LAMKA KHUASAT THU. Agelh ~ H. Pau Za Cin , MES(Retd)

Date:

LAMKA​​ KHUASAT THU

Agelh ~​​ H. Pau Za Cin​​ ,​​ MES(Retd)

LAMKA VANGKHUA:

Lamka khua pen tuipi maitang panin metre 914.0 in sang hi. Manipur State sungah khuapi lian nihna ahi hi.​​ Lamka pen kumpi theihpih(recognised) hi lo a, eite’lawhna ahi hi.​​ Tua mah bangin​​ Kawlpi​​ zong​​ Myanmar ​​ kumpi ciaptehna ah Kalemyo hi a, Kawlpi pen ei​​ lawhna hi.​​ Kawlpi khua sungah vengmin tuamtuam a om mah bangin Lamka in zong a huamsung zai mahmah a, a taangpi-in a huamsung –​​ Appolo Veng, Chiengkonpang, Hqrt.veng, Hill Town, Hiangtam Lamka, Hmuia veng, Jion Street, Khumujamba, Lailam Veng, Luioa Veng, Meitei Leikai, ​​ Mission Veng, Nehru Marg, Salem Veng, Zenhang Lamka, Zellang Veng, Zou Veng, Zomi Colony, banah Veng thak zong kisatsatin veng tampi a phata hi.​​ Lamka a khiatna taktak pen ‘Lamka bom/Lamka thuam’ cihna hi a, Tipaimukh Road, Sugnu Road le Tedim Road kikatkhiatna munpi ahih manin​​ Lamka​​ a kici ahi hi.​​ Lamka min tamin hih anuai-a khua 3 teng a kisat hi:

 

 

  • ZENHANG LAMKA:

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 1926 kumin ​​ Kam Thuam Valte’ tapa ​​ Zen Hang in galpi nihna ma-in tulaitaka Police Station ​​ mun santakah teeng a, a kongmai ah Bazar no khat omin tua laiah sumbuk khat a bawl hi. A sakdeuh tengah tawsawsing po ngiamnguamin tua nuai-ah ci zuak mi pawlkhat zong a om uh hi.Tulaitak a Zenhang Bazar mun pen Mawltual in a nei uh hi. 1931 kumin Lamkanuai khua na satin​​ Bizangloubuk​​ a kici, tulai taka​​ Zenhang Lamka​​ mun santak ah a teng hi. ​​ Ni dangin​​ Lower Lamka(Lamka Nuai)​​ na kici ngei hi. Hausapu Zen Hang pen 1898 kumin Myanmar gam Kansau khua-ah a suak hi. Zen Hang in Tonglawn a apu Hatzawte ama kianga teeng dingin zolzol napi in, a pute in, “​​ Tua lai a thokangte pehlup dingin ut laizang kei hang,”na cihsan uh hi. Tua hunlai-in kangkalh, thopuan cih bang om nai vet lo hi. ​​ Zen Hang in a zite leh a tate tampi malaria (nattun)hangin a na khuai hi.​​ A teng masa Tawngkungi(Kawlchuan’ nu), Paukholun​​ te leh midang tam lo khat a teng uh hi. 1946 kum ciangin Ngulhau, Ngaipau, Thangdohang(Thangngeu), Zamthang leh Khawizathang(Thangpu) te in a beel uh hi.​​ Tuni ciangin sumbuk tampi om-in inn zong tampi a​​ phata​​ hi.​​ Khuasung vaihawmna pen​​ Tedim Road suahlam pang,​​ Lailam lui panin Zou Veng dong a huap hi.​​ Tulaitakin Zen Hang tapa​​ Letboi Valte​​ hausa ahi hi.

 

  • HIANGTAM LAMKA : ​​​​ 

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ Sialbu khua hausa Pu Ropiang Guite’ tapa Phungkhothang Guite leh a zi Thang Vung Tawh 1927 kumin Khristian Ngeina tawh kitengin , North East India General Mission(NEIG Mission) in sangsia na sem dingin Phungkhothang appointment a pia hi. Khua sat ding lunggulh ahih manin1930 kumin Gasper saap ​​ SDO kiangah phalna a ngen hi. Phalna ngah ahih manin 1931 kumin tulaitaka Zenhang Lamka hanmual mun santakah​​ bawkta khawhin a lawmte- Leivang Thanghrang, Tonsing Vungkhokam, Thangsel, Ngulvum, Dousel Khatthang, Nengkhothang leh amah hausa(chief) tawh a teng masa uh hi. Tua lai mun pen pumpeng tam mahmah ahih manin Pumpeng tamin​​ Pengphai​​ kici hi. Tua lai munah thokang tam mahmah ahih manin leh cidam​​ thei​​ hetlo uh ahih manin hausapa Phaipi ah va hawhin kumpite kiangah tu laitaka a tenna uh Hiangtam Lamka mualbawk a van ngen hi. Phalna ngah ahih manin​​ 1933 kumin Lamka nuai Pengphai khua panin​​ mualbawk lamah kisuan to-in patta a bawlsak hi.​​ Tua mualvum pen​​ Mual Veng​​ zong a kici hi.​​ Khua tuamtuam panin mite hong pemlutin inn 22 a pha uh hi.​​ A teng masa teng:

1.​​ Phungkhothang Guite,Hausa;​​ 

2. Voma;​​ 

3. Chhunkim;​​ 

4. Zamkham;​​ 

5. Tunglut Thawngdam;​​ 

6.​​ S.Ngulzaneng;​​ 

7.​​ Dousel Khaipau;​​ 

8.​​ Dousel Damzalian;​​ 

9.​​ Dousel Thuamgin;​​ 

10.​​ Dousel Khamgin;​​ 

11. Soivum Samte(Pastor Thongkham’ pa);​​ 

12. Ngulkhopau Samte;​​ 

13. Dengthang;​​ 

14. Pum Za Kham;​​ 

15.​​ Khaizadal;​​ 

16. Damkhokai Tunglut;​​ 

17.​​ Liankhogin, Taangko;​​ 

18. T.Khamkhochin;​​ 

19. Mangdam;​​ 

20. Thawngdong Tunglut;​​ 

21. Pauthang Thomte

22. Kim Thawn.

​​ 

1953 kumin O.Kathipri, IFAS(Indian Frontier Administrative Service), SDO, Churachandpur-in hong tu a, Tedim road suahlam teng​​ Lower Lamka( Lamka nuai) tumlam teng​​ Upper Lamka​​ (Lamka tung) cih ahi ding​​ hi,​​ ci-in Orders suah a, kum tampitak a kizang hi. Lamka tung ECC​​ Upa Committee​​ ​​ in​​ nimit.2/6/2010, thukimna no.7 na tawh kituakin ​​ Upper Lamka kici pen​​ Hiangtam Lamka​​ ci-in a khek uh hi. Hiangtam Lamka a khiatna pen Hiangtam khua zuatna Lampika cihna na hi​​ gige hi.​​ Hiangtam Lamka in a huam khak​​ vengte pen​​ Mual Veng, Vengnuam, Chapellane,​​ Zellang Veng,​​ Mission Veng,​​ Mantop leikai​​ panin​​ District Hospital​​ dong ahi hi.​​ Tulaitakin​​ Thawmzapau’ tapa​​ Thangkhosuanmung Guite​​ hausa ahi hi.

 

  • NEW LAMKA:

Nidangin tulaitaka Lamka College mun pen Zanglian kici-in Khoi Pum Leivang Ngaihte leh a u anau leh mi pawlkhat tengin,1946 kumin a tapa Vum Za​​ Kham leh a innkuante​​ banah beh le phung​​ tuamtuam​​ pawlkhat tawh​​ Zanglian nusia-in Tangnuam khua satin a teng uh hi.1957 kumin​​ Go Cin Khup Hatzaw​​ in kumpi sangsia a pensen khit ciangin Lambulane(tu-in Hqrt Veng)​​ kici kumpi nasemte inn nusia-in Hill Town hausa Thangzam​​ Gangte​​ in tulai taka Go Cin Khup veng gam lianpi khat na pia a, ​​ tua lai munah bii inn khat lamin a teng hi. Tua hunlai-in sing le gua zong tam mahmah lai hi.​​ A khang zekah Hmuia tol​​ tenin​​ tuhun ciangin​​ Hmuia Veng​​ a kici ta hi. Go Cin Khup kum tam lo khat a tenkhit ciangin a u anau in beelin inn hong tam tektek hi.​​ Kumpi sangsiapi Kham Khan Pau Hatzaw in 1963 kumin​​ inn khat lamin a teng hi.​​ Go Cin Khup Veng​​ a kicih ma-in​​ Hatzaw Quarter/Tedim Road 39 miles/​​ leh Tedim gama Hatzawte’ tenna masa khua ahi Laihan(tu’n Pimpih) min tamin​​ Laihan Veng ​​​​ cih bangin a kiphuak kawikawi​​ hi.​​ Go Cin Khup​​ veng leh Simveng​​ a om masa pen hi.​​ 1963 kumin Kumpi​​ Sangsiapi Kham Khan Pau Hatzaw in inn khat lamin Go Cin Khup vengah a teng hi.​​ October kha 1964 kumin​​ Tangnuam khua panin En Khaw Thawng Khaute​​ Ex.Serviceman​​ hong ​​ pemphei-in tulai taka Hebron EBC biakinn khangah a teng hi. 1974 kumin Nehru Marg panin​​ Jamsuan Tonsing hong pem phei hi.​​ Khuasung upate kiho-in veng min dingin​​ New Lamka​​ a phuak uh hi.​​ Jamsuan tenna veng pen​​ Hebron Veng​​ a kici hi.​​ Lian Za Go Hatzaw in 1974 kumin​​ taihinn(pucca​​ building)​​ khat lamin New Lamka ​​ huam sungah building inn a nei masa pen zong a​​ hipah hi.​​ New Lamka pen tuni ciangin veng tampi-in a kikhen hi.​​ Tuate-​​ Go Cin Khup Veng, Hebron Veng, Dorcas veng, Elim Veng, College Veng, Vengnuam,​​ Zion Veng,​​ Chimtung veng,​​ Bethel veng,​​ V.Munhoih, Khominthang,​​ Kanan Veng, G. Tonjang, Val Veng​​ cih bangin​​ New Lamka pen veng tuamtuam tampi-a phata​​ hi.​​ 

 

CHURACHANDPUR:​​ 

France​​ gam​​ kuan(Labour Corps)te hong tun tak ciangun a kuankik ding ut loin Zoute leh​​ Haokipte in nakpi takin na nang uh hi. Buaina hong omtak ciangin​​ Kumpite in Police outpost tuamtuam hongin ​​ galkap Platoon khat ciat a​​ koih hi. Tuate lakah hausa Semthong​​ Haokip​​ ​​ khua​​ Suongpi​​ zong tuate laka​​ khat ahi hi. 1919 kumin​​ Manipur singtanggam teng mun thumin khenin SDO a koihte lakah 1.​​ Simlamah​​ (South)​​ Suongpi ​​ 2. Tumlamah(West)- Laijang leh 3. Suahlamah(East)​​ - Ukhrul ahi hi. France​​ gam kuan​​ cidama hong tungte vaidawnna-in 1921​​ kum bullamin​​ ​​ Suongpi​​ SDO B.C.Gasper in sialtal khat go-in Manipur Maharajah Surchand Singh zong a sam hi.​​ Hih hunah​​ Suongpi Sub-Divisional​​ Hqtrs​​ min pen Churachand Singh min tamsakin​​ Churachandpur Sub- Divisional Hqrts​​ kici-in tuni dong a kici lai hi. Tangko pa tangko sakin, ‘​​ tuni a kipan Suongpi Sub.Division Hqrts a ci kha peuhmah thonginn(Jail)​​ baang zut​​ ding​​ hi​​ a ci hi.​​ Kum 10 khit ciangin CCPur Sub.Division pen Sadar tawh kigawm ding ci-in Imphal ah kisuan sukin ahi zongin Zato-inn(Hospital)​​ pen kisuan lo hi. A kinusia Churachandpur pen​​ Dr.Grouzier leh Pu Colemante​​ in Mission munpi dingin Maharajah kiangah​​ va​​ ngen dingin kuan uh a,​​ ahi zongin​​ Maharajah​​ ​​ tanu damlo ahih manin a dam siang matan​​ ​​ enin a keppih​​ uh hi. Maharajah tanu a dam siang ciangin kimu thei uh a, Missionary khat kia om thei dingin thu a pia​​ hi. Tua banah a mi​​ le sa(meiteite)​​ kianga Pasian thu hilh lo dingin​​ zong​​ thu a pia hi.​​ Tua huna kipan Churachandpur pen​​ Churachandpur Mission Compound ​​​​ kici a, NEIG Mission munpi a suak hi.​​ 1928 kumin Rostad te nupa hong tungin bawlphat tuakte bawlpha-in Mission munpi dingin​​ ​​ Churachandpur a kipsak uh hi.​​ Rev. H.Nengzachin​​ in​​ H.Coleman deihsakna tawh Shillong ah school kai-in​​ 1934 kumin pawl X zo-in Churachandpur Mission munpi ah dept.tuamtuam ah nasep huhin eimi lakah Mission Worker masapen a suak hi.​​ (​​ Pa Chin in Japan gal​​ 1942 kumin Tedim Lamlianpi(Tedim Road)​​ sialna ah Tuibuong panin​​ gunlui​​ dong Sub​​ Divisional Officer(SDO)​​ saap​​ hihna tawh vaipuak a sem hi.​​ Kumpi nasep ding​​ omte​​ ​​ nawlkhinin​​ Pasian nasep ding teel zaw a,​​ Mission​​ nna mah a pensen​​ ni​​ July 31, 1980 dong​​ a sem hi).​​ 

 ​​ ​​ ​​ ​​ ​​​​ 

India in Independence a ngah khit​​ sawt lo khatin,​​ Pearson le Thangkhopao kipgen pen Circle office mun en dingin hong kizui uh hi.​​ Suongpi SDO Office pen Japan gal sungin siacip dimdem ahih manin​​ Lambulane kici​​ tulaitaka Hqrt Veng​​ munah​​ Churachandpur SDO Office pen kisuansukin​​ Circle Officer​​ khat omna​​ dingin​​ kipsak uh a, a​​ khua​​ min dingin ‘New Churachandpur’​​ a ci uh hi.​​ Hih mun pen​​ Manipur​​ Assembly​​ speaker masapen TC Tiankham in​​ ​​ hong​​ a​​ amahmah zong tawlpikhat a om hi..Thangkhopau Kipgen​​ pen​​ Circle Officer masapen ahi hi. Hqrts​​ a​​ Circle Officer​​ omna​​ New Churachandpur​​ kicita ahih manin,​​ Mission Compound pen​​ Old Churachandpur​​ kici hi.​​ Tham lo-in​​ District​​ min zong​​ tuni dongin​​ Churachandpur District,​​ a kici​​ lai​​ hi.

 

Share post:

spot_imgspot_img

Popular

More like this
Related