SUNDAY : KHRISTIANTE NIPI NI.
Rev. Thang D. L. Pau Mung
Siantong Study Notes
SawltakpiPaulin, ìMipawlkhatte innikhatpeuhadang sangin thupi zawhi, ci-inngaihsunuha, pawlkhatteinnikhempeuh kibang kim hi, ci-in ngaihsun uh hi. Tua ahih manin kuapeuh in ama hoihsakna thu ciantakin thei ta hen,î ci hi (Rom 14:5).
Zentelte in Sabbath tang lo :
Pasian in ni guk sungin vantung, leitung leh a sunga om nate khempeuh piangsak a, ni sagih ni-in tawlnga hi. Tua tawlngak ni Pasian in thupha piain siangthosak hi (Pian. 2:2-3). Hih laia a tawlnga Pasian hi a, mihing hi lo hi. Mihingteí adingin ani nihna hi pan a, ni guk nasem nailo uh hi.
Adam leh Mosi kikal kum 2500 sungin misiangtho tampi khang uh a (eg. Seth, Noah, Abraham etc.), ahi zongin Pasian in Sabbath ni siangthosak dingin kuamah sawl ngeilo hi. Sabbath ni siangtho tawh kisai ngeina pen Pasian in Mosi tungah hilh a, tua masiah kuamah theisak lo hi (Neh. 9:13-14). Tua ngeina pen Israelte zuih dingin Pasian in pia hi (Pai. 16:21-30; 20:8-11; Thkna 5:12-15).
Sabbath ni siangthosak ding ngeina mi dang tungah pia lo a, Israelte tung bekah a piakna hang pen:
Khatna, Pasian in minam khempeuh lak panin minam siangtho ahi tuam dingin Israel te thu ciampih ahih manin tua thuciamna lim (sign of the covenant) dingin Sabbath ni pia hi (Pai. 31:13- 17). Pasian in hih bangin ci hi: ìTOPA ahi keimah in amaute pen misiangthoin ka bawlna thu a phawkna dingun koteí kikalah thukimna limin Sabbath tan ding thu ka pia hi,î (Ezk. 20:12).
Nihna, Izipt gamah gimna thuak a mite Pasian in tawldamna piak ding thu ciam a, tua kamciam limin Sabbath tawldamna zangsak hi (Thkna. 5:15). Tua pen tawldamna taktak akingah masiah zat ding ahi hi. Tua tawldamna pen Kanan gam luahna tawh hi loin (Heb. 4:8-11), Khris sunga omna tawh kingah bek hi (Matt. 11:28-30). Tua ahih manin Pasian kamciam Jesu Khris sunga tawldamna angah thu-um mite adingin a lim bek ahi Sabbath tawldamna pen tan hamtang kisam lo hi (Kol. 2:16-17).
Judaism pan Christianity biakna :
Hih Sabbath leh Judah biakna ngeina tuamtuamte pen Israelte tung beka kipia ahih manin Zentel mi khatpeuh in a zuih nop leh Israel mi a suah (proselyte) masak ding kisam hi. Tua Israel biakna (Judaism) a zuite adingin Pasian in tawldamna vaihawmsak a, a ciamtehna lim dingin nipikal a ni sagih ni tawldamna hunin zangsak hi.
Ahi zongin tawldamna tak ahi Jesu Khris hong pai a, amaute in na sang zolo uh hi. Tua ahih manin Pasian biakna maan pen Judaism panin Christianity-ah hong kikheelta hi. Judah biakna-ah Aaron siampi gui, Khristian biakna-ah Melkhizedek gui zui-in Khris in suan hi. Judah biakna-ah vunatna pen Khristian biakna-ah tuiphumna in suan a, Paisan Pawi pen Nekkhopna tawh kilaih a, gan sisan tawh biakna pen Pasianí Tuuno Jesuí sisan tawh kikheelta hi. Tua mah bangin Judah biakna-ah ni sagih ni (Sabbath) pen Khristian biakna-ah ni khat ni (Nipini) in suan hi.
Judah mite in Messiah na sang uh hi leh atuamin Khristian biakna piang loin Judah biakna pen akip Pasian biakna maan suak ding hi. Ahi zongin Judah biakna sungah Jesu ta zolo ahih manin biakna thak ahi Khristian biakna hong piang hi. Judah biakna sangin Khristian biakna tungnung zaw ahih manin Judah ngeinate in Khris Pawlpi uk theilo hi.
Khristiante Nipini-in kikhawm :
Topaí Ni (Mang. 1:10) kici pen Grik pauin kuriake hemera hi a, Topa Jesu sihna panin a thawhkik ni ahih manin ama min tamin ìTopaí Niî akici ahi hi(Matt. 28:1; Marka 16:2; Luka 24:1; Joh. 20:1). Tuni dongin Grik-te in Nipini genna dingin kuriake hemera cih kammal zang lai uh hi.
Khatna, Topa Jesu thawhkik ni (Nipini) in nungzuite inn sung khatah kikhawm uh hi (Joh. 20:19). Nihna, Nipini kik ciangin nungzuite inn sung khatah kikhawm leuleu uh hi (Joh. 20:26). Thumna, Kha Siangtho hong tun ni ahi Pentecost ni ciangin thu-um mite mun khatah kikhawm uh a (Sawl. 2:1), tua zong Nipini mah ahi hi. Tua ahih manin Sunday pen Khristian Pawlpi pian ni (Birth Day) suak hi.
Paul gospel a paina Troas khua-ah nipikal khat tam a, Nipini zatpihin tua ni-in Topa Phawkna Ankuang um khawm uh hi (Sawl. 20:7; Tedim Bible-ah ìSaniî kici khialkha hi. ìNipikal ni masa,î cih ahih manin Nipini hi zaw ding hi). Tua banah Paul in Korin khuate kiangah cimawh huhna sum Nipini sima tawikhawm dingin gen hi. Hih inKhristiante Nipini in kikhawm zel uh hi cih hong lak hi. Tua banah hih ngeina pen Korin khuate bek hi loin Galatia gama om pawlpite khempeuh in zong a zat uh ngeina ahi hi (1 Kor. 16:1-3).
Laisiangtho pua lam teci panna :
AD 100-150 kikal sunga Antiok khua pawlpi kem Bishop Ignatius in First Apology (p. 67) cih laibu sungah hih bangin thu hong nusiat hi: ìJudahte ngeina i zuihzuih lai leh hehpihna hanga hotkhiatna thu a sang nailo cihna ihi ding uh hi. Tua ahih manin tanglai vai tawh kizuia a nungta mite in a thak lametna a neih uh leh Judah miteí Sabbath tang nawn loin Topaí Ni zang zawin, ama deihna bangin nungta ding uh hi,î ci hi. Tua mah bangin AD 140 hun laia pawlpi makai minthang Justin Martyr in, ìTopaí Ni (Sunday) akici ni-in khua lian leh khua neu a om thu-um mite mun khatah kikhawmin, nungzuite leh kamsangteí laigelhte ka sim zel uh hi,î cih thu hong nusiat hi.
AD 200-230 kikal a pawlpi makai minthang Tertullian in On Idolatry (p. 14) cih laibu a gelhna sungah hih bangin gen hi: ìKote in Sabbath hunte leh Judah mite pawi tuamtuamte tawh kisaina ka nei kei uh a, kote aa tuam vilvel ahi a thupi mahmah Topaí Ni ka nei uh hi.î Tertullian mah in De Oratione (p. 23) cih laibu sungah Pasian mite in Sunday ni-in bangmah sem lo a, biakpiakna ni-in akizatna thu na gen hi.
Sawltakpiteí Thusinsak (Gk. Didache) bu sungah hih bangin kigelh hi: ìNipikal ni masa ni (Sunday) in kikhopna om hen la, Laisiangtho simna leh biakpiakna hunin kizang hen. Bang hang hiam cih leh nipikal ni masa ni-in sihna panin i Topa thokik hi,î kici hi.
Hih teng banah pawlpi makai masa Barnabas (AD 70), Bardesanes (AD 160), Lyons khua bishop Irenaeus (AD 178), Alexandria khua mi Clement (AD 194), Carthage khua bishop 15 Laitai April 2016 Cyprian (AD 235) leh mi dang tampite in Khristian masate Sunday ni simin kikhawm zel uh ahihna thu hong hilh uh hi. Tua ahih manin Sunday nia Pawlpite kikhopna pen nungzuipite hun lai panin kipan khinzo cih kitel hi.
Sawltakpiten Sabbath ni-in thuhilh :
Topa Jesu leh nungzuite in Sabbath ni a tan uh pen lamdang sak ding hi lo hi. Bang hang hiam cih leh amaute khempeuh Judah mi vive hi uh a, Judah biakna sungah a khangkhia vive ahih manun a tan ding uh mah ahi hi. Sunday nia kikhopna pen Jesu thawhkik khit ciangin akizang pan ngeina thak ahi hi.
Sawltakpite in Lungdamnathu tangko dingin a zinna peuhpeuh uhah Sabbath ni simin Judah mite kikhopna innte ah kikhawmin Khris thawhkikna thu hilh zel uh hi (Sawl. 13:14, 42, 44; 16:13; 17:2; 18:4). Hih thu bulphuhin sabbatarian-te in Khristian masateí Nipini pen Sunday hi loin Sabbath ni mah hi ci uh hi. Ahi zongin Laisiangtho in a gen Sabbath ni a kikhawmte pen Pawlpite hi lo a, Judah biakna a zui mite kikhopna hi zaw hi. Tua bang mite tungah Tangthupha (Gospel) a gen theihna dingun amaute kikhop hunin Sawltakpite a va kikhawm zel uh hi bek hi. Jesu Khris um a Khristian a suak khin mite kikhop tuam hun leh anlum balnen hun pen Sunday ni hi den hi.
Thukhupna :
Sabbatarian pawlte in Sunday nia Khristian biakna pen kum zalom li hun laia Rom kumpi Constantine khang pana kipan tawm bangin gen thei zel uh hi. Ahi zongin Thuciamthak sung leh pawlpi makai masate thuhilhna panin Constantine pianma kum zathum hun lai-in Pawlpi masate in Sunday ni pen Nipini dingin nei khinzo cih kitel hi. Jesu sih khit Sunday masa penpen, a thawhkikni mahmah pana kipanin nungzuite leh thu-um masate in kikhopna ni dingin na zangpah uh hi.
Source :
LAITAI
April 2016

