Zogam Khuapite Zuun Ni!
Agelh ~ Nang Kim Mang
Ih minam sungah a ki genzel thu khat pen, ih mipilte le mihaute khuapi vive zuanin a pianna uh khuata nusia uh hi cih thu hi. Mi pawlkhat bangin, ih mipil te’n Zogam itna thu a gen uh hangin, Zogam it taktak lo uhhi. Tua manin, Zogam a taisan uh hi cithei lai uh hi. Pianna le khankhiatna khua pan a pusuak khempeuh in a lamh kiatna khua a itlo, a ngailo om dingin ka ngaihsun kei hi. Mipil, mihaute khuapi zuan in a paipai uh pen khuapi sungah khantohna olzaw in nuntakna zong nuam zaw ahih man hi dingin ngaihsun ingh.
Zomite bek hilo in, leitung bup ah khuata panin khuapi ki zuan semsem hi. Ni khat in, mi 180,000 (kum khat sungin 65 million) bangin khuapi zuan uh kici hi. Kum zalom 19 (19th century) kipat lamin leitungbup mi phazah ih 3% bek khuapi sungah teng uhhi. Kum zakhat khit, 1900 ciangin 14% ah kahto in 1980 ciangin 40% bang khuapi sungah teng uhhi. Kum zalom 21 sung a kilut ciangin leitungbup mi phazah ii lang (50%) bang khuapi sungah ki tengin, 2050 kum ciangin 80% le 2100 kum ciangin 90% bang khuapi sungah ki teng thei ding hi ci in, mipil te’n gen uh hi.
Myanmar ah zong kum simin khuata pan khuapi kizuan hi. Gentehna in, 1987 kum in 24.7% bek khuapi sungah ki tengin, 2017 ciangin 30.3% tungto hi. 2050 kum ciangin 35% bang khuapi ah ki teng ding hi ci in World Bank (2018) in gen hi. Gam dang pawl khat tawh etkak ciangin a zekai a bat hangin, mai lamah hih sangin khuapi ki zuan zaw ding hi cih World Bank in gen beh hi.
Khuapi cih pen, Infrastructure kici mipil misiam, innpi, lampi, sanginn, zato, bank, sumbuk, hotel, ansai cihte a kicing in a omna le mipi zat ding electric mei, tui neek/zat a kicinna khua gennopna hi. Tua bang Infrastructure a hoihna gam/khua ah khantoh nading lampi tam pah hi. Tua dingin mipum mahmah zong a tam ding kisam a, mipil misiam a tamna khua pen Infrastructure hoih hi zong kici hi.
Zogam ah ih khuate inn 500 sangin a tamzaw khua vive hi leh a hoih tam ci ingh. Khamtung ah khuaneu (inn 100 a pha lo) tam lai mahmah ahih manin a tunga Infrastructure te neih zawh ding hamsa in, khantohna zong zekai hi. Kumpi makaite’ vaihawmna le panpihna tawh ki thutuak in khuata te’n khuapi zuan uh hen la, ki gawmtuah thei leng khantohna hong om thei zaw ding hiam cih ngaihsutna hi. Inn tamin, mi tam photphot lehang khuapi suakin tua zui in sum bawlna le khantohna om thei hi. Khua khat peuhah, mi phazah zui in, high school, college/university, zato, bank, supermarket, company cih bang kikoih in kizopna lampi le a kisam electric mei, tuineek/zat cih bangin ki vaihawmsak hi. Tua manin, leitung khantohzia pen khuapi bulphuh in pai zaw hi.
Tu ciangciang, Myanmar gambup mi phazah ii 70% bang khuata ah ki teenglai ahih manin, kumpi in khuata khantohna (rural development) a hanciam laitak hi. Ahih hangin, leitung khantohzia zui in, mai lamah khuapi mah ki zuanzuan dinga, khuapi sungah a teeng mite mah hong khangto zaw ding uhhi. Tua manin, khuata khantohna ciang bek tawh hilo in khuapi khantohna zong ih hanciam ding kisam hi. Mipil misiamte le sumnei mihaute in ih khuapi te-ah inn hoih, ansai, hotel, bank cihte hong lam in khuapi hong zuun le uh ut hang. Tua bang ahih theih nadingin kumpi/gam makaite in vaihawmpih in panpih leh mazang ding hi. Zogam khuapite ih khantohsak zawh kei leh mun dang khuapi ki zuanin, Zogam hong khing semsem lai ding hi. Tua ahih manin, gam makai (political leader) te in, khuapi hong behlap in, a khantoh nading hong geel uh hen-la, mipil mihau te-in hong panpih in, mipi ki thutuak le’ng Zogam hong lun ding hi.
Laibu Saal / Zomi eLibrary
Photo Credit:
Dim Drone

