ZOMITE KIKHEN THEI LO
Agelh ~ J. Thang Lian Pau @ Zolawkta
Mizoram ah eimite gammi i hihna-ah i masuanpi pen Sialkaltang ahi hi. A diakdiak in Mizoram ah Zomite i lut kipat ziate leh Ukpi ,hausa i septheihna cihte theih huai hi. Sialkaltang khua pen bangci bangin i phualpi hithei ahiam cih, Zomi khangthakte genloh i upa lamte in zong na telcian khollo tawh kibang hi. Tulaitak a Mizoram i nisuahna lam (Sialkaltang) i gam ahihdan a tomin a nuai a bangin i kikum ding hi.
Zomite in gam leh minam min kician taktak tawh i dinkipatkhiatna pen Mualbem khua-ah Sukte Khan Thuam in ukpi a sep pan ahi hi. Aman tapa sagih – Luah Kai, Kam Hau, Pau Kam, Gawh Pau, Za Kai, Za Pau leh Khan Zam nei hi. Zapau in Mualbem innpi ngakin, Kam Hau pen Tedim ukpi dingin kipuak hi. 1820 kum pawl pan 1868 kum amah asih ciang Kam Hau in Tedim Ukpi sem hi. Aman tapa guk – Za Tual, Lian Thang, Thuam Lian, Thang Khaw Pau, Hau Pum, Khaw Cin nei a; Khaw Cin in apa sih khit ciangin Tedim gam ukpi seem to hi.
1890 kumin ukpipa Khaw Cin si hi. A ma sih ma ukpi a sep sungin Pu Khaw Cin pen Sailo lamah Champhai hausa Vanhnuailiana tapa Lalburha tawh kiglawmta mahmah in,Vanhnuailiana 1870 kumin si hi; Guite lamah Go Khaw Thang tapa Sum Kam (1893 kuma si) tawh zong kilawmta/ ki-it mahmah hi.
Pu Khan Thuam tate ukpi ahih uh pan Mualbem leh Tedim pangkhawmin hausa dangte leh khua dangte khat khit khat do-in zo pahpah uh hi. Khang khat sungin tulaitak a Tedim leh Tonzang gam (township) teng banah, Manipur simlam leh tulaitak a Mizoram sung Tuivawl lui ciang dong uk suak uh hi. Amau ukna sungah alut nuam khua leh a khuasat thak cih bangin ukpipa Khaw Cin minthang hi. A ma hunin amah kia bekin khua 135 uk a, a sanggamte ahi Mualbemte uk tawh bang gawm leng, tua lai-in i gam zai mahmah hi.
Zotate lakah tulai a Mizoram kici nisuahlam (Sialkaltang) a luah masapente ei Zomite ihi hi. Lalsavunga tapa Vanhnuailiana in Darlawn khua pan kipan in suahlam gam zuana Champhai a luahtoh pan, Vanhnuailiana sanggampa Lalphunga ten Sialkaltanga Zomite khinkhia in, a tapa Pawibawia in Selam khua tutin, a zi Lalthangthluai-i in Teikhang khua tut hi. Tua pen Vailen Masa (1871-1872) kici hun pawl hi.
Ukpipa Khaw Cin in agam banga a ngaihsut kimlai Sailo hausa ten luah a, a sunga teeng Zomite a nawh khiat pen lungkim loin Sailo hausa teng Tuivawl lui khang ciang dong nil suk kik in, Pawibawia te zong Khawruhlian khua-ah taisan uh hi. Tua ziakin Sialkaltangah Zomite hausa-in pang thei kik hi.
Tua hi a, British ten hong awp chiangin Mizoram suahlam pen Zomite gam a hihlam thei-in, a uk dingin Haichin khua-a Guite Lian Vum sehin, Aizawl pan ukpi-lai leh thauka lawng khat pia uh hi. Himahleh, Haichinah a kik lamin Tuisa lui-ah kia-in a si kha mawk hi. Guite innpipa Kam Za Mang zong 1899 kumin Songtal pan Mimbung khua-ah lutin Sialkaltang teng a uk (kik) theih ciangin, British kumpi in Tuivawl lui pan suahlam teng uk dingin seek sawmin, Aizawl ah lai simsak uh hi.
British ten nam thupi khat dingin hong pattah sawmna bangin Tuivawl lui saksiah tengah gam uk kisuak manlo a, thau vai thubuai ziakin Kam Za Mang ten Phaitong khua zuan kik uh a, a vaihawmpih Hauzel Sing Vung leh Guite Ngaithang Sawmpaute khutah Sialkaltang tengah thuneihna British kumpi in pia veve lai hi. Tua bangin Zomite pen Mizoram anei nampite lakah akihel tawntung dingte i hi hi Tuni in Zomite hih bang dinmun ah i om theihna petn tulaitak a Chin State (Zogam) leh leh Manipur sung a om i mipihte hangin Kawlgam leh India gam ah i kizelh theihna a hang pen theih huai mahmah thu ahi hi. Hih tangthu pen tulaitak khangthak ten i theih ding kisam mahmah thu hi a, tua hang mahin‘Zomite kikhen theilo’ aki cithei i hi hi.
A taktak in Zotate lakah eimite pen nam upapen, ngeina hoih nei pen, hangsanpen, ukpi (or lal or hausa) nei thupipen leh gam zai nei pen minamte ihi hi. A hi zongin Mangkang kumpi (British)te' gamgi hong khensakna pan ei gam hong suksiat sak khakna hangin,tua in i ma hong khak mahmahin a siatpihpen kisuak hi. Khangthak ten i pu i pate phuhsa i gam leh i lei kanpha in, kemin zuun in humbip i sawm ding hiam? I minam nam leh i Unau laiguizom i hihnate telkan hun ta hi lo hiam?
Laibu Etkakte
Dal, Gho Khan: Guite Khang Thu (History of Guite), Kalemyo, 1986
Guite, H. Lianzamang: Hauzel Genealogy, J.P. Offset Printers, Aizawl, 2006
Lalthangliana, B: India, Burma & Bangladesh-a Mizo Chanchhin (History and Culture of Mizo in India, Burma & Bangladesh), The R.T.M. Press, Aizawl, 2001
Lalthanliana, Dr.: Mizo Chanchhin (Kum 1900 Hma Lam), Gilzom Offset Press, Aizawl, 2000
Neihsial, Dr. Tualchhin: Mangkang Gamkeekte Nuaia Zoumite, The Convention Press, Lamka, 1987
Pau, J. Thang Lian: History of Zomi (Un-published)
Sukte Beh Committee, Sukte Beh leh Tedim Gam Tangthu, Tedim, 1996
Laibu Saal / Zomi eLibrary

