenge) banga na ngaihsut a, a hoihzaw a sep kik na lunggulh mahmah leh, tua pen natot ding, na sep ding maan tak a sem cihna nahi hi. Na lawhsapna mangngilh pahin na taimangsan a, midang mawhsak ding na zonzon leh na sep loh ding pi, na lunglut lam leh na kivakna lopi khat a sem na hi kha ding hi. Ahih hangin na lawhsapnasa-ah lawhsap kik ding cihna lam hilo hi.
Kitheihsak luatna pan kidawm in
Tulai in sumbawlna lamah hatzaw hih utna hangin a munmun ah kikhem a, tungnungzaw hih kituhna pen ‘Rat Race’ kici hi. Thupina pen neih le lam hauhna-ah kiteh a, van manphatna pen a sepkhiat tam lamah kituatin, lawhcinna pen mi tampi zawhna-ah kiteh a, tua dinmun tung dingin a maan lo bangzah phusuak hiam, cih lam kingaihsun nawn lo hi. Tua bang leitung in lunggimna piangsak a, kitheihsakna in natna bang liangin mihing ukcipin, pawlkhat bang zato inn lamah puak kul liang uh hi! Mihing nuntak manphatna sangin tungnun kituhna hizaw hi. A hoihloh dan pen ciamnuih gensiam minthang Lily Tomlin in, “Rat race ahih manin a gualzopen na hi zongin zusa mah na hi veve hi!” ci-in genziau hi.
Nekzonna-ah mi in ama mailam ding hoih tak ngaihsun a, lawhcinsak sawma a sepna pen limci hi. Ahih hangin, ‘khantoh sawmna’ hanga midang khangto ding a puksak sawm sese na lungtang pen lunggimna a piangsak lianpi hi a, leitung ngeina tawh kituak lo hi. I lungsim a gimsak tampi pen i neihsate hi loin, midangte’ neihsa peuh hi thei hi. Mi nahoih ngah, lawhcinna, neih le lam, leh thupina khawng hanga gimgawp pen a kisam lo leh leitung ngeina tawh kituak lo hi.
Ganhingte in nuntakzia maan hong musak zaw uh hi. Vasate in a kisap kaan uh bu tom ngeilo uh a, saguh kheuh ding a hauhloh mana ihmut li masa lo ui om ngeilo hi. Nakpi’n ngaihsun inla, na tupna mun tung thei dingin hanciam in. Ahih hangin Pasian, na innkuan, na cidamna, leh na lawmte mangngilh liangin thupi ngaihsut kei in. Maban khatpeuh nasep ding ciangin na sum neih leh na thatang in a citloh ding lamah lungkia kei inla, na lungsim in a cit leh citloh ngaihsun zaw in. Lungsim pen zat ding hi a, thathak lakzel ding, ngaihsutna pen a meet leh manpha thei bang pena zat ding ahi hi. Ahih hangin, mihing hong mihingsak, i go manpha tak i lungsim pen a kisam lopi’n gimsak kul sese lo hi.
Na kama ta lo valh sawm kei in
Na thupi sem khia thei dinga hong Bawlpa in hong bawl mihingte ihi hi. Siamna leh cihtheihna zong tampi nei-in, sin zelzel leng i damsungin na thak siamin, nuntakna manpha semsem ding hi. Ahih hangin, sep zawhloh, nuntakna a buaisak ding thu lianpite ah i kilimzat luat leh i siamna a tamzawh naknak leh i sulnung hoihlo ding a, tua in lunggimna hong tunin, i lunggimna in i cinna (efficiency) niamsak ding hi. Eima naseppi banah, pawlpi, khuasung, leh nadanga i kizatna in kisam lopi in hong lunggimsak thei hi. Kidawpsiam kisam mahmah hi.
Lungsim kingakna kician nei in
German philosopher Friedrich Nietzsche in, “Bang hangin sem ka hiam’ cih a theite sangin, ‘bangci banga sep ding hiam?’ cih a thei kitamzaw a, buaihuai hi” ci hi. Mihing kipil semsem a, nasepdan zong kisiam semsemin, i sepna hang zong kihilh man loin, a sepdan i kihilh leltak hi. Vanbawlkhiatna leh kumpi sunga nasem tampi in a sep uh a sep ding dan thei mahmah uh a, ahih hangin bang hang a sem uh hiam cih theilo uh hi. A pute un sem dingin sawl a, a sepdan ding siam uh ahih manin sem lel uh hi.
Tua in nuntak manphatna theihlohna, nekzonna leh tua nasep cimtakna, leitung thupi lo hi a theihnate piangsak a, nekzonna hoih mahmah a nek a zong, bangmah sinkhamna nei lo dinga ngaihsutte lakah hih thute hangin nuntak cimtakna hanga kigui-awk hong tam mahmah ta hi.
Tua manin, na nasepna a hang theih sawm inla, tun sawmna, tun theih nadinga kilamet hun leh tun theih dan ding geelna leh maban kician takin bawl inla, tua pen ‘na lungsim kingak nadingin’ zang in. Tua hi leh, na nuntak nuamin, nuntak manphatna na thei ding hi. Tua bang naneih kei leh, lunggimna leh bangmah lo a kitheihna hangin gitloh gamtat, zu le sa tawh kidiahin, nuntak cimtakna leh sihna ciang dong hongtun thei hi.
Hih bang hun cianga lunggimna a dawn thei hoih mahmah pen, i lunggimna thu i muanngam mite kiangah genkhiat ahi hi. Counselor tamzawte in midang tungah thu tampi gen sese lo uh a, lungduai takin a zuan mite lunggimna ngaih khiatsak zaw uh hi.
Na dikna leh ngah ding
thupi ngaihsut lua kei in
United States pen a suakta gam hi napi’n ngeina thukham tawh ki-uk ahih manin, thukham leh thumanna pen a taktakin mikim nuntakna ah zang uh hi. Ahih hangin hong limzat luat uh ciangin lunggimna tampi hong tun mawk hi. Mikim in eima dikna leh ngah ding khempeuh ahi ding bang lianlianin ngah sawm tek le’ng nuntak nuam hetlo ding hi.
Na vengpa in sing a suan leh na khuahekna hong dal ding hi. Suah pawi a bawl uh ciangin bengngong mahmah ding uh a, suakta taka dai dide-a na omna buaisak ding hi. Vakhu khawi uh leh na huang sungah ek hong tha kha leh.. cih bekbek ngaihsunin leitung na zat leh nang tawh hong kinai peuhpeuh court a tut taak ding a gilo vive hi khin ding a, lunggim denin hun na mawk zat ding hi.
A sing suan uh pen nang adingin khawlmun nuam, a suahni pawi bawl uh zong lungdampihhuai, a vakhu khawi uh pen nuntak a nuamsak banga na ngaihsut leh innveng hoih a nei na hiziau ding hi. A thuakden hi a na kingaihsut leh na lungsim buaiden ding a, nangma ngah ding, na dikna, na hun hoih nang ading beka zat na sawm leh lunggim bek thalawhin na buai mahmah ding hi. Midangte in na dikna leh nangma ngah ding leh hun hoih hong buaisakna uh sangin, midangte kianga na dikna, nangma ngahding leh hun hoih na piakkhiat tam nak leh na lunggimna kiam ding a, na lungdamna hong lian ding hi.
Thu hoih tawh nuntak nuam in
I ngaihsutna a makaih mahmah pen i muh leh ih theihte hi lel hi. Tulai leitungah i muh leh theih tamin, a kigamla pipi, a kibang het lo khawng ahi hi. Laibu sim ding, TV et ding, hekna lamlamah sin ding leh theih ding om a, mitphiatkal nangawnin zong kilamdang zel ahih manin hihte in i nuntakzia kilamdang sak mahmah hi.
Tangthu leh film na et ciangin, a lauhuai leh lunggimna lam bekbek na khuak sungah na thun leh, nuntak a nuamsak ding hiloin migi lo pana bit nading lametna tawh ui na khawi ding a, etlawmna lam hi loin migi lote kiangpan bit nadingin inn na um ding hi. Nuntak nopzawk lametna hang hi loin, mi tamlohna gamdaina mun na zuan ding a, na nuntakna pen launa tawh kidim tawntungin, tua pen nangma kibawltawm hi ding hi. “A maan, a dik, a tang, a siangtho, a deihhuai, leh pahtakhuai thute - a hoihna leh phattak thu tawh na lungsim uh kidimsak un” (Fil. 4:8) ci-in Lai Siangtho in a gen pen maan mahmah hi.
A luangkhia lamin ngaihsutna zang in
I gensa bangin i ngaihsutna pen eima phattuam nading bekin i zat leh tawlhuai mahmah hi. Midang i panpih ciangin ei le ei a kipanpih i hi a, sum le pai leh a dang tuamtuam ah meet lo tawh a kibat hangin lungnopna hong tun thei hi. Ei sanga dinmun siazaw, lametna tam nei lozawte, hong kileh kik ding lametna neilo a i panpih ciangin, a gahsuah pen ei tungah na hoih sepna hangin hong kilangkhia veve mawk hi.
Thusim genpih theih ding
lawm hoih nei in
Koppih nei lo a sawtpi a om ‘senior’ kicite in haksatna a tuak theih zel uh pen amah le amah kimuanlahna, bucing lo a kitheihna leh maban om lo a theihna ahi hi. Nupa a kiten ciangin ta hoih tak, gamh luah ding, Khristian innkuan.. cih lam bek ngaihsutna hilo a, nuntakna ‘balance’ a bawldik ding hi, kici hi. Tua muna a poimawh mahmah pen lunggimna kihilhtuah theihna leh i kingak ngamna ahi hi. Thusim khempeuh kihilh kisam khol lo hi. Ahih hangin, lunggim huna koppihte kianga thusim hilh ngamlo leh hilh taak lo nupa kikopte’ nuntak pen tawlhuai mahmah hi. Hauhna leh minphatna in vengsak thei lo a, gam khangto ah nupa kikhenna tamsak mahmah hi.
Kilungnuamsak in
A lunggim ngei lote pen mi ngeina nuai lam hi nuam uh a, lunggimna pen mi ngeinate neih ahi hi. Gensa bangin, na lunggim ciangin mi banglo na hipah kei a, a taimang san nading na zon danah na pilvang ding kisam hi. Mikim in lunggimna taisan nading lampi kizong ciat hi. Eima nuntak a nuamsak lo, zahtakhuai lo, leh lunggim kibehlap nadinga lungnopna zon khak pen poi mahmah hi. Thangtatna leh nu le pa (sex) lama lungkimna zong pen dinmun lauhuai taka nuntak theihna ahi hi. Tua sangin kimawlna, exercise lak, ngaihsutna dang hong neisak thei ding lam ngaihsunin, zing thawh baih, khe tawh saupi pai, lawm thak bawl, pak leh ganhing buaipih, khualzin khiat, kimawlna mun a pai, naupang tawh kimawl, tumging lam lim zat..... cih khawng pen lungsim gimna a dawn theite ahi hi.
Lunggimna pen mawk taikhiatsan sawmkei in. Hong tung pelmawh dingin ngaihsun lel in. A ngah ding leh maingat dingin kiging kholzaw lecin tawldam ding hi. Pelh theih ahih leh pelh inla, pelh theihloh ahih leh buai gawp loin a vensak ding dan ngaihsun in. Na lunggimna pen nangmah hong puksak hi loin, na thanemna pen hong thahatsak vanzat hoih khat suaksak sawmin ‘hangsan’ takin maingat zaw in.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

