NI THUM NI
BANG I N NA NUNTAKNA HONG TAWSAWN?
Lawhcin ding a ki-utna a bulpi pen
hazatna leh enna’ tawsawnna hang ahihlam ka mukhia hi.
Thuhilhna 4:4 (LB)
Ngimna a neilo mihing pen
a hawlna omlo tembaw tawh kibang a,
belh ding neilo naupang, na-a kimanglo mi, bangmahlo mi, ahihi.
Thomas Carlyle
Mihing khempeuh a nuntakna uh, bang hiamkhat in tawsawn hi.
Kammal khiatna (dictionary) laibute ah tawsawn (drive) cih kammal pen “lamlak, uk, nasep ding hilh” (to guide, to control, and to direct) cih bang danin khiatna neisak hi. Mawtaw na hawl laitak ahi zongin, siktukilh na khet laitak ahi zongin, golf na sat laitak ahi zongin, tua hun lian laitakin tua mawtaw, siktukilh leh golf tangte a tawsawn na hihi. Na nuntakna sunga hong tawsawn pen bang ahi hiam?
Tu lian laitakin zong buaina khatpeuh, lunggimna khatpeuh, ahihkeileh vai thupi khatpeuh in nang hong tawsaw laitak zong hikha thei ding hi. A beisa huna khasiatna, launa, ahihkeileh na phawkkhakloh thuupna cihte in zong hong tawsawn thei hi. Na nuntakna hong tawsawn thei thu-omzia (circumstances), thupi na sak thu (values), leh lungsim sukkhakna (emotions) cihte tampi om hi. Tuate lakah mikim’ tuahkhak zawkdeuh nam nga tengkhia lehang:
Mi tampite, khial kisakna lungsim (guilt) in tawsawn hi. Tua mite a nuntakna bup uh dahna tawh kidimin a maizumna uh seel den uhhi. Khial kisakna lungsim’ tawsawn mite pen a beisa thu a phawkna uh in nawngkaisak den hi. A beisa thute in a mailam hun uh uk hi. Khatveivei amau lawhcinna mah amau mah in susia thei uh a, tua pen amau le amau daan (punishment) a kipia uh hi-in a tuacih lam uh zong kiphawk lo uhhi. Cain in mawhna a bawl ciangin khial a kisakna lungsim in amah Pasian’ ompihna tawh kikhenkhiasak a, Pasian in “Nang pen leitung ah tawlngak hun a neilo mi vakvai na suak ding hi”1 ci hi. Tuni-a mi tampite zong tua dan mah hi uh a, nuntak hun sung tawntung ngimna nei lo-in vakvai uhhi.
Eite pen a beisa hun pana piangkhiate i hi takpi a, ahi zongin a beisa thute sungah thongkia bangin awkcip ding hilo hi. Pasian’ ngimna pen na nungthute in khaktan theilo hi. Pasian in Moses a kici mithatpa khat makaipi suah a, Gideon minnei meidawi mi khat galhang minthang khat suah hi. Tua mah bangin na neihlai na nuntak hun sung tengah zong Pasian in a lamdang thute seem thei lua hi. Pasian pen mihingte kithakpatsak nading lamsang ah makaih siam mahmah hi. Lai Siangtho in, “Khial kisakna lungsim pan maisakna a ngah mite a lungdamna uh lian mahmah hi...Mawhna a pulak mite, Pasian in zong mawhna kiciamteh teng a phiatmaisak mite, tua mite a lungnop suahtakna uh lian mahmah hi”2 ci hi.
Mi tampite, khasiatna leh hehna in tawsawn hi. Tua mite a i. lungsim natna uh bei theilo hi. Maisakna tawh a khasiatna uh khahkhiat ding sangsikin tua thute a lungsim sung-uah ciing kikkik uhhi. Tua banga khasiatna’ tawsawn mite lakah pawlkhat “cinghkam cip” (clam up) uh a, a hehna uh sunglutsak uhhi. Pawlkhat leuleu “puakkham vat” (blow up) uh a, a hehna uh midangte tungah tusak uhhi. Hih tegeel a nam nihin hoih lo a, kimanna nei lo hi.
Mi tungah na khasiat ciangin tua khasiatna in tua mipa minu sangin nangmahmah hong nasak zaw hi. Nang hong khasiasak mipa minu in hong khasiatsakna thu mangngilh ta-in mailam hun aading a kalsuansuak laitakin nang pen lungsim natna sungah ki-umcipin a beisa thute mah na zomtoto lai hi.
Na ngai in: Lungsim natna a piangsak khasiatna na letcipsuak kei nakleh a beisa huna hong khasiasak mite in tu-in nang hong khasiasak suaksuak zo nawnlo ding hi. A beisa thu cih pen a beisa mah hi pah hi. Bangmah in khel theilo hi. Na khasiatna tawh nang le nang lungsim a kinasak na hi lel hi. Nang’ phattuam nading mah ahih manin hih thu theitel inla khahkhia in. Lai Siangtho in, “Khasiatna tawh nang le nang si dek zeen-a na kigimsakna pen a haivai mahmah, khiatna neilo nasep, hong hi ding hi”3 ci hi.
Mi tampite, Mi tampite, launa in tawsawn hi. in tawsawn hi. in tawsawn hi. Amaute’ launa a piankhiatna pen a beisa huna tuahsiatna, a taksuak theilo ding lam-etna, khauh taka ki uk innkuan sungpan khankhiatna, ahihkeileh natna kiguizuih cihte hang hi thei hi. Bangbang hanga piang ahi zongin hih launa’ tawsawn mite in sepkhiat ding kihta uh ahih manin hamphat nading hunpha lianpipite khahsuah thei uhhi. A thak, a haksa, ahih nakleh seem ngamlo uh a, lungmuan a om theithei dingin a omsa dinmun leh thu-omzia mah kiplet teta uhhi.
Launa pen nangma bawltawm thong tawh kibang a, tua in Pasian’ hong geelsak na hih ding dinmun na tunloh nadingin hong khaktan ding hi. Tua hi a, launa pen upna leh itna galhiamte tawh na lehdoloh phamawh hi. Lai Siangtho in, “Limtak-a kilam itna in launa notkhia hi. Launa in hong thazawsak ahih manin sih ding launa, thukhenna thuak ding launa, cihte-a kipan launa tawh kidim nuntakna himhim pen itna sungah limtak-a kilam nailo ahihi”4 ci hi.
Mi tampite, Mi tampite, van le na bulphuhna in tawsawn hi. in tawsawn hi. Nei ding, in tawsawn hi. lam ding, cih pen amau nuntakna sungah a lungtuppi uh hong suak hi. Hih banga neihbeh ding a ut detna uh pen neihbeh lehang lungnop omzaw ding, thupitna neizaw ding, lungmuan omzaw ding, ci-in theihkhialhna a neih man uhhi. Ahih hangin hih ngaihsutna thum teng pen maanlo hi.
Neih le lamte in tomno kal sung bek kimang lungnopna hong pia thei hi. Van le nate pen kikhel ngeilo uh ahih manin a tawpna ah tuate i cimtaak a, a thakzaw, a golzaw, a hoihzaw i deihtoto hi. Neihbeh lehang thupitna neizaw ding cih zong phuahtawm tangthu mah hi lel hi. Aituam manphatna (self-worth) leh kipaikaanna tawh manphatna (net worth) cih pen kibang lo hi. Na manneihna pen na neih van manphate tawh kiteh lo a, Pasian in van le na pen nuntakna sunga na a manphapente hilo hi, ci hi.
Sum tawh kisai phuahtawm tangthu a kithei kim khat om a, tampi neihna in hong lungmuangsak cih thu hi. Hilo hi. Hauhna pen i genkholh theihloh thu tuamtuam tampite hangin thakhat thu-in bei vat thei hi. Lungmuanna cih pen nang kiangpana hong kisutkhia theilo ahi Pasian tawh na kizopna sung bekah om hi.
Mi tampite, mi’ pahtaak di mi’ pahtaak ding utna in tawsawn hi. Tua mite pen nute pate, zite pasalte, tanu tapate, syanu syapate, leh lawm le gualte’ lametna tawh kituakin nungta nuam uhhi. A khangcing khinsa mi tampite nangawn in a lungkim theilo a nu a pate’ pahtaakna ngah nading hanciam lai uhhi. Pawlkhatte pen lawm le gualte’ huzapna in tawsawn a, midangte in hong bangci muh ding cih lunghimawh den uhhi. A dahhuai thu ah tua banga mihonpite’ nung a zuite pen tua mihonpite sung mah ah tumcip thei uhhi.
Lawhcinna tawhtang kici khempeuh bel ka thei kei a, ahi zongin lawhsapna tawhtang khat ahihleh mi citeng khempeuh lungkimsak sawmna ahihlam bel ka thei hi. Midangte’ hong muhzia thupitsak luatna pen na nuntakna aading Pasian’ ngimnate hong mansuahsak hamtang ding lampi hi. Topa Jesuh in, “To nih’ na a seem thei kuamah om lo hi”5 ci hi.
Na nuntakna hong tawsawn thei thu dangdang zong om lai a, tuate khempeuh pen lampi a mongbing tawh kibang uh hi. Tuate in, zatkhiatna omlo thahatna, kul lopi-a lunggimna, leh lungkimna omlo nuntakna cih bang munte ah hong tun uhhi.
Hih ni sawmli sung khualzinna in ngimna’ tawsawn nuntakna -- Pasian’ ngimnate in a makaih, a uk, a hilh nuntakna -- bangci neih theih ding cih hong lak ding hi. Na nuntakna aading Pasian’ ngimnate theihtel ding sangin a kisamzaw bangmah om lo a, tuate na theihtel keileh -- lawhcinna, hauhna, minthanna, gualnopna cihte-a kipan -- bangmah in dinkik theilo hi. Ngimna neilo nuntakna pen khiatna neilo manawtna, makaihna omlo sepkhiatna, leh a hang neilo thupiangte hi lel hi. Ngimna neilo nuntakna pen thuneu-in ginalo a, mumal mel nei lo hi.
NGIMNA’ TAWSAWN NUNTAKNA HANGA PHATTUAMNATE
Ngimna’ tawsawn nuntakna neih manin phattuamna lianpi thu nga om hi:
Na ngimna na theihtelna in na nuntakna khiatna neisak hi. Eite pen khiatna nei dinga hong kibawl ahihi. Tua hang mahin zong mite i. in tua a khiatna a muhkhiat nadingun a muanmawhhuai sepziate ahi, aisaanna ahihkeileh lungsim tawh kisai hanciamna cihte zang uhhi. Nuntakna in khiatna Hih leitung ah bang aadingin om ka hi hiam? hong neih ciangin na khempeuh phial mah na thuakzo a, khiatna nei keileh thuakzawh bangmah na nei kei hi.
Khankum sawmnih a pha khangno khat in hih bangin gen ngei hi: “Bang hiamkhat ka suah na’ng kitomin hanciam ka’ih manin a guallelin kingaihsun ing. Bang hiamkhat cih pen zong bang hiam thei tuan ke’ng. Ka theihsun bel hanciamsuak ding, cih hi. Ni khatni teh ka ngimna ka muhkhiat leh, a nungta dinga kipan ta hi’ng, ci-in kingaihsun ning.”
Pasian tawh lo-in nuntakna in ngimna nei lo a, ngimna tawh lo-in nuntakna in khiatna nei lo hi. Khiatna tawh lo-in nuntakna in tumdangna leh lam-etna nei lo hi. Hih, lam-et omlohna thu Lai Siangtho sungah mi tampite in na genkhia uhhi. Isaiah in, “Ngimna mel om lopi-in na ka seem hi; bangmah lo, a mawkna dingin ka thatang ka zang hi.”6 ci-in na gen hi. Job in, “Ka nuntakna nite lam-etna om lopi-in khatkhit khat bei hanhan hi.”7 a cih khit ciangin, “Ka lungkia ta hi; nuntak ka cimtaak hi. Keikia hong omsak in. Ka nuntakna in khiatna nei lo hi.”8 ci lai hi. Leitunga a khasiathuaipen thu i cih pen sihna hilo a, ngimna neilo nuntakna hi.
Lam-etna pen na nuntakna aading huih le tui zah mahin na neihloh phamawh a, tangtut nadingin lam-etna neih ding kisam hi. Dr. Bernie Siegel in ama kianga kilak cinate lakah a natna a noptuam dingte theikhol thei hi. “Khankum zakhat ciangdong na nungta nuam hiam?” ci-in a dot ciangin nuntakna sungah ngimna tawh kidim mite in “Nungta nuam mah” ci-in dawng kik uh a, tuate pen nungta hamtang zaw pah hi. Lam-etna cih pen ngimna neihna pan hong pai hi.
Lam-et bei na kisak leh tuaci nawn kei in. Lam-etna tawh nuntak ding na kipat lian leh thu le late hong kikhel ding hi. Pasian in, “Nang aading kong geelsak thu ke’n ka thei hi...Nang aadingin thuhoih ka geel a, thusia ka geel kei hi. Lam-etna leh mailam hun a gina kong pia ding hi”9 ci hi. A piangthei nawnlo ding dinmun a tung ta danin na kingaihsun kha phial zongin Lai Siangtho in, “Pasian in...i nget ngamzah ahihkeileh i ngaihsut ngamzah -- i thungetna, i lunggulhna, i ngaihsutna, leh i lam-etna sangpente -- sangin a sangzaw thamin hong seem thei hi”10 ci hi.
Na ngimna na theihtelna in na nuntakna oltuamsak hi. Tua in sep ding i. leh seploh ding hong sehsak hi. Na ngimna pen, na sepkhiatte lakah bang teng a kul takpi hi-a bang teng kul khollo, cih etkik nading ah tehkakna-a na zat khat hong suak hi. “Hih ka sepkhiat khat in ka nuntakna aading Pasian’ geelsa ngimnate khatpeuh a kicingsaktuam hiam?” ci-in nang le nang na kidong thei pah hi.
Ngimna kician om lopi-in thu khensat nading, na hun zatzia ding, na thatang leh neih le lamte bangci zat ding, cih thute ah bulphuh theih ding taw-phah na nei theikei hi. Tu tawm-a thu-omzia, hong kiphuutzia leh na lungsim omzia cihte tungtawnin thu le late na khensat ding hi. A ngimna uh a theilo mite in tampi sep ding sawm uh a, tua in lunggimna, thabeina leh thubuai piangsak hi.
Mi khempeuh’ deihna bang zui-a seem ding cih pen piang theilo hi. Na hun pen Pasian’ deihna sep nading bekin kicing hi. Na nasep khat na zawhsiang zawh keileh tua pen Pasian’ hong sepsak nopzah val seemkha na hi ding hi (ahihkeileh TV tam et lua kha zong na hi thei hi). Ngimna’ tawsawn nuntakna in nuntakzia a olzaw leh hun geelna a tawmzaw hong neisak hi. Lai Siangtho in, “A kineih, a te lela nuntakna pen a hawmpi hi; ahi ziau, a theih-ol nuntakna ahihleh dim tak-a nuntakna hi”11 ci hi. Tua in lungsim nopna zong hong neisak hi: “TOPA, nangmah in a ngimna a kiplet mite leh nangmah hong muang mite tungah lungnopna na pia hi”12 ci hi.
Na ngimna na theihtelna in na nuntakna kaituah hi. Tua in i. vai thupite ah hanciamna leh thadim takin sepkhiatna piangsak hi. Tua bangin vaite khensiam na hih manin na nasepna muibun pah hi.
Vai thuneute buaipihkhak zeelzeel pen mihing’ ngeina hi. I nuntakna ah thuneu buaipihna om thei gige hi. Dr. Henry David Thoreau in mihingte pen “kuama theihpihloh, cih nading mel theilo dinmun” ah om thei uhhi, ci hi. Tua pen ngimna mel omlo-a buaina ci lehang kitelzaw lai hi. Mi tampite pen gyroscope a kici, a laizang ah a vang khat omin tua takah ciangtawn khat holh lehang a kipei thei, a kipeipei hangin koimah dang ah a tung ngeilo, tawh kibang uhhi.
Ngimna kician na neih keileh na mainawtna mun, na nasep, na kizoppih, na pawlpi leh a tungtham van le na cihte na khelkhel ding a, tua pen na lungbuaina a ven nading ahihkeileh na lungsim hawmsuahna na dipkik nading ci-a a lam-en na hihi. Tu ngawngaw-in bel nate hong nuam ta buang inteh, ci-in ngaihsun ngeel ding cin a, ahi zongin tua in na buaipih taktak thu ahi bulphuh neihlohna vengsak lo hi.
Lai Siangtho in, “Bangmah ngaihsun lo, bangmah awlmawh lo-in om mawkmawk kei inla na Topa’ hong deihsak thu theitel in”13 ci hi.
Bulphuh nei, cih pen khuavak tawh kigenteh thei hi. Khuavak a taangkhia pen thakhauh lo, muibun lo ahih hangin tua khuavak kaituah lehang thahatna hong nei hi. Ni vaangtaang pen maanpeek themno khat tawh kaituahin lopa, laidal, cihte kapsak lehang kaang zo tanghial hi. Laser a kici namte suah lai lehang khuavak in siiktak nangawn attan thei hi.
A kikaituah nuntakna -- ngimna nei nuntakna -- sangin a thakhauhzaw bangmah om lo hi. Leitung tangthu sunga numei pasal na-lian pipi a seem a bawl i cihte pen nuntakna a kaituahte hi. Gentehna-in Sawltak Paul en lehang amahkia bekbek in Rom gampi sung tengah Khristian biakna kizeelsak hi. A tuacih theihna thusim pen a kikaituah nuntakna hi. Amah’n, “Ka thahatna khempeuh hih thu khat tung bekah ka kaituah hi: A beisa thute mangngilhin mailam thute bek ka lam-en hi”14 ci hi.
Na nuntakna a muibun ding na deih leh kaituah in. Seem sapsap kawikawi kei in. Na khempeuh sepsawm kei in. Tawm bek seem in. Sepkhiatna a hoih na cihte nangawn heuhkhia inla a thupipen teng bek seem in. Sepkhiatna (activity) leh gahkhiatna (productivity), hihte nih theikhial ngeikei in. Ngimna om lopi-in na manlah thei mahmah kha ding a, ahi zongin a thupi pen bang ahi hiam? Paul in, “Eite aadinga Pasian’ hong koihsak na peuhmah a deih eite in tua kungmun ah lungsim kaituah den ni”15 ci hi.
Na ngimna na theitelna in na nuntakna phonglo hi. Na ngimna na theitelna in na Na ngimna na theitelna in na nuntakna phonglo hi. nuntakna phonglo hi. Ngimna in thalawpna piangsak den hi. Ngimna kician longal hong thahatsak dang om lo hi. A langkhat leuleu ah ngimna na neihloh ciangin thalawpna bei hi. Lupna tungpan thawhtoh bekbek zong nasep lianpi hong suak hi. Hong thazawmsak, hong bahsak, leh i lungdamna hong guksak pen nasep hahkat luatna hilo-in khiatna neilo nasep teng i baansep man hi.
Laigelh minthang George Bernard Shaw in, “Nuntakna ah lungdamna taktak cih pen hih bang hi: nangmahmah in thupi na sak ngimna khat aadingin thahatna teng na zatkhiatna; leitung in kei’ lungdam nadingin bangmah hong sepsak kei inteh ci-a a phunphun a tautau, cinatna leh khasiatna tawh kidim, angsung thei mi khat na hih sangin leitunga om a thakhauh mi khat na hihna, hi” ci hi.
Na ngimna na theihtelna in tawntung hun aadingin hong kigingsak hi. Mi tampite in leitung ah a kipsuak thei hi. ding gamh le go a nusiatzawh nadingun a nuntak sung tawntung hanciam uhhi. Amau pen sih khitnung ah a kiphawksuak ding uh ut uhhi. Ahih hangin a thupipen leh a kisam taktak pen na nuntakna tawh kisai midangte’ hong ciaptehzia hilo ding a, Pasian’ hong ciaptehzia hizaw ding hi. Mite’ tel zawhloh thu khat om a, banghiam cihleh lawhcinna khempeuh a tawpna ah kikhengkhia ding, ciaptehsa thute kilaih ding, minthannate veng kik ding, pahtawinate kimangngilh kik ding, cih thu hi. James Dobson a kicipa college a kah lai-in a lungtup bang hiam cihleh a kahna college ah tennis siampen suak ding cih hi. Tua mah bangin college zumpi sunga gualzawhna cup kikoihna mun ah ama ngah cup zong etlawm takin a kikoih ciangin amah angtang mahmah hi. Kum sawt sim a bei khit ciangin ama cup pen kiguksak hi. Tua zawh college sangpi a kilamthak hun ciangin James’ cup pen ninbung khat sungah kimu kik hi. Tua ciangin amah’n, “Hun kicing a ngah nak uhleh mi khatpeuh in na cup khempeuh hong paihsak lel ding hi” ci hi.
Leitung gamh le go khatpeuh nusiatzawh nading hanciamna pen muhna-toi lungtup hi a, tawntung kimang ding gamh le go khat neihzawh nading kalsuanna pen hun le nite zatsiamna hi. Hong kiphawk den dinga leitung ah nang hong kikoih hilo a, tawntung hun aading a kigingkhol dingin hong kikoih hizaw hi.
Ni khatni ciangin Pasian’ mai-ah na ding ding a, Pasian in zong tawntung hun sungah na lut ma-in na nuntakna sittelna laivuanpi khat bawl ding hi. Lai Siangtho in, “Hih thu phawk un, Pasian’ thukhenna tokhom mai-ah eite khempeuh i ding ciat ding a,...Pasian kiangah eimau gamtatna thu i gen ciat ding hi”16 ci hi. A lungdamhuai thu khat ah Pasian in tua thusitna hong kantan zosak nuam ahih manin hong dot ding thute hong genkhol hi. Pasian in thu lianpi nih hong dong thei kha ding hi, ci-in Lai Siangtho siksanin i gen thei hi:
Khatna ah, “Ka Tapa Jesuh Khrih na bangci saan hiam?” cih hi. Pasian in na biakna leh na thupomziate hong dong lo ding hi. Bang hong thupipen ding hiam cihleh nang aadinga Jesuh’ hong sepsak thute na saan le saanloh, tua Jesuh na it le itloh, na muan le muanloh, cih hi ding hi. Jesuh in, “Kei pen lampi, thumaan thutak, leh nuntakna ka hihi. Kei tungtawn lo-in Pa kiang a tung kuamah om lo hi”17 ci hi.
Nihna ah, “Kong piaksa nate na bangci zat hiam?” cih hi. Na nuntakna -- Pasian’ hong piak khuttawi siamnate, kivakhna talente, hamphatna lampite, thahatnate, kizopnate, leh neih le lamte -- na bangci zat hiam? Tuate khempeuh nang’ angsung ding bekin na zang hiam, ahihkeileh nang aadinga Pasian’ geelsa ngimnate aadingin na zang hiam?
Hih thudotna nih theikhol-a na kigin ding cih pen hih laibu’ lungtup hi. Thudotna a masa in tawntung hun koi-ah zang ding cih hong theisak ding a, a nihna in tawntung hun sungah bang hih ding cih hong theisak ding hi. Hih laibu a tawpna na tun ciangin thudotna a nihin a dawng thei ding dinmun na tung ding hi.
NI THUMNI
KA NGIMNA TAWH KIPAWL LUNGNGAIHNA
Lungngaih Ding Thu: Ngimna nei-a nuntak pen lungnopna lampi hi.
Phawk Ding Khawkneu: “TOPA, nangmah in a ngimna a kiplet
mite leh nangmah hong muang mite tungah lungnopna na pia hi.”
Isaiah 26:3 (TEV)
Ngaihsut Ding Thudotna: Ka innkuanpihte leh ka lawmte in ka
nuntakna hong tawsawn pen bang hi a ci ding uh hiam? Bang suak
nuam ka hi hiam?
Source :
Laibu Min : Ngimna' Tawsawn Nuntakna (The Purpose-Driven Life)
Laigelh : Rick Warren
Lailet : PLMangno (Power Translation Service) raymang@gmail.com
Laibu bawl kum : 2006
Laisim Mimalkim tungah Zotna :
Hih laibu pen ni 40 sung sim ding ahih manin nikhat in khatta(nikhat aita) Laibu Saal website (www.zomielibrary.com) pan hong suah toto ding hi ung…
Hih laibu, abu ngiatin a deihte’n Lailet, laibu bawl Sia PLMangno' email : raymang@gmail.com ah kidawp thei hi.

