NI SAWM-LE-KUA NI
KHUA LE TUAL PHUNGVUHNA
Khat le khat zahtakna leh pahtawina kipiakna tawh
khat le khat na kilem nadingun nakpi-in na hanciam uh ciang bekin
Pasian’ deihna tawh kituak, a cidam, a thahat,
khua le tual khat na nei thei pan ding uh a,
a teh a gahte na nekha pan ding uhhi.
James 3:18 (Msg)
Amaute in sawltakpite’ thuhilhna, nuntak khopna,
annek khopna, leh thungetna, cihte ah
amau le amau lungsim kipia uhhi.
Sawltak 2:42 (Msg)
Khua le tual cihna ah lungsim kipiakna kisam hi.
Kha Siangtho bek in thu-um mite kikal ah kilawmtatna taktak piangsak thei a, ahi zongin tua zong eite’ teelna leh lungsim kipiaknate tawh a phungvuh ahihi. Hih thu, vaipuak neihkhopna thu, Paul in a genna ah, “Note pen Kha Siangtho tungtawnin kilemna tawh hong kipehkhawm ahih manin tu-a danin na zopsuak theih nadingun na hihtheih zahun hanciam un”1 ci hi. Itna a nei Khristian khua le tual khat hong piankhiat nading ah Pasian’ vangliatna leh ei’ hanciamna a nihin kisamtuak hi.
A dahhuai thu khat ah, mi tampite pen innkuan kizopzia a cidam zolote sungpan khangkhia uh ahih manin kilawmtatna taktak a pian nadinga kitangsam kizopzia siamnate nei lo uhhi. Pasian’ innkuan sunga midangte tawh kilem theih nadingin bangci gamtat ding, bangci kizop ding, cih thu amaute a kihilh ding kisam hi. Thuhoih khat ah, nuntakna puakkhopzia ding tawh kisai kithuhilhna Thuciam Thak sungah a dim a ha-in om hi. Paul in, “Pasian’ innkuan sunga nuntakzia ding na theih nadingun...hih thute kong gelh hi. Innkuan ka cih pen pawlpi hi”2 ci hi.
Kilawmtatna huut na cimtaak manin na beelpawl neuno sung, Nipi sang sung, leh pawlpi sungah kilawmtatna taktak leh itna nei khua le tual khat a phungvuh nuam na hihleh thu haksa pawlkhat na teel kul ding a, vai haksa pawlkhat na sepngam kul ding hi.
Khua le tual phungvuhna ah lungsim siang kisam hi. Thubuai khat kitheimawhbawl ding, ahihkeileh vai khat hici koihdak lel ding, cih bangin na utzawk laitak nangawnin thudam tawh kidawm takin thumaan thutak na genkhiat theih ding hong kisam ding hi. I kiim i paam-a mite amau le amau ahi zongin, midangte tawh ahi zongin, etlawmlo takin a phun a ciak ngeingai laitakun thumaan i gengen se sangin pau lo-in dai hiithiat lel lehang noptuakzaw hi. Mi tampi tak in a nuntakna sung-uah (muhkhialh thuak zeen-a) thumaan a genpih ding zahin amau a it mi neilo uh ahih manin thusia lampi mah tawn suaksuak uhhi. Khatveivei, mi khatpeuh tungah bang thu genpihhuai cih i thei a, ahi zongin hong kimuhkhialh ding launa hangin bangmah i paupih nawnkei hi. Kilawmtatna tampi tak pen launa hangin kisia hi: Beelpawl sunga sungmi khat a lampial laitak, tua thu a genkhia ngam zah dinga hanna lungsim a nei kuamah om lo hi.
Lungsim siang (honesty) tawh thugen ngamna om lopi-in khua le tual nei theilo ding i hih manin Lai Siangtho in, “itna tawh thumaan thutak gen un”3 ci-in hong sawl hi. Solomon in, “Lungsim siang tawh kidawnna pen kilawmtatna maan ii lim khat hi”4 ci hi. Tua in, mawhna a bawl mi khat, ahihkeileh mawh dinga zia-etna a tuak mi khat, itna tak tawh va kimaituah ding zahin kin, cih khiatna zong nei hi. Paul in, “Sanggamte aw, na beelpawl sung-ua mi khat in khialhna a bawl leh, kha mi ahi note in tua minu mipa kiang va pai-in thumaan a muhkik nadingin neem takin hilh un”5 ci hi.
Thubuai pian ding utloh manin pawlpi kilawmtatna leh beelpawl neuno tampite tungthamsuah den uhhi. Kinialna leh kinopmawhna a piangsak thei ding thu khat a om simin kilemna (a maan taktak lopi khat) a omsuak nading cihna tawh mite kitheihmawhbawl uhhi. “Thu-nawngkai phuang selo ding” cih ngaihsutna tawh ki-om khipkhep tek lelin tua thubuai kiphelsiang ngei nawnlo ahih manin lungsim nuam lopi-in ki-om suaksuak hi. Buaina om ahihlam mi khempeuh in thei tek uh a, ahi zongin kuamah in siang takin genkhia lo uhhi. Tua panin kikholh kithuahnate ah simtham thu bekbek kidimin cidam theilo a, kigensiatna hong khang hi. Hih tawh kisai-in Paul’ phelsiangzia pen kitel mahmah hi: “Zuaukhem nawnkei unla, kineih nawnkei un. Na vengte kiangah thumaan gen un. Bangbang hileh Khrih’ pumpi sungah eite hong kithuahkhawm hi a, midangte na khem ciangin nang le nang a kikhem mah na hi lel hi.”6
Nupa, lawmta, cihte kikal ahi-a pawlpi sung ahi zongin kilawmtatna taktak ahih nakleh kisiang genna (frankness) tungah kinga hi. Taktakin ci lehang, thubuai cih pen kizop kithuahna sungah kisungmisuah theihna zawi hi gige hi. A sungtawng-a om thu-nawngkaite maingat ding leh phelsiang ding i kinbawl mateng khat le khat i kinaisuah ngeikei ding hi. Lampi maan tawh thubuai i van ciangin, i kibatlohnate maingatna leh phelsiangna tungtawnin, eite khat le khat i kinaizaw hi. Lai Siangtho in, “A tawpna ah, mite in tungtham kiphatna sangin kisiang genna mah thupi sazaw uhhi”7 ci hi.
Kisiang genna cih ciangin na ut hunhunin na utna mun ah na ut bangbang gen theih nading phalna letmat (license) hilo hi. Ngong pauna zong hilo hi. Na khempeuh ah sep hun ding leh sepzia ding a maan khat om ahihlam Lai Siangtho in hong gen hi.8 Thudam tawnlo kampauna in a dam theilo ding liammate piangsak hi. Pawlpi sungah eite khat le khat innkuan sungmi ki-itte bangin a kiho dingin Pasian in hong hilh hi: “Khangham mi khat, a khialhna na gen ding ciangin kammal khauh zang ngeikei inla, na pianna zuapa bangin ngaihsunin hopih in. Khangmoi pasalte na pianpih na sanggampa bangin, khangham numeite na pianna tunnu bangin, khangmoi numeite na pianpih sanggamnu bangin, ngaihsun inla hopih in.”9
A dahhuai thu ah, lungsim siang a omloh manin kilawmtatna tul tampite kisia khinta hi. Paul in Korin khua-a pawlpi mite, amau kilawmtatna sungah thanghuai gamtatna piang phial mah taleh kuamah pau lo-in a om hiithiatna uh, mawhsakin taai hi. A taihtuah ngam kuamah omlo ahih manin Paul in, “Ama thu-in beimang lel inteh ci-in nungngat hiithiat kei un. Mipi lakah pulak unla tua thu kikum un...Thukhenna thuak ding sangin kisiatna leh maizumna thuak ding hoihzaw hi...Thuneu khat hi ci-in na koih ziau uh hangin tua bang hilo hi...Na Khristian kithuahpih lawmte khat zulhtat ahihkeileh zuaukhemin, Pasian tawh kigal ahihkeileh lawmte tungah ngong pau-in, zukham ahihkeileh huaihamin guta-in a om laitak, thu khempeuh a hoih dan khatin na gamtat ding uh hilo hi. Ahithei thu khat danin na hici koih ding uh piang theilo hi. A pualam mite’ gamtatna tawh kisai-in mawhpuak ka nei kei a, ahi zongin ei thu-um khua le tual sunga om mite tawh kisai-in mawhpuak nei hilo i hi hiam?”10 ci hi.
Khua le tual phungvuhna ah kiniamkhiatna kisam hi. Ei le ei kithupitsakna, ei le ei hi kisakna, leh kisathei-a lungtang phatna, cihte in kilawmtatna manlang takin susia ziau hi. Kiphatsakna in mite kikal ah kulhpi lamto a, kiniamkhiatna (humility) in kizopna lei dawh hi. Kiniamkhiatna in sathau bangin kizop kithuahna nelsak, neelsak hi. Tua hangin zong Lai Siangtho in, “Khat le khat kithuahna ah kiniamkhiatna, puan bangin silh un”11 ci hi. Kilawmtatna aadinga a kilawm a kituak silh le teen pen kiniamkhiatna hi.
A tunga khawkneu omlai teng sungah, “...a hang pen Pasian in a kiphasakte langpan a, a kiniamkhiatte hehpihna thupha pia hi”12 ci hi. Kiphatsakna in i khangcin nading, i kikhel nading, midangte i damsak nading leh i huh nadinga i nuntakna sunga i neihloh a phamawh ahi Pasian’ hehpihna thupha khaktan hi. Pasian’ hehpihna thupha cih pen kisam takpi mah i hihlam kiniamkhiat takin pulakna tungtawnin i ngah ahihi. Lungsim i kiphatsakkhak simsimin Pasian tawh a kikeelki i hihlam Lai Siangtho in hong gen hi. Tua pen a haivai, a lauhuai nuntakzia ahihi.
Sepzia a taksuak mahmah namte tawh lungsim kiniamkhiatna na phungvuh thei a, tuate pen: na thaneemnate na kitheihna, midangte’ thaneemnate theihsiamna, hong kithuhilh ding khaktan lohna, leh midangte’ hoihna omsunte genkhiatna, cihte hi. Paul in sepzia ding hong genna ah, “Khat le khat kithuhual takin nungta un. Mi thupi dan khatin gamtatsawm kei unla mi ngeinate tawh kithuahna ah nuamsa un. Tua ciangin na khempeuh a thei danin kingaihsun kei un”13 ci hi. Filippi khua-a Khristiante a laikhakna sungah zong, “No le no sangin midangte lim pahtawizaw un. Nomau nuntakna thu bek lunglut lo-in midangte’ nuntakna thu zong lunglut un”14 ci-in gelh hi.
Kiniamkhiatna cih pen nang le nang kiniam ngaihsutna hilo hi; nang le nang kitawm ngaihsutna hizaw hi. Kiniamkhiatna cih ciangin ei’ aituam thu sangin midangte’ thu tam ngaihsut zawkna hi. A kiniamkhiat mite in midangte’ na sepsak ding thupisak uh a, amau le amau kingaihsun lo uhhi.
Khua le tual phungvuhna ah thusiamna kisam hi. Thusiamna (courtesy) cih ciangin i kibatlohnate saansiamna, khat le khat lungsim sukkkhaknate kitheihpihna, leh hong lungsosak mite tungah lungduaina, cihte hi. Lai Siangtho in, “Eite in midangte’ muanlahna leh launa cihte theihpihna‘vangik’ i puakloh phamawh hi”15 ci hi. Paul in Titus kiangah, “Pasian’ mite mipi lungsim nei-in a thusiam ding uh kisam hi”16 ci hi.
Pawlpi khempeuh leh beelpawl neuno khempeuhte sungah a tawmpenin mi “haksa” khatta om hamtang a, khat sangin zong tamzaw thei den hi. Tua mite pen lungsim sukkhakna lamsang kisapna (special emotional needs) a neite, nakpi-a lungsim a pangpate, gamtat luhek kilawmlo a neite, kiho kizopzia a siam lote, hi thei uhhi. Tua mite pen HKK mite (Hehpihna Khengval Kisamte), ahihkeileh EGR mite (Extra Grace Required) ci-in min na vawh thei ding hi.
Pasian in hih mite, amau phattuam nading leh eimau phattuam nadingin eite lakah hong koih hi. Amau pen eite aadingin i khangcin nading hamphatna lampi leh kilawmtatna i kisittel nading ahi uhhi: Amaute i sanggam bangin itin zahtak thupitbawlna i pia takpi hiam?
Innkuan khat sungah kisaansiamna cih pen na melhoihna, nasep na siamna leh na kilawmna cihte tungah kinga lo hi. Khat le khat i kisaina (belonging) cih thu bekah a kinga hizaw hi. Eite in innkuan i hu a, i dal hi. Innkuan sungmi a haitat khat om kha ding himah taleh amah zong eite lak-a khat mah hi veve hi. Tua mah bangin Lai Siangtho in, “Innkuan ki-itte bangin khat le khat ki-it un. Khat le khat zahtak kipiakna limzat mahmah un”17 ci hi.
A taktakin i vekpi-in a tumdang zongsatnate leh a hehsuahhuai gamtat luhekziate i nei tek hi. Ahi zongin khua le tual cih pen kitehkakna, kidemna, cihte tawh kisai vetlo hi. I kilawmtatna thu bulpi pen Pasian tawh i kizopna hi a, eite a ki-innkuan i hihi.
Thusiamna ah a thupi khat pen mite koipan hong pai cih theihtelna hi. A tangthu uh kankhia in. A tuahkhaksa thute na theihkhiat ciangin amaute na theisiam seem ding hi. Saupi a kalsuan lai ding uh kisam ahihna thu na ngaihsut sangin gimthuakna tampi kawmkal ah saupi hong kalsuan khin uh ahihna thu ngaihsunzaw in.
Thusiamna a dang khat leuleu ah, midangte’ muanlahnate neubawl lohna hi. Nang’n na kihtakloh khat midang khat in a kihtak leh tua a kihtakna pen haivai cih theih nading thu om tuanlo hi. Lungsim sunga om muanlahnate leh launate genkhiat hangin kuamah in hong siatmuh lo ding hi ci-a mite in lungmuanna a ngahna mun le hun ah kilawmtatna taktak hong piangkhia hi.
Khua le tual phungvuhna ah thu ki-ippihna kisam hi. Khalum takin kidawntuahna leh muanhuai takin thu ki-ippihna a om ciang bekin mite in a lungsim uh hong suahkhia ngam panin a khialhnate uh, a kisapnate uh, leh na a sak thute uh hong genkhia uhhi. Thu ki-ippihna (confidentiality) cih ciangin na sanggamnu na sanggampa khat a mawh laitak bangmah genkhia lo-in dai-om hiithiat lel cihna hilo hi. Thu ki-ippihna cih ciangin na beelpawl sunga kigen thu khat pen na beelpawl sung bek mah ah a omsuak ding kisam, cihna leh beelpawl sungmite in zong midangte kiangah tua thu genkhia sipsup se lo-in (gensia lo-in) beelpawl sungah limtak kikup ding kisam, cihna hi.
Pasian in kigensiatna zadah a, a diakdiakin midang khat aading “thungetsak ding pulakna” cih tawh melseelin hong lut ciangin zadah phadiak hi. Pasian in, “Lungsim hoihlo mite tungtawnin kigensiatna kizeel hi: amaute in buaina piangsak uh a, kilawmtatnate kisiasak uhhi”18 ci hi. Kigensiatna in lungsim natna leh pawl kikhenna piangsak den a, kilawmtatna susia ahih manin Khristiante kikal ah tua banga pawl kikhenna a piangsak mite a taihtuah dingin Pasian in eite thu hong pia hi.19 Pawl kikhensak dinga a gamtatna thu uh na taihtuah ciangin amaute hehin na beelpawl ahihkeileh pawlpi pan zong paikhia kha thei ding uh a, ahi zongin pawlpi kilawmtatna cih pen mimal khatta sangin thupizaw tham hi.
Khua le tual phungvuhna ah hih munna kisam hi. Kilawmtatna maan lamtoh nadingin na beelpawl tawh kimu munin kizopna maanmaanin na neihloh phamawh hi. Kizopna ah hih munna (frequency) kisam a, tua aadingin hun laak ding kisam hi. Lai Siangtho in, “Eite in mi pawlkhatte bang hilo-in i kimuhkhop ngeina pelh kei ni. Tuaci lo-in khat le khat tha kipiazaw ni”20 hong ci hi. Eite pen kimuhkhop ngeina (habit) a phungvuh dingte i hihi. Ngeina cih ciangin a hun zui-a na hih khat hilo-in na hih mun mahmah khat, cihnopna hi. Kizopna a thuklut theih nadingin mite tawh hun -- hun tampi -- na zatkhop ding kisam hi. Pawlpi tampite ah kilawmtatna a thuklut theih lohna zong tua hang mah hi; hun a kicingin i zangkhawm kei a, i zatkhopsunte zong mi khat’ thugenna va ngai cih ciang bek hi lel thei hi.
Khua le tual cih pen hun a lem cianga kilamto (“ka ut hun teh kimukhawm ni ei”) cih bang hilo a, kha cidamna aadingin ka kisam ngiat hi cih upna tungah a kilamto hizaw hi. Kilawmtatna taktak a phungvuh nuam na hihleh, na utloh laitak nangawnin kimuhkhop ding na hanciam ding a, tua pen kimuhkhopna thupi hi ci-in um na hih man hi. Khristian masate nisimin kimukhawm uhhi. “Amaute in nisimin biakinn ah maanmaanin biakpiakna neikhawm uhhi. Nekkhawm nei dingin mi’ innte ah beelpawl neuno-in kimukhawm uh a, lungdamna lianpi leh hehpih phatna tawh a ante uh nekhawm uhhi.”21 Kilawmtatna cih ciangin hun piakna kisam hi.
Beelpawl neuno khat ahihkeileh sang khat-a sungmi khat na hihleh Lai Siangtho sunga kilawmtatzia nam kuate a kihel beelpawl thuciamna khat a bawl dingin kong hanthawn nuam hi. Tuate pen: Ka lungsim sukkkhaknate uh ahi bangin ka kihawmsawn ding uhhi (hihna maan -- authenticity); khat le khat tha ka kipia ding uhhi (kizoptuakna -- mutuality); khat le khat ka kihuh ding uhhi (thukhualna -- sympathy); khat le khat mawhna ka kimaisak ding uhhi (hehpihna -- mercy); itna tawh thumaan ka kigen ding uhhi (lungsim siang -- honesty); ka thaneemnate uh ka kipulak ding uhhi (kiniamkhiatna -- humility); ka kibatlohnate uh ka kisaangsiam ding uhhi (thusiamna -- courtesy); ka kigensia kei ding uhhi (thu ki-ippihna -- confidentiality); beelpawl mah ka masak ding uhhi (hih munna -- frequency); cih teng hi.
A tunga nam kuate na et ciangin kilawmtatna maan taktak a tawmna a hang hong kilang hi. Tua in, khat le khat tungah a kinga, a kingamte i suah theih nadingin i angsung-bulphuhna leh ei le ei-a i dinna cihte nusiat ding kul, cihna hi. Ahi zongin nuntakna puakkhopna ii a phattuamnate pen i thapaihpih zah, i piakkhiat zah sangin nakpi-in manphazaw a, vantung gam i tun nadingin eite hong puahkhol hi.
SAWM-LE-KUANI
KA NGIMNA TAWH KIPAWL LUNGNGAIHNA
Lungngaih Ding Thu: Khua le tual cihna ah lungsim kipiakna kisam hi.
Phawk Ding Khawkneu: “Khrih in eite aadingin a nuntakna hong pia hi cih thu
i theihtel ciangin itna a cih pen i theitel hi. Tua in, thu-um midangte aadingin i
nuntakna i piak ding kul cihna ahihi” 1 Johan 3:16 (GWT)
Ngaihsut Ding Thudotna: Ka beelpawl neuno sung leh ka pawlpi sungah khua le tual taktak ii limpuakte tuni-in bangci phungvuh thei ding ka hi hiam?
Source:
Laibu Min : Ngimna' Tawsawn Nuntakna (The Purpose-Driven Life)
Laigelh : Rick Warren
Lailet : PLMangno (Power Translation Service) raymang@gmail.com
Laibu bawl kum : 2006
Laisim Mimalkim tungah Zotna :
Hih laibu pen ni 40 sung sim ding ahih manin nikhat in khatta(nikhat aita) Laibu Saal website (www.zomielibrary.com) pan hong suah toto ding hi ung…
Hih laibu, abu ngiatin a deihte’n Lailet, laibu bawl Sia PLMangno' email : raymang@gmail.com ah kidawp thei hi.

