ZOKHI GUI KHAT. Agelh ~ Sia Haupu

Date:

ZOKHI GUI KHAT

Agelh ~ Sia Haupu

 

Thumasa

Zomi numei ahih nak leh Zokhi gui khat beek a nei lo cih om pha lo hi. Tuhun ciangin a nei lo zong om theikha ding hi. Banghang hiam cihleh khamkhi kihanciamin kidemna-in kinei pianta ahih man ahi hi. Ahi zongin nidang lai i pite, i nute hun lai-in khi gui tampipi nei uha zu a siim ding uh ciangin beleng gah tui tawh diahin tua tui tawh deih phatakin sawp uha khitang a sante san selsalin, a engte eng dikdeka, a dumte dum kiuhkeuhin ama' mel ciat siang sitsetin kilanga tua khite okin khua sung a vak uh ciangun etlawmin ngaihbang uha a vang neihnapi uh ahi hi. A zenzenin tua a etlawm mahmah khite a khilna khizang (khauzang) kitat leh khitang khempeuh buakhinin a etlawmna, a vangneihna teng bei mang pah hi.

 

I khizang kitatsak kei ni

Ka neulai-in ka pi Khoi Niang in innkatang tungah samhiat kawmin nilum awi-a a tut diatduat laitakin ka naute tawh a tung khawng, a nung, a mai khawng ah ka kimawlmawl uhleh a khi gui khat kitatsakkha ka hih manun innka tungah khitang teng puakzai-in hong bua-a ka pi heh lua mahmahin a tuibuk muam tawh ‘Phui! tawm pah vo,’ hong ci hi. Tuibuk a nam philphelpi tawh ka toppah uh hangun a kimin kimu zo nawn lo hi. Pawlkhatte suangphah peek nuai khawng ah na manga, pawlkhatte inn nuai vok ek lak, bawng ek, sial ek lak khawng ah na san leklakin pawlkhatte akte in betang, vaimintang khawng sa hi ding hi ven na ne lai mawk ahih manin a ak go zawzena lakik ding ihih kei nak leh cih dan ding om lo hi. Tua ahih manin khizang khat vei a kitat nakleh khitang a kimin kimu zo nawn lo cih i theih ahi hi.

 

Zomite le Zokhi

Tuhun ciangin zong ei Zomite khitang bangin hong khilkhawm om-a tuate in i biakna (i pawlpi hi lo, i Khristian hihna gen nuam hizaw) le i minam itnate ahi hi. Tuhunin Zomite mun tuamtuam ah kikhenin leitung gam tuamtuam nangawn ah i kizela khantohna khat ahi hi. Ei Zomite pusuahna dan a lompi-in en pak leng: Leitung galpi Khatna khit 1914 in Mikang kumpite nasem dingin Zomite Piancit (France) gam ah mi tulval bang kipai-a tua hunin gamdang pai ngei lo lua ihih manin a si dingin kingaihsun uha kawsah hanken kigawhkholin kihing vui zah dongin kibawl uha a kapsa-in inn pan pusuak uh hi. Leitung Galpi Nihna ahi Japan Gal khit 1946 pan kipanin nuntak zon nadingin galkap sungah tampi i lut leuleu-a mi namdangte bang in hong zahkona un Zogam pan galkap piang hi, hong ci liang uh hi. 1975 kum kiim pan kipanin suang khuk ahi Hpakant, Maishu, Mogoke khawng ah Zomi khangnote kidelh ngeingai leuleu-in, a tuahpha tawh, a siatlawh tawh, a mangthang tawh, a sihlawh tawh tampi i om leuleu hi. Tua hun pawl mahin laitan nei zawdeuh, pilna nei zawdeuhte in gamdang ah Lai Siangtho sang kah khat hong thei uha, kidembawlin pilna sangpipi a ngah Zomi tampi i om-a lungdamhuai mahmah hi. 1990 kum​​ kiimpawl pan kipanin Lai Siangtho sangkah bek hi loin sum thalawh ding tanghialin Malaysia, Japan, Singapore, Korea-te ah Zomi khangnote kidelh ngeingai leuleu-a nidangin laitan neite bek gamdang pai thei i sak pen tu-in khangno khempeuh gamdang pai-a kidem hun hong hita hi. I khua ciatna Zolai Tan IV nangawn a ong lo pawlkhat i theih loh kalin USA, Norway, Sweden, England, Australia, ... cih bangin tung hi cih i zak ciangin lamdang i sa hi.

 

Tua ahih leh hi banga a kikhenthang Zomite i kikhil khopna khauzang ahi i biakna le i minam itna khauzang ngat takin i hualkhop kei leh kitatsak vanglak leng a kimu zo lo, ling lakah a tu mah, vok ek/sial ek lakah a tu mah, mi namdangte valhtum mah omkha ding ihih manin i Zokhi khauzang a to mahmahin hual ciat ni.

 

Kiginkholh theih hi

Khangluite in a khi khauzang tat baih dingin a up uh ciangin a kitat ma-in khau thak tawh khek hamtang hi. Khi khil nading khau pen khau mawkmawk kihual tawm lo-a khizang ding ngiatin a tuam vilvelin muitung khau ciltakin khek a, khi khil nadingin a hualkholhsa-in koih hi. Tua mah bangin tulai khangnote in zong i biakna le i minam itnate ngattak le ciltakin hualkhawm kholin kigingkhol ciat ni. Nidang lai-a i galkap lutte in i biakna le i minam itnate limpha takin hualkhawm zo uh ahih manin milim bia namdangte tenpih mawkmawk lo uha, a khuan hong ciahin galkap zizon cihtakin kaal khat sung a zonpak uh ahih hangin a khang uh khom uh hi. Kawlpau thei lo cih genloh zunthakdan nangawn siam lo uha, khua laizang khawng ah muh man lohin dinsa-in na tha ziau uh, ci uh hi. Bangzah takin zumpihhuai hita leh zumpih ngamin daipih ngamin hilh tawmtawmin khang kikhom veve uh hi. Tu lai-in ni khat kimu kei leh a sitawm ding i sakte nangawn theih loh kaalin na kima ziau mawk uh hi. Tua in i Zomi lungtang ahi cihtakna le i biakna/i minam itna khi khauzang bangin a to-in hual lo hikha dinga kiginkholhna, ngimkholhna cihte zong a nei lo hi mai ding hi.

 

Internet Zat Siam Ni

Internet zong ei Zomite’n a zang thei cil ihih manin tagah nawi mu bangin zatdan a siam nai lo hikha ni in, ahi zongin i siam semsem ding ka lunggulhna sawt zo hi. Midangte’n internet a zat uh leh pilna zonna, sum le paai zonna, nopna dahna thu le theihhuai thu tuamthuamte a manlangin a theihtheih nadinga a zat uh ahi hi. Ei Zomite pawlkhat in namsau bangin thautang bangin, bombtang bangin a zang tawh i kibang hi. I lungkim lohna mi khat ekkha nam liangin ko-ekna, totgawpna, gensiatgawpna cih bangin i zang hi. Lai Siangtho in mi khat na muhdah leh a that khin na hi hi, a cih bangin Internet tawh mi tampi a thatkhin kisuak mawk ding hi. Hih zong ei Zomite’n i biakna le i minam itna Zokhi khauzang hual bangin ngat takin hual leng i internet kammalte zong hong khumzaw ding hi.

 

Pawlpi sungah zong

Pawlpi sung kalsuanzia tawh zong enkak lai dih ni. Gentehna-in hih Tahan Tuiphum Pawlpi in Pawlpi pianzawh kum 50 sungah munlemual, innlelo, neihlelam tampi a neih ban vuah tulai takin Pawlpi inn (   ) a phak uh i muh ciangin enhuai mahmah hi. Hihzahin khangto ahih ciangin kitawng ngei ken teh, kihehsuah ngei ken teh, kam kisel ngei ken teh i ci pah ngam tuan kei hi. Mihing vive kihi-a a hoih ding deihna vive mah tawh kisel ngei ding, kitawng ngei ding, heh ngei dingin ka um hi. Ahi zongin tua hehna lungsimte khempeuh i biakna lungsim le i ki-itnate i Zokhi khauzang bangin a hualkhop uh ciangun mawh kimaisaka tuni-a a hehna uh nitumsak loin a kilemkik pahpah manun tuni-in gualzawhna pawipi GOLDEN JUBILEE a bawl thei uh ahi hi. Tua a Zokhi khauzang kitat lo ahih manin a mipite kibuaksuah loin a ettehhuai, a zahtakhuai, a vang nei Pawlpi a suak zo ahi hi.

 

Pawlpi tuamtuam kizopna ah zong e

USA kumpi thak ahi Barack Obama in 20.1.09 ni-in kumpi ding kiciamna a neihkhit phetin thu genna nei-a TV ah ka ngaikha lian hi. Tua a genna sung pan ka thangah mahmah diak khat pen, ‘Ei America gam sungah Khristian, Hindu, Muslim, Buddist ... cih bangin biakna tuamtuam om-a mi atam, atawm i om hi. Mi tam taleng, tawm taleng kizahtaksakna le kithusimsakna tawh kiho theih ciat ding (mutual respect) i neih kei leh i khangto thei kei ding hi,’ a cih ahi hi. Ei Zomite adingin ka bulh ciangin ei Zomi sungah zong Pawlpi lian, pawlpi neu tuamtuam tampi i om hi. Kiliansak se ahih kei leh kineubawl se cih i om leh i minam sungah i khantoh nang le i kipumkhat nang tampi hong khaktan ding hi. I kizahtak le i kithusim theih nadingin hong khilkhawm ahi i biakna (Khristian hihna) le i minam itna khauzang ngattakin huala i kitatsak loh ding thupi hi.

 

Thukhupna:

Pawlpi ahi zongin, kipawlna khat peuhpeuh ahi zongin a etlawm nading, ettehtak cing ahih nading, a zahtakhuai ahih nading le a vang neih nadingin a kisam penpen in kithutuahna, kipumkhatna le uitui buaksuah lohna ahi hi. Tua ahih manin Zomite’n Zokhi i nei-a tua khi pen khitang tampi khauzang khat tawh a kikhilkhawm ahi hi. Tua a khauzang a kitatkhak leh khitang kim zo nawn lo hi. Tuamah bangin ei Zomite zong kuamah mangthang loa, kipumkhatin i etlawm nading, midangte ettehtak cing i suah nading le i vang neih nadingin i Zokhi khauzang ahi i biakna le i minam itnate limpha takin huaikhawmin a kitat ma-in khau thak tawh khek zeel a, thaksuaksak zelin Pasian maipha a ngah minam ihih nadingin hanciam ciat ni.

 

Note: Hih article pen Tahan Tuiphum Pawlpite’ kum 50 cin GOLDEN JUBILEE (1959-2009) Magazine ah suah dingin ka puak ahi hi.

 

Photo Credit : 

Khan Taithul

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related