NGAIHSUTNA MAAN MANPHATNA
Agelh ~ T. Sawm Lian
Ngaihsutdan a maan leh nuntakzia kilamdang thei hi. Sep ding khatpeuh a lawhcin theih nadinga kingakna poimawh mahmah pen ‘ngaihsut kholhdan’ hi mawk hi. Ngaihsutna maan neih theih nading pawlkhat i genkhinta hi. Tua banah ngaihsutna maan in mihing nuntakna-ah a hoih lamin na tampi piangsak thei a, manphatna tampi nei hi.
Toronto khuapi ah unau tangval nih om hi. Unau laigui zom ahih uh hangin a uzaw pen guihtheih-khamtheih tawh a kidiah tawntung hi a, a nauzaw pen tangval hoih leh lawhcing mahmah khat ahi hi. Khatpa pen genthei taka zu khama a om maimai lai-in, a sanggampa in limtakin na sem a, sumbawl mi hau mahmah suak hi. Bang hangin tua banga inn khat pan a piangkhawm unaute’ nuntakzia kilamdang thei ahi hiam?
A uzawpa kiangah, ‘Bang hangin zu lungvei a, genthei takin om na hiam?’ ci-a dotna a kidot leh, ama’n ‘Ka pa hang hi. Ka pa hang bekbek hi. Ka pa pen zu lungvei mah hi a, zu a kham ciangin hong tawngden, hong vua/satden a, tua bang innkuan pana khangkhia kahih manin bangci banga hoihthei dingin hong lamen na hi uh hiam? Ka khankhiatna mun tawh kituaka nungta ka hi hi’ ci-in dawng hi.
A nauzawpa kiangah, ‘Hizahta a na lawhcinna bang hang hiam?’ a cih uh leh, ama’n, “Ka pa hang hi. Ka pa hang bekbek hi. Ka neulai-in zulung vei ahih manin zu khamden a, zu a kham simin a nuntak a hoihloh dan leh a nasep hoihloh dan thei kahih manin tua banga om sawmlo kahih manin tu-a ka dinmun a tung thei hi’ng” ci hi.
Hih unaute nuntakzia panin lungsim ngaihsutna in mihing nuntakna-ah na a sepdan kimu thei hi. Muh kibang, muhdan kibang hi a, a ngaihsutna uh kibang loin, tua ngaihsutna in amau sunga na a sep dan kibang lo sak cihna hi.
Ngaihsutna maan lo tawh siding a, a kingaihsun mi pen kigui-awkin si ziau a, damding-a a kingaihsunte in sih theih nading tuamtuam - gilkialna, gentheihna, migi lo khut sung leh na lamdangpi panin zong khuasuak nading ngaihsun uh a, tua dingin semin khuasuak takpi uh hi. Tua manin ngaihsutna maan pen i neih ding kisam mahmah hi.
Ei le ei kimuanna hi
Na tungah nahoih leh cihtheihna (potential) tampi om a, theilo thei hi teh! Mi’ lungsim a thuzawh thei, mi a lungdamsak thei, lungsim hangsan mahmah zong nahi kha ding hi. Ahih hangin, tua bang danin nangleh nang a kithei kha lo nahi thei hi. Ngaihsutna maan na neih leh tua in ei le ei kimuanna (self-confidence) hong neisak ding a, tua-in tua na sungtawng a om hatna leh cihtheihna pen a meet theipen dingin hong pholhkhiatsak thei hi. Sepna khat peuhpeuhah lawhsapna leh sepkhialhna a om ciangin ei le ei kimuanna a om leh, ‘try try again’(hanciam hanciam kikik) cih thupil hangsan takin kizui thei hi. Tua-in lawhcing dingin a sem masa ngam hihna piangsak hi.
Sepkhiat ngamna hi
Lawmte tawh sep ding genkhop hun ciangin, “Ama’n hong vaihawm hen” ci-a na min a lawh hun uh a omngei hiam? Ngaihsutna maan neite in kimuanngamna nei uh a, tua pen mite in muhpihin, amah bek hi loin, midangte zong makaih a, amaute tungah vaihawm na, abul pan pan masa dingin muangngam uh hi. Tua bang mite, mite muan bangin omin, mite muan bangin sem thei takpi uh hi.
Mainawtna tawh khantohna hi
A masa lama i genna khempeuh ah mi a mainawtte anuntakna uh khangto lo theilo hi. Tua bang nuntakna tawh na maiah hamphatna leh lawhcinna kongkhak tampi na honzawh ciangin zong honbeh zel ding tampi tak omlai ahihlam na thei ding hi. Na nuntakna in tua lampi a lunggulhna hangin a bucingzaw dingin nang-le-nang na kihek-lem thei ding hi.
Lungkiat pahpahlohna hi
Pawlkhatte pen lungkia baih mahmah uh hi. A cil panin a lawhsam hi-in kithei-in, i lungsim puakzia maan lo hi. Lungsim puakzia a maan leh, ei le ei kimuanna leh a taka sepkhiat ngamna piang a, tua in cihtakna leh a lungsim kho piangsak hi. Nekzonna leh sumbawlna khat peuhpeuhah khatvei teitei lawhsapna omtek hi. Tua bang hun ciangin mi pawlkhatte a lawhsamin kingaihsunin tawpsan pah uh a, a lungkia pahpah lote in sem kik uh a, lawhcing uh hi.
Sep khialh pen a kinei thei mah hi. Ahih hangin mibang lote bekin a sepkhialh sa te uh ah semkhial kikkik uh hi. Sepkhialh i neih a, tua hanga i lawhsap leh tua i sepkhialna pen lungkiat nadinga zang loin, a hoihzaw lampi hong lak danin tuat ding hizaw hi.
Na thak ngaihsutkhiat theihna hi
Na ngaihsutdan a maan kei leh na thak na ngaihsunkhia thei kei ding a, na thak vaihawmin na semkhia thei kei ding hi. Albert Einstein in, “Ngaihsutna lungsim a dam kei leh a hoih ngaihsut khiat theih hi lo hi” ci liang hi. A hoih lamah i ngaihsutna i paisak leh na thak mu-in, paisin nopna, sepsin nopna, leh a manphatna muhkhiat nopna lungsim tawh na kisem pah thei ding hi.
Makai hih theihna hi
Mi hangsan i cihte, makai hoih i cihte pen a hoih lama ngaihsutna a zang, ngaihsutna maan a neite na hiden uh hi. Lungdam thei uh a, a kiang uhah om nuamin, muanngam dingin nungta uh hi. Muhkholna (vision) nei uh a, mi in muangngam pah uh hi. ‘Makai’ cih kammal pen ngaihsun kik dih ve. Leitungah nangmah bek om hi lecin makai hih a kisapna omlo ding hi. Makai cih pen amah bekin om theilo a, midang tawh kizoploh aphamawh thu ahi hi. Midangte muanngam nuntakna neih nadingin ei le ei kimuanna (self-confidence) neihding kisam hi.
Napoleon Bonaparte in, “Makai in a kiim a kianga mipite lungsimah lawhcinna leh amah le amah kimuan ngamna tuh a, a nasep nop a tangtun theih nadingin a nungzuite sungah cihtheihna/nasep theihna koih masa hi” ci hi.
Lawhcin nopna lungsim piangsak hi
I gen pen ngaihsutna maan manphatna ahih lam phawk gige ni. W.W Ziege in, “Ngaihsutna maan neite’ tupna pen kuama’n lawhsamsak thei lo a, ngaihsutna maan lo neite ahih leh kuamah in a lawhcin nadingin panpih theilo hi” ci hi. Mi pawlkhatte nisim hun zatdan pen - mi hong gensiatna- ah kitat nadinga ei hoihna genna, ei le ei kihehpihna, eima dikna leh ei le ei kikepbit nading genna in kizang bei hi. Tuate pen a kisap hun om mah hi. Tua sangin, lawhcinna lampi tawnin, a lawhcing thei ding bang hiam khat teitei sep sawmin lungsim ngaihsutna zang le’ng, i buaina thu dang tuamtuamte pen hongveng pah ziau ding hi. Benjamin Franklin in, “Paulap bawl a siamte in siam dang nei khol lo uh hi” ci hi.
Lawhcinna lam gen ding ciangin, mihing pen a gihna (weight), a hih-theihna (ability), a hauhna (wealth) leh a innkuan thupina (family background) pan kiteh thei lo a, a ngaihsutna neu leh lian, toi leh zai thu-ah kingazaw hi. I ngaihsutna ciacia-in kinungta cih theih hi. A kisam lopi a ngaihsutna zaisak lam sin asawm i hi kei a, a manpha leh alawhcing theiding ngaihsutna lam pen i gensawm ahi hi. Tua ngaihsutnazia pen hih bangin kigen thei hi: Tuipi-ah puanzak a zang tembaw na hawl a, huih hong nungin, tua huih pen nang uk theih hilo hi. Ahih hangin, huih nundan tawh kituakin, leh zangsiam thei dingin tembaw puanzak na heklem thei hi. Tua bangin, na kiim na kianga na uk theilohte pen manpha taka zangin, na hatna hong suak thei hi. Tua hi lo a, paulap zong a, na ngaihsutna a maan kei leh tuate sanga nang hong siasakzaw ding dang om tuanlo hi. Tua ahih manin:
Na ngaihsutna in na nuntakna nakpi in makaih thei ahih lam neu ngaihsut kei in.
A zungpi pen sung lamah kiphum a, a gah pen a pua lamah kidawkhia hi.
Thugenna sangin muanhuaina in lungsim zo zaw hi.
A hoih lama ngaihsutna a nei mi na hih hangin lawhcing pelmawh ding cihna hi tuanlo hi. Ahih hangin, tuabang ngaihsutna a nei mi nahih leh lawhcin nading lampi tawnlo in na omkei ding a, lawhcin leh lawhsap pen tua lampi a na pai laitaka na nasepna tungah kinga ding hi.
Source:
Nuntak Manphazaw Tawh Lawhcinna (Laibu)

