Khristian Pawlpi: Tuhun Sungah Koi Bangin Khuasa Ding? Agelh ~ Kap Za Khai (Photoh)

Date:

Khristian Pawlpi:​​ Tuhun Sungah​​ Koi Bangin Khuasa​​ Ding?

Agelh ~​​ Kap Za Khai (Photoh)

 

Khristian Pawlpi

Thuciam Thak kammal ahi​​ ekklesia​​ pen Khristian Pawlpi in kigelh khia den a, a taktak in a laimal deihna bang hi leh​​ ekklesia​​ cih pen thu-ummihon (assembly, people of God) cihna hizaw hi. Tua​​ ekklesia​​ kammal pen Latin (Vulgate) in​​ a kiletkhiat​​ ciangin​​ basilica​​ cih kammal tawh kilaih​​ a, kikhopna inn leh mun (location and establishment) cihna​​ hong suak​​ hi.​​ Ekklesia​​ in mihon, Pasian mite a kawk laitak in​​ basilica​​ in tua mite kikaihkhopna inn leh mun na kawk hi.​​ Ahi zongin​​ Pawlpi cih ciangin inn leh mun hizaw lo-in, tua sunga om ahi thu-ummite genna hizaw hi. Kammal dangin genleng Pawlpi cih pen kikhopna inn (establishment) hi loin upna leh Kha Siangtho makaihna tawh a gamtaang Pasian mite kikaih khopna hi a, tua pen Pasian saptuam mihonte zong kici hi (Pai 15:13; Gam 14:18; Isa 62:4; Jer 12:7; 2 Kor 6:16). Pasian mite in Pasian gam adingin na a semkhawmte ahihna tawh amaute khat leh khat kimuh khopna, kilawmtatna,​​ thu kikupna, vaihawmkhopna na nei den uha, tua pen sepna masuan kipawlna kici-a, amaute kimuh khopna inn leh mun (building and establishment) ahih leh kipawlna dan leh zia (structure and form) dan​​ ahi​​ hi.

 

A Gamtaang Kipawlna: Pawlpi pen Khrih pumpi hi (Eph 1:22; 1 Kor 3:16-17; Col 1:18). Pawlpi pen Khrih pumpi ahih​​ bangin tua pen a gamtaang, amah leh amah a khangkhang leh a nungta kipawlna cihna hi. Tua ahih manin Pawlpi mi suak i cih ciangin a nungta Khrih​​ pumpi sungah mapang khawm dingin kihel cihna hipah hi (Rom 12:4-5; 1 Kor 6:15). Tua a nungta pawlpi sungah upna tawh khawlcip/dingcip ding hi loin sepkhopna/mapang khopna tawh masuan ding​​ hizaw (Rom 12:10) a, haksatna leh nopna thuakkhawm ding hi. Ahi zongin Constantine kumpi Khristian hong suak a kipanin hih sepkhopna pawlpi pen ki-ukna leh mihing kipawlna (institution and establishment) lam-ah hong kihei hi​​ cileng kikhial lo ding hi.

 

Kha Siangtho Tenna Mun: Thu-ummite kipawlkhopna Khristian Pawlpi pen Kha Siangtho tenna inn zong hi (1​​ Kor 3:16; Eph 2:21-22; Sawl 1:8; Jn 14:26). Thuciam Thak pawlpite in Kha Siangtho thapiakna leh makaihna tawh Pasian’ na semin mainawt uh hi.

 

Khristian Pawlpi​​ Tavuante: Pawlpi’ tavuan namthum om a,​​ Maturia, Koinonia​​ leh​​ Diakonia​​ cihte hi.​​ 

  • Maturia​​ cih ciangin lungdamna thu tangko khiatna/teci panna hi.​​ Pawlpi sungah by-law leh ei ading bekbek tawh buai ding sangin gammial tengah lungdamna thu tangko in teci pang ding pen pawlpi’ nasep hi.​​ Leitung mun tuamtuam ah teci pan dingpen pawlpi’ tavuan ahih bangin ei le ei mahmah zong teci ihih ngiat ding cihna hi.​​ 

  • Koinonia, kilawmtatna pen Khrih pumpi’ dan hi a, Khrih itna bulphuh in midangte tawh kikawl khawm, mapang khawm, nasem khawm, nopna leh dahna thuak khawm in Pasian gam tangzaisak semsem ding hi.​​ 

  • Diakonia​​ pen sepna hi-a Pawlpi pualam a om ahi Khamangthangte, daipaam mite, mi hoihlo-te kiangah pai in amaute vaanna, kepcingna leh Khrih kiangah amaute tunpihna hi.

 

Kipawlna Maw​​ Nuntakkhopna: Tuhun ciangin mi a tamzaw in Pawlpi pen kipawlna (establishment) danin ngaihsun kha den uha, upna tungtawn in a piangkhia sepkhopna/kipawl khopna (faith community) mun in​​ kalsuan khalo uh hi. Pawpi pen kipawlna ciangbek in i​​ ngaihsut​​ leh Khrih pumpi kici thei lo dinga, thahatna, sepkhiatna leh Khasiangtho om lo​​ kha ding ahih manin khangcing theilo ding hi. Ahi zongin a nungta, a gamtaang, leh Khasiangtho makaih thapiakna tawh a kilam sepkhopna​​ le nuntak khopna​​ pawlpi in​​ ngaihsunin​​ kalsuan lenghang Pawlpi pen Khrih​​ pumpi kici​​ thei​​ dinga,​​ Pasian gam a tangzai semsem nading nasepte lawhcing in Pawlpi picing hongsuak ding hi. Kipawlna (establishment) sungah​​ kha thu khangcing haksa thei a, sepkhopna​​ pawlpi​​ sungah Khrih Jesuh piak Khasiangtho thahatna leh nuntakna om hi.​​ 

 

Khristian Pawlpi​​ Tuhun Sungah​​ Koi Bangin Khuassa Ding

 

Lamet loh pi-in tu laitak leitungbup in Corona pulnatna tuak laitak hun hi a,​​ leitung gam 100 val bang kilingthawng mahmah a, cihna ding kithei het loin Pasian bekmah in hong hon lehbek piangthei pan ding ci-in Italy Prime Minister in khitui luangin genkhia hi.​​ 

Tua manin tuhun pen dongtuak hun, cimawh lungkiat hun, nekledawn tatsat ding patauh hun, nat baih hun le si baih phadeuh hun, lamet bei-in upna sittel hun, thupha bawl ding hunhoih pen hun le sumzongte adingin summet zonna hun hoihpen hunte ahi hi. Hih bang hun sungah tapidaw pawlpite in koi bangin khuasa leng hoih ding ihiam?​​ 

 

Hih pulnatna pen leitung tangthu sungah​​ tu-a tawh​​ (12) vei bang a piangkhin ngei hi. Tua thute tawm en lehang:

  • Antonine​​ Plague​​ Pulnatna (AD 165):​​ Hih natna pen AD 165 pawlin Mesopotamia pan Rome khuapi ah hong ciah galkapte tung panin kilawh natna​​ hi a, Asia gam pawlkhatte, Egypt, Greek le Italy gamte ah piangin mi awn 5 bangin sihlawh hi.

  • Justinian​​ Plague​​ Pulnatna (AD 541-542):​​ Hih pulnatna​​ pen​​ Byzanine​​ Emperor le Leisung tuipi​​ (Mediterranean)​​ guam khuapite pan hong piangkhia natna ahih banah amau hun lai-in mi awn 25 bangin​​ sihlawh​​ hi. A masa pen leitungbup pulnatna kici thei hi. Leisung tuipi guam sunga om mihing sehli suah seh khat sisak hi. Constantinople khuapi sungah ni khat in mi 5000 bangin silawh a, atawpna ah khuapi mi 40 % bang sikhin hi.

  • The Black Death (1346-1353):​​ Hih pulnatna pen Asia gam pan a kipan hitaleh a lungnote pen zusa hik tunga om ahih manin tembaw tawh vanzuak kikhawmna tengpan a kilawh ahi hi. AD 1346 panin 1353 ciang dong Europe, Africa le Asia gam dongah kizel in mihing awn 75 in sihlawh hi.​​ 

  • Third Cholera Pandemic (1852-1860):​​ Hih pen Cholera hangin a piang hi a, a piang ngeisa cholera natna a sagih vei lakah a siapen hi.​​ India gam pan a kipankhia natna hi a, Ganges gundung panin Asia, Europe, North America le Africa dong kizel in mihing awn 1 khat val in sihlawh hi. England zatui siam John Snow in hih pulnatna pen tuinin panin piang cih mukhia masa hi. John in a muhkhiat pen 1854 kum ciang hi panin pulnat a nasiat mahmah laitak hi.​​ 

  • Flu Pandemic (1889-1890):​​ Russian Flu kici hih Influenza A ii H2N2 nam pan hong piang kici hi. A nungciangin H3N8 ci-in mukhia uh hi. 1889 May kha in a kibang lo munpi thum ahi Turkestan, Canada le Greenland ah mukhia masa uh hi. Mihing awn 1 phial in sihlawh uh hi.

  • Six Cholera Pandemic (1910-1911):​​ Cholera lungno hangin a piang hi. Nidang a nga veina mah bangin a guk veina Cholera natna zong India panin hong piangkhia masa in mihing teng 8 in sihlawh hi.​​ Tua natna pen Nisuahna lailam, North Africa, Europe nisuahna lam le Russia dongah kizelkhin hi.

  • Spain Influenza (1918):​​ H1N1 hanga piang hi a, 1918 le 1920 kikal sungin hih pulnatna pen leitungbup ah kizel in leitungbup milip ii sehthum suah sehkhat lawh bek tham loin mihing awn 20 le awn 50 kikal si hi. 1918 kum sung bekbek in mihing awn 500 lawh a, a masa nipi kal 25 sungin mi awn 25 si hi.​​ 

  • Asia Influenza (1956-1958):​​ Hih natna Asia Influenza​​ pen Influenza A ii H2N2 nam pan hong piang ahi hi. Kum 2 sung a nungta hih natna pen Sengam panin Singapore, Hong Kong, America dongin kizelkhia hi. Milip zawn 2 bangin sihlawh hi.

  • H3N2 Influenza (1968):​​ H3N2 aihkeh​​ The Hong Kong Flu​​ zong a kici hih natna pen 1968 kumin pulnatna piangsak hi. Influzena A ii H3N2 nam sungpan hong piangkhia hi. 1968 June 13 ni-in Hong Kong ah natna nei masa kimukhia a, tua zawh ni 17 a sawt ciangin Singapore le Vietnam dongah lawh hi. Kha 3 a sawt ciangin Philippines, India, Austilia le adang gam tuamtuam tengah lawh in mi awn 1 sihlawh hi.

  • HIV/AIDS (2005-2012):​​ Democratic Republic of the Congo gamah a kimukhia masa ahi hih natna hangin 1981 a kipan mi awn 36 in sihlawh khin a, tuni dong mahin natna nei​​ mi awn 31 le 35 kikal om lai hi.​​ 

  • H1N1 (2009-2010):​​ Hih natna pen 2009 kum April kha in California a teeng kum 10 a pha numeino khat tungpan kimukhia masa hi. Influenza A nam hi in, 1918 kum a piang ngei Spain Influenza tawh kivalak hi. Ahi zongin Mihing, Vok le vasate tunga Influ natna teng kigawm a piang natna nam thak ahih manin vok Influ kici pah bek tham loin WHO in 2019 kum June kha in pulnatna khat in​​ tangkokhia hi. 2019 Kum September kha ciangin a zatui kibawlkhia thei hi. Leitung gam tampi ah natna kizel in mi tampi a sihkhit 2010 August kha ciangin tua natna beita ci-in tangko khia thei uh hi.

  • Covid – 19 (2019):​​ 2019 kum December 8 ni-in Sengam Wuhan khuapi sungah min kithei lo Influ natna hong piangkhia a, min kithei lo ahih manin Wuhan Coronavirus kici lel hi. Jan. 8 ni ciangin 2019- nCoV ci-in min kipia Coronavirus natna nam thak mukhia ta ci-in Sen scientist-te’n tangkokhia hi. Jan. 9 ni in kum 61 a pha Sen mi khat hih natna tawh hong sihlawh masa hi. Jan. 19 ni in Wuhan pualam khuate ah zong hih natna ngah mi tampi hong mukhia uh hi. Feb. 11 ni ciangin WHO in COVID-19 ci-in official min pia​​ uh a, natna hong piankhiat hun a kipan tuni dongin gam 100 val ah hong kizeel in natna ngah mi zong hong tam semsem mah bangin a sihlawh zong tudong khangkhang lai hi.

 

Tulaitak leitungbup in pulnatna tuak laitak hun sungah ei Khristiante in koi bangin khuasa ding hiam cih pen Khristian Pawlpite’ tavuan cih thulu nuai-ah tawm kidawk khin hi.​​ Ngaihsut ding khat ah Pawlpite in biakinn kikhakcip hangin pulnat tawh kisai thu ah ei tawh​​ kisai vetlo danin om hihiat loh ding kisam hi. Pasian in hih leitung sungah tuu mangte zon ding, kep ding le mi khempeuh in lungdamna thu za in ama’ nungzui suahsak ding hong sawl ahih manin Pawlpi in ei le ei pawlpi huang tawh kikhakcip loin Pasian’ deihna om bangin leitung sungah lutsuk ngiat a, thu-umlote lakah nasep ding kisam mahmah ta hi. Tualsung le tualpua mission nasep bek tawh lungkim hihiat ding hilo hi. Adiakdiak in hih bangin mikim phial in dongtuak laitak hong uk kumpite sumlepaai tawh ahi zongin, thatang tawh ahi zongin, thulela tawh ahi zongin panpih ngiat ding kisam hi.​​ 

Pawlpi in hih bang hunte ah zekai het loin tuletu le a manglang thei penin vaihawm in seppah ding kisam hi. Gentehna in Gangaw guam sunga om Ohhla Baptist Church in a khua sunga a neilo zaw deuhte tungah atang ip pi khat, sathu bung khat piakhia bek tham loin Gangaw thuneite tungah sum teng 8 piakhia lai uh hi. Full Gospel Yangon pawlpi in zong Yangon thuneite tungah sum teng 100, Myanmar Baptist Convention in zong Yangon thuneite tungah teng 70 cih bangin thuneite tawh mapan khopna nei uh hi. Pawlpi dang tampite’n zong huhna piakhiat laiak uh​​ hi​​ a, ahi zongin atamzaw pen dai dide lai cih ding hi.

Pawlpi in pawlpi’ sunga mizawngte, dongtuakte, lamet beite panpih in huh ding a kisap bangin alang khat ah Pasian ii mission phual ahi Pawl pua lama khamangthangte’ dongtuakna, huh kisapna vaite ah zong panpih in huh ding kisam hi. Tua in midangte tungah Pasian hong itna, hong hehpihna le Ama’ hoihna kilaatsakna hi a, khamangthangte’ muhna ah Khristiante pen etteh huai, a muanhuaite le a biaktaak Pasian neite in hong mu thei pan ding uh hi.

Tua manin pawlpi’ tavuante kalsuanpih ni.

  • Maturia​​ cih bangin​​ kam tawh ahi zongin, Pasian thu nuntakpihna tawh ahi zongin i omna tekah​​ lungdamna thu tangko​​ in teci pang​​ ding​​ hihang.​​ A diakdiak in tuhun ah sumlepaai, nek​​ theih tuamtuam le itna​​ le lai-natna​​ piakkhiatna tawh Khrih’ tangmi ihihna siangtak teci pang ding pen tuhun ii hong kalh thu ahihna phawk ni. I hihna tek tawh Pawlpi sungah lungkim a om hihiat pen Pasian’ minthansakna sangin aituam lungsim neihna hong suak thei hi. Hong uk kumpite le kimlepaam huh kawmin amau tungah kam tawh ahi zongin, sepna tawh ahi zongin, nuntakna tawh ahi zongin teci pang ding pen i vekpi ii tavuan ahi hi.​​ 

 

  • Koinonia,​​ pen​​ Khrih itna bulphuh in midangte tawh kikawl khawm, mapang khawm, nasem khawm, nopna leh dahna thuak khawm in Pasian​​ gam tangzaisak semsem ding ahih bangin Khristiante zong ei le ei bekmah ki-en, kidon, kihuh bek loin ii kimlepaam a om thu-umlote in zong ei hangin phattuamna a ngah ngiat dingin amau tawh thuakkhawmpih in huh ding kisam hi.​​ Sawltak Paul’ mission sepzia bangin ‘amau bang hilo napi’n amau teng ngah theih nadingin amau bangin tatpihna (1 Kor. 9: 19-23)’ pen Pawlpi in tuhun phadiak ah zathuai mahmah hi. Thu-umlote sungah lut ngiat a, kilawmtatna le sepna a nei nuamlo peuhmah in khamangthang man thei ngei lo ding hi. Kawlte’ paunak khat ah ‘A mi tawh kilawmta leng bek a Pasian thu kiza nuam’ ci hi. Amau tungah lungdamna thu gen theih nading kongkhak honna tawhtang pen ei mahmah in ii hon masak ding kisam veh aw.

 

 

  • Diakonia​​ pen Pawlpi​​ sung le​​ pualam a om ahi Khamangthangte, daipaam mite, mi hoihlo-te kiangah pai in amaute vaanna, kepcingna leh Khrih kiangah amaute tunpihna hi.​​ Jesuh Khrih mahmah zong ‘midangte’ na a sem ding le mi tampi a tatkhiat nadingin hong pai ahihna (Mk. 10:45)’ lungngai in​​ midangte ading nuntak sawm tek ni. Khristian nuntakna pen Khrih ading le midangte ading nuntakna hizaw hi. ‘Tapidaw ihmu nawn ke’n’ a cih bangin khanglo takin Pasian’ minthan nading le midangte’ phattuam nadingin semkhia in nungta ciat ni.

 

Thukhupna ah Rev. Dr. Simon Pau Khan En in ‘Tulaitak Hong Laang Pulnatna Khristiante’n Koici Do Ding’ cih a hanthotna ah, Pawlpite’ omzia ding ngaihsut huai thu nga na pulakkhia a (1) Ciimna tawh nuntakna​​ (Living Wisely and Carefully), (2)​​ Thumanna (Obedience), (3) Thungen Niloh Ni (Living in Constant Prayer), (4) Veng Leh Pam Khual Ni (Living in Social Concern), (5) Khristiante’ Pulnat Do Dan (Christian Attitude towards the Pandemic) cih teng hi a, Pawlpi pen ei lei hut a kul bangin kimlepam zong khualkul ahihna siangtak kimuthei hi. Bang hun​​ bang hun sungah omin bangbang i tuak​​ i thuak zongin Pawlpi’ nuntak khuasakzia ding pen Pasian in Laisiangtho sungah siangtak le kician takin hong hilhsa ahihna phawk kawmin Pawlpi’ tavuan nuntakpihna tawh hih hun haksate sungah Pasian’ deihna bangin nungta in kalsuan khawm ni. Lungdam.

 

 

Reference​​ 

Law Ha Ling,​​ Christian Church: Establishment or Movement? Koinonia Christian Journal, CCIT, 2014.

Don Fleming,​​ Church:​​ Bible Knowledge Dictionary, CLC Myanmar, 1990.

Yan​​ Aung,​​ Leitungah A Piang Ngeikhin​​ Pulnatnate,​​ Yan Aung facebook​​ 2020.

Outbraek: 10 Of The Worst Pandemics in History.​​ https://www.mphoneline.org/worst-pandemics-in-history/accessed on 10/04/2020.

Simon Pau Khan En,​​ Tulaitak Hong Laang Pulnatna Khristiante’n Koici Do Ding.​​ TBC-Y facebook page, uploaded April 10 at 9:29PM, 2020.

 

Photo :

Sakollam Baptist Church

Tedim, Chin State Myanmar

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related