SINGKUNG HOIH LEH HOIH LO A GAH IN KITHEI.
Agelh ~ Thang Khan Lian
Leitungah kipawlna gen zawh loh a om mah bangin Zomi sungah zong sim zawh loh ding phial kipawlna om phengpheng a, pawl khatte mainawtin nasem a, pawl khatte singbul suangbul bangin singgaw bangin ding gega den hi. Leitungah sing leh lo tampi om a, nisa, huihsia, gial, huihpi leh gialpi in a nawk khak loh khat beek om lo a, a da zo teng bek suakta zoin gah hoih gah uh hi. Tua mah bangin kipawlna omna peuh ah a hoihna gen leh a siatna gen zong om den a, a nawk zo leh thuak zo teng bek suakta (survived) in, muibun in mainawt zo bek hi.
Kipawlna khat tawh mainawt ding i hanciam ciangin hong do, hong el, hong langbawl leh i lampi ding hong dalsak a om kei leh kipawlna cingtak lo, gen tham lo, kuamawh thudon tak lo kipawlna hi cihna hi. Tua kipawlna "A min bek hi, om kei, nasem kei, muibun kei, gina kei..." hong ci a om hangin tua kipawlna bei tuam lo a, gensiatna leh elna hangin a bei a, a thanem pah leh a gina lo, kimanna ding nei lo kipawlna mawkmawk hi. Zatna ding om loin sazuk in a ki a puak ngaungau den tawh kibang hi cihna hi.
A gensia den, a langpang den om napi a kalsuan ding bangin kalsuan in, a nasep ding bangin na a sem kipawlna ten gah hoih suang a, a gensia leh langbawl teng tawh a buai khop thapai den kipawlna in a nasep ding sem man loin buai loh ding teng tawh buai den a, a tawpna ah tuk in, mangthang hi. Gensiatna leh zahkonate awlmawh loin thalakna dingin a zang thei kipawlnate bekin gah suang zo a, muh theih ding gah hong suang ciangin a gensia thapai nuamte tui sunga awngawng bang lel a, zuau gen a awngawng suak lel uh hi.
I suah khit a sawt loin i pu i pa' ngeina bangin i min ding hong kiphuaksak a, min i nei hi. I sih ma dong i min i kem in tua tawh i nungta hi. Mite in "nei lo pa/nu, leitung ah tua nu/pa om kei," hong cih hangin i min i laih ahih buang kei a, a si ihih buang kei leh i min mang lo a, i sih ma dong leitungah kinungta in ki-om den hi. Ciamteh tham ding na hoih semkhiate a sih hangun nungta den uh a, a min uh kimangngilh ngei loin si ngei uh lo hi. Nungta lai napi 'Tua ju/pa om kei' cih khawng mi' genna peuh awlmawh thapaite pen nungta napi a sungtawng a si khinsa mite leh nuntak/suahtak zawh loh ding a laute hi.
Suakta takin pau theihna dingin ''freedom of speech and expression" ka nei hi ci-in kam vang ta cih manin ut teng, upmawh thu teng mot gengen a, mi dangte rights palsatsakna pen i rights a val a zatna (abuse of freedom of speech and expression) hi. Rights leh mawhpuakna a kizuikhawm helhel ding hi cih mangngilh loh ding kisam hi. Kipawlna khat i thusim kei leh va gengen se loh zawk picinhuau hi. Thuman leh thutak ahihna thei napi gen khiat ngam lohna pen thuman lo gupna leh meidawina hi leuleu zel hi.
Ngongtatna (violence) pen sia leh pha khen theihna nei mihingte ngeina hilo a, sia leh pha khen thei lo ganhingte ngeina hi. I ngongtatna hangin siatna i pian'sak khit nungin i kisiamtanna ding i gengen hangin ngongtatna pen ngongtatna (violence is violence) hi veve hi. A neu a gol zongin ngongtatna pen ngongtatna mah ahi hi. Kap ding leh kap loh ding khen thei khat thau tawisak leng a tuah teng pheng kap ding a, mawtaw hawl siam khat vanleng hawlsak leh kiatpih in si ding a, naupang khat nau dalna (condom) zatna ding thei lo tawisak leng mutpuak in zang hi.
Lingkung tung panin a hoih mahmah lingpaak (rose) khat paakna dingin gentheihna leh haksatna namcih phu kha hi. Sun nisa lel in vul ningniang in a hoihna a bei hangin zingnom daitui tawh palh kik veve a, a hoihna leh a namtui in a mu khate bek lungkia pia loin a kiim a kiang teng a namtuina in zeel hi. Singkung hoih a gah in kithei a, singkung gina lo ek lei tawh i phungvuhvuh hangin gah suang ngei lo hi. Singkung hoih leh hoih lo khat "hoih hi, gina lo hi" i va cihcih hangin a gah in kithei veve hi.
"A cidam singkung in gah gina lo gah ngei lo a, a gina lo singkung in gah limci gah ngei lo hi. Singkung khempeuh a gah tawh kithei thei hi. Sialtalling kung panin theigah kilo ngei lo a, lingvom kung panin leenggah kilo ngei lo hi. Mi hoihpa in a lungsim sunga thuhoih om teng hong suahkhia a, mi gilo pa in a lungsim sunga gitlohna teng hong suahkhia hi. Bang hang hiam cih leh mite pen amau' lungsim sunga a om bangbang a hong paukhia ahi hi." (Luka 6:43-45)
"Na paina lampi-ah nang hong tawng ui awlmawh in suang tawh na deng thapai den leh na tun nopna mun na tung zo ngei kei ding hi." - Winston Churchill
Thuman a gamta mi ten seelsim ding leh kihtakna ding nei loin sun nitaang bangin taang lela uh hi.

