ZOMI LEH CIHTAKNA
Agelh ~ Colonel H. Kam Pum (Rtd)
Zomi Minampi khat hi:
Kawlgam sung minamte lakpan Zomite minam dang tawh a kihel lo minam siangtho pen (the purest race/tribe) hi. Dr. Sithu Vum Kho Hau in ci hi. Kawlte pen Pyu minam Leh Meiteite, Mivomte tawh a kihel minam hi cih mikang tangthu Kan Harvey in ci hi. Kawl kumpi masa a cih Anawrahta in zi Panchykalyani a cih nu zong khammite Paletwa lam a i Behte’n ci hi. Leng Tong Hoih i pasal Ava mangpa na ci uh hi; Kua bel tak hi ding i telcian kei hi. Kyanzittha zi masa Thambula a cihnu Yaw te hi a, a tapapa min Rajakuma hi-in Rakokku sak diak a Yesagyo khuapi a milim biakna innpi lampa ahi hi. Narapatehsithu in Asho-Chin numei Ma Saw (Maurice Collis in “She Was A Queen” ci-in laibu khat na gelh hi) zi-in na nei a, a meel hoih sa lua, ciimlua ahih manin kumpi thum takin zipi thudotpi in na nei uh hi. Hih thute hangin Zomite kawl kumpite sunghte, pute i hi a, Kawl kumpite Zomite maakte, tute ahi hi. Mindon Min, Thibaw Minte pata Hun aa, ah suan a muan belh uh Yaw Atunwin U Po Hlaing Leh Kinwin Mingyite Zomite ahi uh hi. Kum 1950 kiim a Kawlgam kisiatgawp sung a Vungyichohpipa a muanpi Pu Mang Tung Nung ahi hi.
Galhang Zomite:
Leitung khempeuh ah kizeelin na zo un ci-in Pasian in mihingte hong sawl bangmah in Zomite Ciimnuai pan kipanin khamtung gamtaakpi teng na saatkham in, cinghpi, caipi, huumpi, sahang, kamkei cih gamsa lian gamsa hangte na zo bek loin na keilum, na ne mang uh hi. Japan galpi ma in Gawmual singtungah heisamte a khe vei diahdiah om uh hi ci hi. Zomite khazihmi i suah ciangin pheisam zong taaimang siat uh hi. Galkhuahang delh nunung pen (Lamzang) Pu Khual Za Cin hi ding ka um hi. A mawtaw Sezang khua-khungah kisia a, tupi khat pua in a khe tawh tedim a ciah lamah galkhuahang in man zolo hi. A tupi puak singlamteh sa a man ngam lo hi ding hi. Tedim, Falam, Khalkhate khazihmi a tamzaw a kisuak ciangin khamtunggam saklam a dawi teng khamtung khanglam ah taai suk uh hi hong nusiasa Lt. Colonel Pu Kim Ngin in ci hi. Tua dawite hong kileh kik nuamin hong ensim giaugiau hi; i kidop i hangsan kuul ding hi.
Mandalay a kawl kumpi innpi kikang galkapte’n a laak lai in Kigual diudeu in khuang leh phiit tumin na la uh hi. Khamtung hong sim toh ciangin galkap tul val, thaupi, thauno, guai-an puak, a nung a maa zom ding galkap tampi tawh 1889 kumin hong kuanto uh a, tawmvei sung kilelh bawl a, 1892 kum ciangin a myo-ukpa suamsakin kilehdo leuleu hi. Inn leh lo khempeuh ong haalcipsak a, numei Naupangte gen’theihna hangin kilelh bawl a, tua a kipan Zomite pen Mikang (British) kumpite muan penin i om bilbel hi. Thautawi kumpi nasem dingin a muan pen minam khat i suak hi. Tua nangawn mikangte kheltatin, tedim paltante a deekah, Falamte a luzangah, khalkhate a taltung-ah tuktum tum sak velval a, galte’n a gaalmuh nangawnin kihta tuam uh hi.
Japan Galpi hong bei in, Mikangte khutnuai pan kawlgam suahtaakna a kingah ciangin (independence pen Pa Lam Za Hang in A thukituah-na sungah “lo deen peek inn deen peek” ci hi) tualgal tuamtuam hong piang a, Zomi galkapte hang hi kei leh kawl kumpi tawmvei sung a bei ding ahi hi. Vuangyichohpa bangin a inncing dingin Zomi galkapte bek muang hi. Insein kikapna ah Zomi a si (1951 Matkha14 dong) 346 pha ta zen hi. Tual gal ngaatna khempeuhah Zomi Batalen do lohna omlo hi. Hong nusiasa Lt. Colonel R. Zam Khan Thang uk 5th Burma Regiment in kawmanit galte khut sung pan Lashio, Kengtung leh Mongyawng khuapite huu hi (Kei zong Kengtung Leh Mongyawng huutnah a madawkin ka kihel hi). Kawlgam sung Tualgal dona, pan galhaan’ minphatna Aung San Thuriya ngah khat, Thiha Thura ngah 4, Thura ngah 39, galhangmin kiciamteh 182 om a, a kiciamteh kha lo zong om lai ding hi. Midangte bangin a muutsiam a zawikaisiam hi lehang tuna sangin zong tamzaw ding hi.
Zomite a Bo a Mang Suak:
Galkidona in leitungah khantohna manlangsak tuam hi tangthu kante’n a cih bangmah in leitung galpi khatna leh Nihna ciangin Zomite zong i mit hong vaaktuama, Sangmang Cope i Zolai hong bawlsak, hong sinsak tungtawnin 1951 Matkha 14 dong Zomi a bo, a mang suak hi bang i om hi: 1. A. 1. Sc. ong bo suak-2, 1. 1.Sc. kum khatna ong a bo suak-1, tan sawm ong a bo suak-8, tan 9 ong-7, tan 8 ong-10, tan 7 ong 27, tan 6 ong 18, tan 5 ong 13, tan 4 ong 261, RSM (Warrant Officer Grade 1) pan bo suak-2, WO II pan bo suak-5, santhum pan bo suak 8 leh lai tan kician lo a bo suak 18 (ta zen in ah) i om hi. Hih bangin Mikangpau …“I don’t know my zezum….”cih bek Theite zong a bo a mang suaklam i phawk ciangin laisin kihanciam a tua zui in Zomi a bo a mang suak : Major-Feneral 1, Colonel 11, Lt. Col. 37, Major 43, Captain leh Leutenant 153 (a kithei lo om lai ding). 1990 kum pan 1998 dong B.A. leh a tungsiah laitan ong tedim Gamsung 1775; Tonzang gamsung 384 (Zanggam sung leh mundang A kitheilo zong om lai ding hi). Leitung thu nate thu pilna lamah Zomite Cihtakna hi a, tu zong gamsung gampua ah Zomi siamsin a tul, a za i om hi.
Galkaplam a bo a mang bek tham lohin ki-ukna lam zong a hi bangin Zomi - 1998 kum dong Mangpi – Manglai -Mangneu i suak hi:- (ABC zui in) - Ministru of Agriculture and Irrigation ah 9, Ministry of Education ah 14, Ministry of Cooperatives ah 3, Ministry of Electrical Power ah 3, Ministry of Foreign Affairs ah 7, Ministry of Forestry ah 7, Ministry of Health ah 25, Ministry of Industry ah 2, Ministry of Live-Stock & Fisheries ah 5, Ministry of Mines ah 4, Ministry of National Planning, Economic Development, Ministry of Commerce ah 4, Ministry of Home Affairs (General Administration)ah 14, Office of attorney And Supreme Court ah 14, Ministry of Social Welfare ah 3, cih leh a kiciamteh kha lo om lai… cih bangin Mikangte bek Mangkang hi nawnlo, Zomite zong mangvom mangsan i suak tazen hi. I suak lai ding hi.
Biaknalam Zomite Cihtakna:
Dawi tuamtuam leh pusa pasa (ancester worship) i biak lai-in siampite bekin phuisam thei hi. Khazih biakna (Christianity) hun ciangin Pasian thu-um mi khempeuh in a Tapa Topa Zeisu min suangin akua mapeuh in Lai siangtho kammal tawh phuisam khuan i ngah hi. Tua Pasian kammal a sin B.Th, M.Div ong bang zah pha zo cih’ a kithei lo ahi ta zongin Zomite Lai siangtho sinna sang Kawlgam bupah 13 val (Yangon bekah 70 val) om zo a, kiphuan thuah lailai dingin a kiging Tampi om lai hi. Thangyaite Pa Thang Za Kang (Retired Township Nursing officer) in koi pan a top aitam leitung vantung thu-ah Doctorate degree ngahsa (Ph.D, D.Min, D.Th, D.D) 91, a ngah dek leh a sin lai 11 (theih loh zong om lai zeel ding) ki om zo hi ci hi. Topa Zeisu Nungzuite bangmah in Lai siangtho sang kah ngei lopi a Topa tawh a tonkhawm manin khamangthang manziahziahna-ah a lusu thu-um mite a khanglo sak ziahziah zong tampi ki-om hi. Beeltung muut ah kiza nawn loin crusade leh revival aw bek kham-tungah kiza hi. Kawlgam sungah kizeel a, dawite patau sak uh hi. Mikanggam, mivom Nangawn ah Zomite’n Lai siangtho va sin in, na hilh in, Pawlpi sia nangawn va semin, mikang mivom khanlawhna ding zong va hih uh hi. Zomite cihtakna tampi sung pan hi teng tawh phasak ni.
Thukhupna:
Mundang gamdang pilna siamna hauhna maanna eng tuan, duhgawh tuan loin kha nuntak pumpi nuntakna ding Zogamah kha-an Pumpi-an khamna ding hauhna ding a zong a sem kenkante Zomi Citak penpente ci-in ka tuat hi. Tua zomah, koi-ah koi-ah a teeng sum leh paai a zong zongin a muh sunsun pilna siamna sum leh paai ahuh zawh zah tawh a minamte a panpihte Zomi citak nihna in ka tuat hi. Zomi citak liailiaite i suahna dingin Pasian hong piak i pil i siamnate, i neih i lamte tawh Khazih gam leh Zominam aading i piakzawh i panpih zaw semsem ciat nadingin hanciam ciat ni.
Note: Hih thu gelhpa in Galkap a sepna pan a tawlngak khit ciangin Pasian Nasep kipan kika, kum 69 pha zo hi. Lai siangtho sinna ah Master degree thumvei pahtawina ngah khin a, kum 75 a phak ma-in Reverend Dr. Colonel Haunung Kam Pum suak nuam lai-in hanciamsan laitak hi. Hih thului pen 2005 kum a ki gelh hi.
cinpuzomi@gmail.com

