MAKAI LEH THUMAAN NA
Agelh ~ Lian Muan Kim
Mikhat tungah na thugen masak pen na zuau ahih leh thudang khat peuhpeuh na genkik ciangin um nawnlo ding hi. Nang ngiat mah hong ki-up mateng na thugen ki-um lo dinga, nang hong kithusim mateng na thugen zong kithusim lo ding hi. Nang bang um na hiam cih hong kitheih mateng na thugen zong uphak kisa dinga, na kampau leh na nuntakna a kituah mateng kua man taksan lo ding hi. Ahi zongin nang na thumaan nak leh mite in hong zahtak in hong muang ding uh a, na hihna limlim thupi hongsa in hong zui nuam ding uh hi.
Pawlkhatte in, “thumaante sangin thumaan lote hau baih zaw uh a, gual zo daupai zaw uh hi. Thumaan hun hi nawn kei, a hun le a mun zui in pilvang taka gamtat ding hi” ci ziau uh hi. Na ngah theih lai in ngah sawm in la, na ngah theih pa/nu tung pan na ngah zawh zahzah ngah sawm in, cih tawh khat le khat peuh kihanthawn thei hi. Ahi zongin, a thumaan maikai pen tua bangin gamta lo hi. Thumaanna kipkho tawntunga guallel ding tawh a kibat zel hangin a tawpna ah a gualzawh lam, makai hoih in thei gige hi. Thumaanna tawh hauhna ah launa le dipkuatna omlo a, Pasian’ minthang in mi tampi tak in phattuam pih ahih lam thei gige hi. Pasian in mi thupha a piak ciangin lungkhamna in nungzuih lo ahih lam zong thei hi. Tua banah, mite leh ngaihsut ziate kikhel in hun leh nite a kikhel hangin thumaanna a kikhel ngei loh lam zong thei gige hi.
Thumaan makai khat na hih a leh nang hangin na nungzuite angtang ding uh a, nang lamah hong panna uh hangin khamuang ding uh hi. Nang hong muanna uh tawh manawt ding uh a, a ngaihsut ngam loh phial uh ahi gualzawhna lianpi zong ngah takpi ding uh hi. Ahi zongin, nang hong muan kei ua leh nang’ a dingin na gina sep nuamlo ding uh hi. A ki-etcik ciang bek in na sem ding uh a, sum ngah ding bek ngaihsun in hunbei saksak ding uh hi. A siamtawp un na sem nuamlo ding uh a, lungsim takpi leh deihsakna takpi tawh zong sem nuamlo ding uh hi. Nang bel hong phatphat pong ding uh a, ahi zongin midang khat peuh kiangah hong gensia vetse ding uh hi. Mun dangah na sep hoih zaw, omna nuam zaw a om hiam, hamphatna a kingah zawk na ding mun a om diam, ci in khawdakdak ding uh hi. Tua hi-a, na mite khat khit khat in na taisuah dinga, na kem zo kei ding hi.
Tua ban-ah, hong muanlohna uh tuamtuam hangin hong taisan ding uh a, hong taisan kei phial ua le zong a lungsim khempeuh uh leh a siamna khempeuh uh tawh nang lam hong pangin na sem lo ding uh hi. Tua ahih manin na nungzuite hong muan na dingin na sem in la, nungta gamta in. Tua hi-a, mite muan leh suan na suah theih na dingin:
1) Na gen bangin nungta in: Na gen bangin na nuntak kei leh nang le nang a kikhem na hi hi. Amah le amah a kikhem mi-in mi dangte khemngam lah lo dinga mi dangte in zong amah khemngam ding uh hi. Kikhemna tawh kizopna maan, kilawmtatna maan piang theilo ahih manin a gen banga nungta lo makai in nungzui nei theilo ding hi. A neih theih phial le zong amah tawh a kibang vive hi dinga makai gualzo suak theilo ding hi.
2) Na kammal leh na gamtatna tonkhawm sak in: Kammal leh gamtat tonkhop lohna zong zuaukhemna nam khat mah hi a, kineihna zong ahi hi. Ka gen bangin gamta in la, ka gamtat bangin gamta ken, cih tawh nungzui gina kinei ngei lo ding hi. Banghang hiam cih leh mi ginate in mi khat peuh a zuih ding uh ciangin tua pa/nu gamtatna en masa uh hi. Kammal kizui hilo a, a pau pa/nu kizui hi zaw hi. Kamhoih pau na pi gamtat hoih lo om thei a, tua bangte pen mi lau- huai pente hi pah uh hi.
3) Na kampau na ah na sum zong paisak in: Na kammal pai na ah na sum pai denlo a, na sum pai na-ah na kammal pai zaw hi. Thupi na sakna mun ah na sum zong pai dinga, na sum paina peuhpeuh ah na lungsim pai-in na kammal zong pai ding hi. Thupi i sak na mun ah sum paih ding haksa i sa kei a, i sum paihna mun ah i hun pia a, i thapaih pih ding zong haksa i sa kei hi. Bang thupi sa pen i hiam cih pen koi ah i sum tam pai pen hiam, cih en leng kithei hi. Tua hi in, thupi sa a, i gengen na khat peuh a dingin i sum zong i paisak ding haksa i sa kei hi. Kampauna ah sum a pai kei leh tua kampau pen thupi a kisa pen ahih loh lam ka lang a, thupi i sak loh na khat peuh a sem dingin kua mah in hong zui nuamlo ding hi.
4) Na kamciamte peel ken: Pasian in a kamciam peel ngeilo ahih manin Amah i muang hi. Aman a kamciamte peel ngeilo in, zong mangngilh ngeilo hi. Ei lam pang pan i mangngilh hangin Aman mangngilh ngeilo hi. Tua ahih manin Amah i muang semsem hi. Tua ban-ah, kamciam a peel ngeilo Pasian i muanna hangin Amah a muang mite zong i muang hi. Citaktak a Pasian nung a zuite in zong a kamciam uh peello ding uh hi, cih upna tawh citaktak mah in i zui nuam hi. Bangzah ta in haksatna tuamtuam leh gensiatna tuamtuam om mah ta leh a kamciam a peello makai pen lungmuang tak in i zui ngam veve hi.
5) Sem ning na cih bangin sem pah in: Sem ning na cih bangin sem le cin mite muanna na ngah theih na dinga a thupi pen na sep khat a sem na hi pah hi. Na kammal a paipai na ah na khut in zong zui pah dinga, na kampau leh na nasep kiton ahih manin mite in lungmuang tak in hong zui ngam ding uh hi. Tua ban-ah, na sep ding khat peuh zong zingciang thaiciang sem ning ci in, khantoto ken. Na sep ding khat peuhpeuh sem pah semsem in la, na zawh loh teng bek a zing a thai-a nasep dingin koih zaw in. Thadahna maw, manlahna dang khat hangin nasep ding khat peuhpeuh na sot tohtoh leh thusia lasia khat peuh in hong kalhelh thei dinga nasep zolo makai na suak ding hi.
Ahi zongin sem ning na cih bangin a hunhun in sem le cin makai gina, makai hoih na hi dinga nasep a zo makai na suak ding hi. Hih bangin nungta gamta le cin na thumaanna hong kilang dinga mite’n hong muang in hong zui nuam semsem ding uh hi.
Source:
Makaih Pilna (Laibu)
Laibu Saal / Zomi eLibrary
